Azat Tatarstan

TATARSTAN  HISTORY - 9

__________________________________________________________________________________________

© Copyright 2005 by Hayrettin Güleçyüz, Munich.

All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without written permission of the author.
_________________________________________________________________________________________ 

İdel-Uralda Rus okkupatsiәsenә qarşılıq kürsәtü xәrәkәtlәre

Ruslar 1552-nçe yılda Qazan xanlıgınıñ başqalasın hәm tirә yagın yaulap alsalar da, xanlıqnıñ bütәn cirlәrenә kerep citә almadılar. Borıñgı zamanda Qazannı çolgap algan qalın urmannar, agar sular, batqaqlıq, sazlıq küllәr arasındagı tatar awılları hәmmәse dә birelep citmәgәnnәr ide. Qazan alınganda şәhәrne taşlap, rus gaskәren yarıp, berniçә meñ tatar gaskәre dә çıqqan ide.  Bu tatarlar urman aralarındagı tatar awıllarına barıp, xalıq arasında agitatsiә yörtә başladılar. Xәrәkәtneñ başında qayber sәyedlәr, mullalar, bәklәr, yöz bәklәre, xalıqtan gәyrәtle yegetlәr tordılar. (1)

Döreslektә, Qazan ölkәseneñ böten xalqı, böten sıynıfları Russiәdә quşıludan razi tügel ide. Çirmeş, cuaş şikelle xalıqlar Qazan dәwlәte isәn çaqta irekle rәweştә üzlәreneñ başlıqları idarәsendә toralar, alarnıñ malına, gadәtlәrenә, dinnәrenә berkem dә qatışmıy ide. Әmma Mәskәw xәzer alarga qatışa başladı. (2)

İdel-Ural xalıqlarınıñ Rus okkupatsiәsenә qarşı ixtilalı (=zur külәmle qarşılıq kürsәtü xәrәkәte), Qazan alınıp ber ay ütkәç tә başlandı hәm 1560-nçı yıllarga qadәr dәwam itte.

Bu quzgalışnı tatarlarnıñ bәk wә golәması üzlәreneñ din başlıgı bulgan Törkiәgә hәm (aña buysıngan) Qırımga tayanıp başlagannar ide. Bu zamandagı törek sultanı –Sölәyman Qanuni digәn keşe İdel buyın Törkiә qul astına kertәse kilә, qotqarası kilә ide. Qazanlılar da Saxib Gәrәy xannan birle Törkiәxökümәten üzlәreneñ başı dip belәlәr, lәkin Qırım xannarı isә monda üz sәyәsәtlәren yörtәlәr, töreklәrgә hәrwaqıt : „Bez üzebez genә Qazannı qotıldırırbız“, -dip әytep, bu eşkә alarnı qatıştırırga qurqalar ide. Alar, әgәr dә Törkiә Qazan, Astraxannı alsa, ul waqıtta Qırımnı da bötenlәy alıp, andagı xanlıqnı beterep, Törkiәneñ ber wilәyәte (=ölkәse)  yasap qaldırır, dip qurqalar ide.  Ber Qırım xanı (Dәwlәt Gәrәy)„Әgәr Törkiәne tönyaq eşlәrenә qatıştırsaq, Qırım da qulıbızda qalmas (Qırım dәxi  әlemezdә qalmaz)“-digәn imeş.

İxtilalçı (=qarşılıq kürsәtüçe) tatarlar nugaylarga da zur ömet baglagannar, xәtta nugaylardan ber xanzadәne kiterep, Arça yagına quyıp, Qazan xanı dip iglan itkәnnәr ide. Lәkin bu eşkә nugaylarnıñ hәmmәse dә qatışmagannar,  barı tik Yosıf mirza hәm ulları qul astında bulgannarı gına qatışqannar. Kitergәn yaña xan da xalıqnı cәberlәp, üz keşelәre belәn bergә Arça yagı xalqınıñ sıyır, ügezlәren suyıp aşagan, şunıñ belәn üzlәrenә qarşı xәrәkәt quptargan, şuña kürә dә xalıq anı üze kitergәn, üze totıp başın kiskәn ide.

Şul rәweşçә, nugaylarnıñ azmı-küpme qatışları belәn ixtilal başlangan ide. İxtilalçılar kübrәk Qazan artında xәrәkәt itәlәr, ixtilalnıñ uçagı Arça tirәse hәm xәzerge Layış rayonındagı Mişә suwı buyında bulıp, xәtta Mişә buyında Qazannan 70 çaqrım cirdә ixtilalçılar ber nıgıtılgan şәhәr dә salgannar ide. Kama buyında da ber niçә şundıy nıgıtmalar yasagannar ide. Bu ixtilalga tatarlardan başqa (bügenge marilәrneñ babaları) cirmeşlәr dә bik qatışqannar. Gomumәn, ixtilalda 50 mengә yaqın qorallı xalıq qatnaşqan ide.

1553-nçe yılda tatarlar Qazan tirәsendәge „Biek tau“ yanına kilep, krepostlar yasap nıgıdılar. Şunnan Qazanga höcüm qılıp tordılar. Cibәrelgәn rus xәrbi büleklәren ciñep, bik küp kazak hәm streletslәrne әsir aldılar. İkençe yaqtan, tatarlar waq törkemnәrgә  bülenep, Nijni Nowgorod,  Muromşәhәrlәrenә dә höcüm ittelәr.

Bu un yılga yaqın dәwam itkәn ixtilalda  başlıq bulıp yörgәn ber niçә mәşhür ixtilalçı bar. Şularnıñ qaysısınıñ isemnәre dә mәglüm. Alar: Sarı Bahadir, Zin Sәyed. Bu ike ixtilalçı 1553-nçe yılda ruslarnıñ bolarga qarşı künderelgәn Saltikof digәn mәşhür komandirların әsir algannar. Yәnә Qabınaq, Qorban Gali knezlәr, Qulay mirza hәm baştaraq Nugay isemle ber şöhrәtle Qazan keşese üzlәreneñ ulları belәn dәhşәtle rәweştә Mәskәw gaskәre belәn sugışqannar. Bolarnıñ niçek ülgәnleklәre mәglüm tügel. Lәkin tagın ike mәşhür tatar ixtilalçısı –Dәwlәt mirza belәn Birde isemle ixtilalçı Mәskәw gaskәrenә әsir töşkәnnәr ide. Birdene totıp birüçe Altiş isemle tatar buldı. Ber dә ixtilalnıñ soñında ömetsezlәnep, ruslarga buysınuçı Can Bәk digәn keşe bar.

Qarşılıq kürsәtü xәrәkәtlәren bastıru 

İxtilal әwәl zamandagı Russiә öçen bik qurqınıç bula. Berniçә mәrtәbә ruslarnıñ ixtilalnı basarga cibәrgәn gaskәre ciñelgәç Boyarski Dumada boyar hәm ruxanıylar İwan Groznıyga, Qazannı kire tatarlarga birep, gaskәrne alıp qaytırga  mәslixәt itkәnnәr. Monnan Mәskәw xökümәteneñ bik qauşaganı kürelә. Lәkin Qazannı birü yaña gına (1556-nçı yılda) algan Astraxannı da birü, ul yaqnı Qırım wә Törkiә qulına tapşıru digәn süz bulıp, Mәskәw yañadan İdel yılgasınnan kiselәçәk. Menә monı ber dә telәmәgәn İwan Groznıy aqtıq gayrәten hәm ostalıgın sarıf qılıp ixtilalçılarnı basarga qarar qıldı.

                                                        

Qazan ölkәsenә  ixtilalnı  bastırırga әllә niçә armiә cibәrelep tordı. Bu xәrbi büleklәr oçragan hәr ber tatar awılın yandıralar, irlәren kisәlәr, xatın-qız, bala-çaganı әsir alalar ide. Ber sugışta gına un meñ ir tatar üterelep, altı meñ ir, unaltı meñ xatın әsir töşkәn.

Rus gaskәre ütkәn tatar awılları cir belәn tigez yasala, qırlar taptala, yaña salıngan şәhәrlәr cimerelә. Şunıñ östenә dә Mәskәw xökümәte altın, mal belәn xalıqnı aldarga tırışa, ixtilalçılarga qarşı tatarlardan torgan gaskәrlәr cibәrә, Qasıym tatarların kitertep sugıştıra ide. Qayber tatar xәrbi büleklәre üz xalqı belәn sugışmıyça ixtilalçılar yagına çıgalar, lәkin qayberlәre ixtilalçılarnı totıp birәlәr, şunıñ bәrabәrenә xökümәttәn aqça hәm dәrәcә alalar ide. AltişMutnikBirdene totqaç, Mәskәwgә üze iltkәn ide. 

Nihayәt Törkiәdәn kötkәn yardәm kilmәde, qırımlılar da berniçә mәrtәbә Russiәgә höcüm itep qarasalar da fayda çıqmadı. 

Nugaylardan gaskәre belәn kilgәn xanzadәdәn dә mәgnә çıqmadı. Tatarlar arasında küñel töşenkelege, torgınlıq başlandı. Hәr cirdә tatarlar birelәbaşladılar. Argan, talgan, illәre talangan tatar ixtilalçıları qılıçların qınılarına tıgarga mәcbur buldılar. Şulay itep ixtilal basıldı. 

İxtilalnıñ nәticәsendә qısular tagın quәtlәnde. Tatarlarnıñ bik kübeseneñ cirlәre boyarlar, poplarga birelde…

Bu quzgalışnı bastırganda az digәndә 1500 tatar aqsöyәge üterelgәnlektәn, bik kübese qaçıp kitkәnlektәn, yañadan möstәqillek uyın buldırıp başta yöri alaçaq keşelәr yugaldılar. (3) Başqa süzlәr belәn әytkәndә,  xalıq başsız qaldı.  

İdel buyı öçen körәşkә xalıqara sәyәsәtneñ qatışuwı

XVI-nçı gasırda İdel, Don hәm Qara wә Xәzәr  (Kaspi) diñgezlәre sәwdәse

Qazan alıngan çorlarda Törkiәneñ iñ zuraygan wә köçle çagı bulganlıqtan hәm Dardanel wә  Bosfor, Qırım xanlıgı wә Kafkaznıñ könbatış yarları Törkiә qul astında bulganlıqtan Qara Diñgez anıñ küle şikelle bulıp qalgan ide. Şul sәbәple, Qara Diñgez wә Dardanel, Don wә İdel arqılı bulgan sәwdә dә anıñ qulında ide.

Qazan töşep, Russiәneñ Astraxanga taba xәrәkәt itep anı aluwı, Törkiәneñ iqtisadıy xәyatına, anıñ sәwdә wә tamojıynasına zur  zarar kiterde. Tabigıy, İdel Russiә qulına kerü belәn, bu sәwdә başqa yuldan kitәrgә wә Russiәgә buysınırga kirәk ide. Şul sәbәptәn Törkiә üzeneñ wassalı Qırım arqılı әlbәttә İdel buyı mәs’әlәsenә qatışırga wә Russiә belәn bәreleşergә tieş ide. Şunıñ östenә dә İdel buyı mәs’әlәsendә Törkiәneñ tagın ber iqtisadıy, sәyәsi mәnfәgate bar ide. Ul da menә nәrsәdәn gıybarәt:

XVI-nçı gasırda könçıgışta, xәzerge İranda ber zur dәwlәt kilep çıqtı. Bu isә Irannıñ şigiy mәzhәbendәge Safәwilәr dinastiәse  qulı astında berlәşüe ide. XVI-nçı gasırda Sultan Sәlim wә Sölәyman Qanuni zamanında Iran belәn Törkiә arasında bertuqtausız sugışlar başlandı. Bu sugışlarnıñ sәbәbe -Törkiә sönni mәzhәbendә, Iran şigiy mәzhәbendә bulıp bu mәzhәblәrneñ bәreleşüe dip  qarasalar da, asıl sәbәp  iqtisadıy ide. İran zurayıp Törkiәgә wә anıñ arqılı Yewropaga kilә torgan  Hind, Urta Aziә wә Qıtay malları yörtelә torgan karwan yulların üz qulı astına algan ide. Törkiәgә isә, bu zararlı ber eş bulıp çıqtı. Şunıñ öçen sugışlar başlandı.

Menә şuşı Safәwilәr mәmlәkәten Kaspi diñgeze arqılı yә isә şunıñ könbatış yarları buylarınnan höcüm itep ciñәrgә mömkin ide. Monıñ öçen dә İdel buyı Törkiә qulında, yә isә Saxib, Safa hәm Ütәmeş Gәrәylәr zamanındagı şikelle wassalları qulında bulırga tieş ide.

Mәglüm ki, hәrber iqtisadıy waqıyga östenә mәxsus ber ideologiә üsep çıga. Törkiәneñ İdel buyı eşlәrenә Qırım xanlıgı arqılı qatışuı öçen mondıy ber gamil (etәrgeç) tabıldı da. Ul da bulsa -Russiә qul astına kergәn tatarlarnı dini-milli yaqtan qısuların sәbәp hәm dәlil itep totu. Monın belәn, bilgele, tatarlar üzlәre dә kileşәlәr ide. Çınlap ta, Mәskәw xökümәteneñ tatarlarnı çuqındırırga dimlәwe, köçlәwe hәm alarnıñ cirlәren tartıp aluwı, tatarlarnıñ qubıp ta üz köçlәre belәn Mәskәw qulınnan çıga almauların añlauları, alarnı Törkiә wә anıñ wassalı Qırımga mörәcәgat itәrgә mәxcbur itә ide. Şul sәbәple, tatarlar, xәtta başqa rus bulmagan xalıqlar İstanbul wә Baqçasarayga ilçelәr cibәrep, Qırımnı-Törkiәne yardәmgә çaqıralar ide.

Yugarıda söylәngәn sәbәplәr Törkiә hәm Qırım belәn Russiәneñ bәreleşülәren kiterep çıgardı wә alda әytelgәn mörәcәgatlәr anı tizlәtte. Menә şuşı bәreleşülәrneñ qaysısın iskә töşerep uzabız: 

Törek hәm Qırım gaskәreneñ Russiәgә höcümnәre

Qazannıñ tirә yagında ixtilal, yәgni Rus okkupatsiәsenә qarşılıq kürsәtü xәrәkәte bulıp torgan çaqta, 1555-nçe yılda, Qırım xanı Törkiәdәn algan Yәni Çәri isemle gaskәrlәr belәn Russiәneñ çigen ütkәn, ruslarnıñ añarga qarşı cibәrgәn gaskәrlәre ciñelgәn, tatarlar Tula şәhәrenә yaqınlaşıp kilәlәr ide. İwan Groznıy moñarga qarşı gaskәr kündergәn, lәkin Qırım gaskәre ni öçender borılıp qaytıp kitkәn ide. Monnan soñgı ike yılda da qırımlılar haman da Russiәgә höcüm itәlәr, Qırım tatarları qazanlılarnıñ ixtilalına bulışır öçen waq-waq yöz, ike yözlek büleklәr bulıp kilep toralar ide.

Törkiә sultanı Sölәyman Qanuni çınlap eşkә kereşergә uylap, 1563-nçe yılda Qırım xanı Dәwlәt Gәrәygә gaskәrgә aşarga-eçәrgә, atlar xәzerlәrgә hәm yazga Astraxanga höcüm itәrgә boyırdı. Yaz köne Törkiә xökümәte Qırımga Yәni Çәri gaskәren hәm buldıqlı komandirlar da künderde. Qırımga tup, yәdrәlәr töyәrgә yöz arba xәzerlәrgә quştı. Töreklәr Don suwı belәn tup wә gaskәrlәrne töyәp barıp, İdel yılgasına qadәr  xәrbi nәrsәlәrne atqa töyәp, soñra İdel yılgası, anıñ qıriyı belәn barıp Astraxanga höcüm itmәkçe buldılar. Şul uq waqıtta, Mәskәwneñ Qırımdagı ilçese üz xökümәtenә, Astraxan tatarlarınıñ da töreklәr belәn qırımlılarnı kötkәnen yazdı. Lәkin Qırım xanı (Dәwlәt Gәrәy) bu höcümne  telәmi, alda әytkәә, „töreklәr İdel buyın alsalar, Qırım da әlemezdә (qulıbızda) qalmas“, -dip qurqa ide. Şulay bulsa da ul, Russiәgә ultimatum birep, Qazan hәm Astraxannı kire qaytaruın, Qazanga xan itep ulı Gadel Gәrәyne quyunı soradı. Tabigıy, Russiә xökümәte moñar qarşı cawap qaytardı. Axırda, 1563-nçe yılda Törkiәneñ әmere belәn bulaçaq Astraxan sәfәre bulmıy qalsa da, Qırım xanı könyaq Russiәgә höcüm itte. Lәkin Russiә qaskәre tarafınnan qatı qarşılıq kürep, kire borılıp qaytıp kitte. 

Monnan soñ da Qırım xökümәte Qazan wә Astraxannı sorauında dәwam itte. Çönki bu cirlәrdәn haman ilçelәr kilep tora ide. Xәtta (bügenge marilәrneñ babaları) çirmeşlәrdәn dә Qırımga ilçelәr kilep, Qazanga ber xanzadәne xan itep gaskәr belәn cibәrüen soradılar hәm üzlәreneñ  Qırım gaskәrenә bulışlıq itep 66 meñ gaskәr belәn Qazanga höcüm itәçәklәren belderdelәr. Lәkin Qırım haman da Russiәgә gaskәr belәn kilә almadı. Bәklәr, Mirzalar, Qaraçılar Şurası xannan Qazanga barunı talәp qıldılar. Şunnan soñ Qırım xanı yañadan ultimatum belәn  Mәskәwgә ilçe cibәrep, Qazan wә Astraxannıñ tatarlarga kire qaytarıluın soradı. Lәkin tsar İwan Groznıy  razi bulmıy, şulay da qurqıp, xanga aqça cibәrә hәm kileşer öçen şundıy yul kürsәtә ide: „Xanzadә Russiәgә kilsen, añarga elekke Qazan xanı Şah Galineñ (asramaga algan) qızın birәm, Qasıym şәhәrenә xan itәm“, -dide. Şunıñ belәn Qırım xanın aldamaqçı buldı. Añarga Qırım xanı bolay dip cawap birde: „Minem balamnı aşatırlıq xәlem bar. Qasıym xanlıgı añarga kirәk tügel. Әgәr dә yaxşılıq belәn Qazan, Astraxannı birmәsәñ Törkiә xökümәte barıber alarnı sineñ qulınnan alır“. 

               Sultan İkençe Sәlimneñ Astraxanga taba kilüe 

1566-nçı yılda Törkiә  sultanı Sölәyman Qanuni ülgәç, anıñ urınına İkençe Sәlim tәxetkә utıra. Ul inde çınlap ta İdel buyı möselmannarınıñ hәm andagı rus bulmagan xalıqlarnıñ telәgen cirenә citkerergә kereşmәkçe bula.

Şuşı waqıtlarda Boxara, Xiwәdәn kilgәn möselman-törek xaciları İstanbulda xökümәtkә Russiәneñ Qazan, Astraxannı aluwın, andagı möselmannarnıg xurlıqqa töşülәren, başqa möselman illәrenә dә höcüm itü ixtimalı barlıgın, Astraxanga kilә torgan sәwdәgәrlәrne talap bik küp poşlina aluwın söylәp, zarlanıp gariza birәlәr. Şunnan soñ, sultan Qırım xanına Astraxanga barırga xәzerlәnergә, kirәk-yaraq xәzerlәrgә boyıra hәm Törkiәdәn gaskәr dә, tuplar da künderә. Törkiәneñ Astraxanga kilergә telәweneñ ikençe ber sәbәbe tagın bar ide. Törkiә sultanı Sәlimneñ Cirkәstәn bulgan ber wәzire İrannı Kaspi diñgeze arqılı ciñep bulu xaqında ber layixa (=proyekt) tәqdim itkәn ide. Lәkin Dәwlәt Gәrәy xan ber törle yalgannar belәn sultannı qurqıta, aña „Russiәneñ Astraxanda gaskәre küp; әgәr ciñelsәñ, böten möselman galәmendә danıñ betәr. Bu waqıtta gaskәr çıdıy almas.Әgәr Don belәn İdel quşılsa, ruslarga Qırım, Qara Diñgez belәn Törkiәgә höcüm itәrgә yul açılır“, -dip әytә ide. Әmma üze Russiәdәn Qazan, Astraxannıñ birelüen talәp itә hәm anı Törkiәneñ qılırga telәgәn eşlәrennәn dә xәbәrdar itep tora ide. 

             

Sultan Don belәn İdel yılgasın (ike arada qazılacaq ber kanal belәn) bergә quşıp, şunıñ arqılı flot cibәrergә uylıy ide. Çönki monda Don belәn Idelneñ xәzerge Kamişin yarında barı ber-bersennәn 25 çaqrım gına kilep yaqınlaşqan urnı bar. Şul maqsat belәn sultan,  1559-nci yılda, bu eş öçen 17 meñ gaskәr, qazır öçen qorallar, eşçelәr hәm ille meñ tatar gaskәre kündergәn.

                 

Gaskәr hәm köymәlәr bik awırlıq belәn Donnıñ Idelgә yaqın kilә torgan urnına barıp citkәnnәr. Lәkin, Qırım xanı töreklәrneñ tönyaq töreklәre (yәgni Astaxan hәm Qazan tatarları) belәn quşıluınnan qurqıp,  üz keşelәre arqılı  törek gaskәre arasına törle yalgan tәşwişle xәbәrlәr tarata  başlagan. Alar, imeş, “bu cirdә qış köne qarangı bula, cәy köne tön bulmıy, bik küp namazlar qaldırırga kirәk bula”, -digәnnәr. Şuşı xәbәrlәr nәticәsendә törek esçelәreneñ küñele töşkәn. Kanalnı hiç qazır xәl yuq, eş aqrın bara, gaskәr arasında da rizasızlıq kürenә başlagan. Astraxannan kilgәn ilçelәr dә: „kanal ber dә kirәk tügel, tiz genә Astraxanga kilep bezne ruslardan qotqarıgız“, -dip ütengәnnәr. Şul rәweşçә törek gaskәre Astraxanga yaqınlaşqan, lәkin komandir paşa tiktomalga höcüm itәrgә uylamıy, ul şunda nıgıtma (krepost) salıp qışlarga uylagan. Ul arada Qırım gaskәre belәn xanı da Qırımga qaytıp kitkәn. Şuşı waqıtta törek gaskәre arasında başkütәrü qupqan hәm qaytunı teli başlagan. Ul arada „İran hәm rus gaskәre hәm Mәskәw yaqlı nugaylar kilәlәr ikәn“, -digәn xәbәr   taralgan.               

Şul uq könnәrdә çınlap ta Mәskәw gaskәreneñ yaqınlaşqanlıgı xәbәre kilgәn. Törek gaskәreneñ başlıgı nıgıtmaların bozıp, yandırıp qaytırga çıqqan. Yulda sultannan әmer alıngan. Bu fәrmanda sultan Astraxan yanında qışlarga quşqan hәm cәy köne zur östәmә gaskәr cibәrәcәgen söylәgәn. Lәkin gaskәr monı telәmәgәn. Tarixi maglumatlar buyınça, şul gaskәrlәr İstanbulga qaytqanda, Qara Diñgezdә zur davıl qupqan hәm  alar utırgan köymәlәrneñ kübese suga batıp  bik küp  gaskәr  dingezdә hәlak bulgan.

Şulay itep, Dәwlәt Gәrәy xan üzeneñ maqsadına ireşkәn. Ul İwan Groznıyga xat yazıp, anı törek sultanınnan qotıldırganına maqtangan.  Şul uq waqıtta bik küp mal, aqça soragan hәm Qazan belәn Astraxannı talәp itüen dә yañartqan.

Mәskәw xökümәteneñ qauşawı

Bu zamanda İwan Groznıynıñ boyarlarnı Qazanga kiterә başlagan, yaxşı boyarlar annan qaça, nemestlәr (Liwoniә) belәn Polşa sugışıp torgan çaqlar ide. Sultan Sәlim dә fikerennәn qaytmagan, yaz citü belәn Astraxanga höcüm itәrgә uylıy ide. Şul sәbәptәn , İwan Groznıy Qırım xanına bik zur xirac (dan), bülәklәr cibәrergә uylagan hәm sultan aldında üzen aqlarga tırışıp, Istanbulga ilçe cibәrgәn ide. İlçegә bülәklәr alıp barıp, süz arasında sultanga: „Añarga (İwan Groznıyga)  qarşılıq kürsәtmәgәn tatarlar bik xörmәttә, añarga xezmәt itәlәr, üz urınnarında toralar, tsar alarnıñ dinenә timi, alarnıñ mәscedlәren cimermi; menә xәzer Qasıym şәhәrenә tsar Bulatnı xan itә, möselman şәrigatençә mәscedlәr, qaberleklәr  eşlәrgә quştı, әgәr ul möselman şәrigatenә qarşı bulsa die, Russiәneñ urtasında Bulatqa xan bulırga hәm möselman şәrigatençә torırga irek birmәs ide“, -dip әytergә quşqan ide. Sultan isә ilçegә İwannı bik orışıp, Astraxan yulın açarga hәm yaña salıngan nıgıtmalarnı watarga quşqan ide.  

Dürtençe Groznıy sultanga yañadan ilçe cibәrep, Astraxandagı mәsced hәm qaberleklәrneñ cimerelüe üz әmere belәn bulmaganlıgın belderergә quşqan, lәkin sultan haman da Qazan belәn Astraxannıñ  möselmannar qulına birelüen talәp itә ide.

Mәskәwgә 1571-nçe yıl höcüme

Mәskәw xökümәte Törkiә belәn Qırımnan bik qatı qurqıp, bik küp gaskәr tota ide.  İnde 1570-nçe yıllarnıñ başlarında uq waq tatar büleklәre Russiәneñ çiklәrenә höcüm itә başlagannar ide. 1571-nçe yılda isә  Dәwlәt Gәrәy üze 120 meñ tatar gaskәre belәn Russiәneñ çigen ütep, Mәskәw yanına kilep citte. Russiәneñ añar qarşı cibәrgәn gaskәre ciñelep, İwan Groznıy üze qaçtı. Tirә yündәge xalıq böten malın cıyıp, Mәskәwgә kerep biklәnde. Tatarlar Mәskәwne qamap aldılar. Mәskәw hәr yaqtan yana başladı. Tatarlar Mәskәwgә kerep şәhәrne talıy başladılar. Qayber riwayәtlәrgә kürә, 8 meñ keşe üterelde, 150 meñgә yaqını әsir alındı. Şul qadәr әsir, әllә ni qadәr mal alıp, Qırım xanı, „Mәskәwneñ zur gaskәre kilә, -dip işetep çigenә başladı

Dәwlәt Gәrәy İwanga şundıy ber xat yazıp qaldırgan imeş:

„Böten nәrsәne yagam çıgam, barısı da Qazan belәn Astraxan öçen. Böten dönyanıñ baylıgın beterәm. Allahnıñ yardәmenә ışanıp, min sineñ östeñә kildem, şәhәreñne yandırdım. Başıñnan tacıñnı da alırga telәgәn idem, lәkin sin kilmәdeñ, bezgә qarşı sugışmadıñ. Üzeñ min Mәskәw padişahı, -digәn bulıp maqtanasıñ, әgәr sindә oyat, gayrәt bulsa ide, bezgә qarşı sugışır ideñ. Әgәr bezneñ belәn duslaşasıñ kilsә, bezgә Qazan belәn Astraxannı bir. Әgәr inde aqça, xәzinә belәn qotılam disәñ, ul bulmas. Böten dönyanıñ baylıgın birsәñ dә kirәk tügel! Bezgә kirәk nәrsә –Qazan belәn Astraxan, әmma sineñ dәwlәteñneñ yulın min xәzer beldem hәm kürdem“. 

Mәskәw xökümәteneñ Astraxannı birergә razi buluwı

İwan Groznıy bu tatar höcümennәn soñ qurqıp, çınlap ta Astraxannı birergә razi  bulgan. Qırımga ilçe cibәrep bülәklәr kündergәn hәm şundıy şart tәqdim itkәn: Astraxanga Qırım xanı üz ulın xanlıqqa cibәrә; lәkin ul xannı Mәskәw padişahı  bilgeli. Dimәk; Mәskәw Astraxannan yarım möstәqil, Qasıym xanlıgı kebek ber xanlıq yasarga telәgәn. Lәkin Qırım xökümәte moña razi bulmagan hәm ul Iwanga şulay yazgan: „Sin Astraxannı bezgә birergә razi, әmma Qazannı birergә telәmiseñ. Niçek itep ber ük yılganıñ (İdelneñ) diñgezgә qoya torgan urnı mindә bulsın da, anıñ başı imeş sindә bulsın?“. Qırım xökümәte şuñarga Mәskәwdәn tagın da bik küp bülәk, aqça soragan. Mәskәw xökümәte isә xannı aqça belәn satıp alıp bulmasmı, dip bik küp kontributsiә birergә razi bulgan, barı tik Qazan belәn Astraxannan gına waz kicüen soragan.

Qazan, Astraxan öçen tartışunıñ zәgiflәnüe

1572-nçe yılda Dәwlәt Gәrәy xan yañadan Mәskәwgә taba 120 meñ gaskәr belәn höcüm itә. Lәkin bu yulı Mәskәwneñ zur armiәse xannı Mәskәwgә yıragraq cirdә qarşılap sugış birә hәm bu sugışta xan küp yugaltularga duçar bulıp çigenә. Monıñ soñında Qırım xökümәte üzeneñ talәplәren kimetә, xәzer ul barı Astraxan belәn genә qanәgәtlәnergә razi bula. Lәkin inde Mәskәw xökümәte dә üzeneñ quәten sizep, qatı tora başlıy, xәtta vәgdә itkәn kontributsiәne tülәwdәn dә baş tarta. Ozaqlami Mәskәw doşmanı, Qazan-Astraxan eşlәrenә әhәmiәt birüçe Dәwlәt Gәrәy ülep kitә. Anıñ urnına tәxetkә utırgan xan isә eşleksez  hәm sugış eşenә birelmәgәn keşe bula. Döres, ul da Qazan, Astraxan mәs’әlәsen kütәrep tora. Lәkin ul Russiәdәn kilgәn aqça, bülәklәr belәn qanәgәtlәnep, sugış qılmıy. Şunıñ östenә dә tagı Qırım belәn Törkiә arası suwınıp kitә. Annan soñ kilgәn xannar da başqa eşlәr wә eçke nizaglar belәn mәşgul bulalar. XVI-nçı gasırda Törkiә hәm Qırım dәwlәtlәre aqrınlap Qazan-Astraxan mәs’әlәsenә azraq әhәmiәt birә başlıylar. Şulay itep, İdel buyı tatarları Mәskәwneñ despot tsarlarınıñ tırnaqlarına elәgep qalalar. (4)

Şulay itep, üzlәreneñ dәwlәten tözegәnnәn birle kürşe xalıqlarga, şul isәptәn İdel buyı törki-bolgar hәm alarnıñ warisları bulgan törki-tatar xalqına da talau höcümnәre oyıştırıp torgan ruslar, axırda bu xalıqnıñ dәwlәten beterügә dә ireşәlәr. Şunnan soñ, bu xalıq öçen bik awır zamannar başlana.

                                                                                                 BİŞENÇE BÜLEK

                                                  Qazan ölkәsendә rus xakimiәte

Ruslar, üzlәreneñ tarix kitaplarında, rus xalqınıñ 1237-nçe-1480-nçe yıllar arasında 243 yıl buyınça Altın Urda xakimiәte astında qaluın „tatarskoye igo“, yәgni „tatar izüe“ dip atap yörtәlәr. Әgәr dә bu döres dip qabul itelsә, ul çaqta  ruslar  Qazan xanlıgı cirlәren basıp algannan soñ, bu xanlıqnıñ  töp cirle xalıqları -törki-tatarlarga, çuaşlarga, başqortlarqa hәm ar, cirmeş, muqşı (5)  kebek fin xalıqlarına qarşı tik izü genә tügel, ә ruxıy hәm cismani yaqtan yuq itügә yünәlderelgәn sәyәsәt alıp baralar, dip әytergә hәm monı da döres dip sanarga  turı kilә.  Çönki monıñ dәlillәre az tügel. 

Qazan xanlıgı xökümәteneñ beterelüe 

Elegrәk tә әytep ütkәnebezçә, Altın Urda xannarı,  cirlәren  yaulap algannan soñ İdel buyı törki bolgar xalqınıñ bulsın, rus xalqınıñ bulsın dәwlәten (xökümәten) betermilәr: Bolgar xannarı hәm rus knezları Altın Urda imperiәse waqıtında da üz milli dәwlәtlәreneñ başlıgı bulıp qala birәlәr. Alar tik Altın Urda xökümәteneñ xakimiәten qabul itep, aña salım tülәrgә genә tieş bulalar. Altın Urda xannarı şulay uq alarnıñ  eçke eşlәrenә dә bik ük tıqşınmıylar.

Ruslar isә, Qazannı yaulap algannan soñ,  törki-tatar xalqınıñ  dәwlәten  yuqqa cıgaralar, dәwlәt başlıgı  Yәdgәr xannı hәm dәwlәt xezmәtkәrlәren  әsir alıp Mәskәwgә ozatalar hәm  anda köçlәp çuqındıralar. Sugıştan soñ, Qazan xalqınnan isәn qalgan xatın-qızlar, bala çagalarnı da әsir alıp, Mәskәwgә ozatalar hәm anda alpawıtlarga ölәşәlәr. (6)  Şulay itep, ruslar Qazanda xakimiәtne bötenlәy üz qullarına alalar hәm  gasırlar buyınça dәwlәt  idarәsenә cirle xalıqnı ber dә yaqın kitermilәr. 

Qazan xanlıgı cirlәreneñ  „Mәskәw patşası cirlәre“ dip iglan itelüe

Rus tarixçısı N. Firsov süzlәrençә, Qazan xanlıgı cirlәre ruslar tarafınnan yaulap alıngannan soñ, bu xanlıq xalıqlarınıñ cirlәre „Olug Mәskәw xökemdarınıñ (weliki gosudarnıñ)  milke“ dip tә iglan itelә. Ul bu cirlәrne telәsә kemgә birә hәm telәsә kemnәn tartıp ala ala. (7)

Qazan ölkәsendә rus kolonizatsiә sәyәsәte

Mәskәw xökemdarı İwan Groznıy Qazan xanlıgındagı cirle xalıqlarnıñ yaqınça un yılga suzılgan körәşen bastırıp alarnıñ cirlәren bötenlәy   yaulap algannan hәm „üzeneñ milke“ dip iglan itkәnnәn soñ, ul cirlәrne tiz genә rus xalqı  belәn tutıru eşenә hәm kolonizatsiә sәyәsәtenә kereşә

İñ elek, Mәskәw xökümәte, fәrman çıgarıp, Qazan şәhәreneñ yaqınça 30 çaqrım tirәsendәge tatarlar taşlap qaçıp çıqqan hәm konfiskawat itelgәn cirlәren rus alpawıtlarına ölәşә başlıy. Qayber cirlәr tatar awıl keşelәre belәn bergә ük şul alpawıtlarga elәgәlәr. Alpawıtlarga bu yaña cirlәrdә üz xucalıqların tözep cibәrergә ansat bulsın öçen çittәn kiterelә torgan rus awıl keşelәren 10 yıl möddәtendә hәr törle salım hәm povennostlardan qotıldıra torgan zakon da çıgarıla. Şul zakonnan soñ, yaña urınnarga Russiәneñ eçke ölkәlәrennәn rus awıl keşelәre agılıp kilә başlıylar.  

Şunıñ östenә dә İwan 1555-nçe yılda Qazan ölkәsendә xiyәrarxiә yasap, ölkәgә poplar küçerә başlıy. Berençe Qazan arxiyepiskopı Guri digәn popqa hәm anıñ duslarına İdel buyındagı xan hәm bәklәr cire bulgan uñdırışlı peçәnlek, urmanlıq wә baqçalıq cirlәrne birә. Bu cirlәrneñ kübesendә tatar awılları bulganga kürә bu poplarga bik küp tatar awıl keşese dә elәgә. Bolar ruxani rus feodallarına әwәldә xan, bәk wә sәyedlәrgә tülәgәn tösle abruk tüli başlıylar.

Şulay itep, Qazannıñ tirә yagı saqlauga uñay bulsın öçen rusnıñ gaskәri feodallarına birelsәlәr, Idel buyları ruxanilar xezmәtenә birelә.

Mәskәw xökümәte ilne tiz genә ruslaştıru öçen alpawıtlardan qaçıp kilüçe rus awıl keşelәren dә totıp almıy, gayre rәsmi bulsa da Qazan cirenә kilep utırırga röxsәt birә. XVI-nçı gasırnıñ axırında bu rus awıl keşelәreneñ kilüe şulqadәr kübәyә ki, Mәskәw ölkәsendә cirlәr buşap qala başlıy. Mәskәw alpawıtları qulındagı cirlәr eşçe qulı bulmagaña igelmi qala başlıylar. Xәtta xökümәt  Qazan ölkәsenә bu tәrtipsez rәweştә  kilüçelәrne tıyarga çaralar kürә başlıy.

Xökümәt Qazan ölkәsen tizerәk kolonizatsiә yasau öçen başta böten gayeple keşelәrne wә sәyәsi gayep yagılgan keşelәrne şunda sörә başlıy. Şundıy keşelәrdәn giybarәt Qazanda berniçә uram da yasala.

Bigerәk tә İwan Groznıy bu xaqta qızıq ber çara uylap çıgara. Ul da bulsa Russiәneñ urtasında bulgan samoderjawiәgә (üzәk xakimiәtkә) xilaf bulıp Russiәdә boyarlar idarәse yasarga omtıluçı knez hәm boyarlarnı Qazan ölkәsenә cibәrep, andagı mirzalarnıñ cirlәren alarga tartıp ala. Cirle tatar mirzasın isә Mәskәw ölkәlәrenә cibәrep, tege boyarlardan qalgan cirlәrne alarga birә. Monıñ belәn İwan Groznıy ber yulı ike yılannıñ başın kisә. Eçtәge doşmannarın yaña cirlәrgә cibәrep alardan qotılıp, ul doşman boyarlarnı  üzәk xakimiәtkә bәyli. Çönki küçkәn doşman boyarlar Mәskәw ölkәlәrendә torganda tsarga doşman bulsalar, rus bulmagan ölkәgә kitep utıru belәn anıñ qolı bulıp kitәlәr. Çönki alarnıñ malların wә cirlәren saqlau öçen Mәskәw köçe wә xökümәte hәr waqıtta kirәk bulıp tora. Qazan ölkәsendә qalgan mirza wә bәklәrne isә rus arasına iltep, alarga rus awıl keşelәren birü belәn, alarnı da yәnә xökümәtkә baglıy. Çönki inde ul cirlәrennәn wә xalqınnan ayrılgan tatar aqsöyәklәre üzlәreneñ mal wә cannarın barı Mәskәw xökümәte vә tsarı arqasında gına saqlap qala alalar, şunıñ öçen alar Mәskәwgә turılıqlı qolga әylәnәlәr.

İwan Groznıy Qazan hәm anıñ tirә yagına kupis (sәwdәgәr) hәm hönәrmәndәlәrne (hönәrçelәrne) dә sörә. Bolar isә Nowgorod hәm Pskow şikelle әwәldәn irekle dәwlәt bulıp ta, Mәskәw tsarları tarafınnan köçlәp Mәskәwgә quşılgan wә әwәlge irekne әle dә onıtmagan şәhәr xalqı bula. XVI-nçı gasırda Qazanda bolardan gibarәt әllә niçә uram yasala. Bu sәwdәgәr hәm ostalar Qazanga kilep kerü belәn mәnfәgәttә Mәskәw xökümәte belәn nıq baglanıp, alarnıñ әwәlge bәysezlek fikerlәre yugala.

Cirne kolonizawat itü öçen Mәskәw xökümәte yañadan ber çara taba. Ul da bulsa, Qazan ölkәsendә monastirlar salırga tırışu. Xökümәt tatar hәm gayre rus (rus  bulmagan) xalıqlar arasında ruxanilarga cir birә dә ruxanilarnı şunda iltep nıq qoymalar belәn çolgap alıp monastir sala hәm monaxlarnı qorallandıra. Şunıñ yanına awıl keşelәre kilep utıralar. Cirle xalıqlar höcüm itsәlәr, bu monastir awılı keşelәre şul nıq qoymalar eçenә kerep qaçalar. Şulay itep, tirә yündә rus cenesennәn bulgan xalıq  kübәyә.

Şul uq  zamanda, XVI-nçı gasırnıñ eçendә, İdel buyında hәm başqa yılgalar qıriylarında nıgıtma hәm şәhәrlәr salına başlıy. Bu şәhәrlәrgә xökümәt törle sıynıftan bulgan ruslarnı küçerep utırta. Ul şәhәrlәrneñ qoymalarına quyılgan tuplarnıñ (artileriәneñ) ximәyәsendә qoymanıñ çitendә dә bik küp bistәlәrgә wә alar yanında nıgıtmalarnıñ başlıqları türәlәrgә (woywoda, diak, strelets başlıqlarına) birelgәn cirlәrgә dә yәnә 10 yıllıq lgota belәn qızıqtırılıp rus awıl keşelәre kiterelep utırtıla. Bu şәhәrgә xökümәt, gailәlәre belәn strelist hәm puşkar dip atalgan gaskәrlәrne kiterep utırta. (8)

Şulay uq,   ruslar  Qazan şәhәren algannan soñ, anda tatarlarnıñ kerüen dә tıyalar. Şәhәrgә kerü öçen woywodadan ayrım röxsәt alırga kirәk bula. Şulay itep, tatarlar ozın yıllar buyınça  üzlәreneñ tarixi başqalalarına kerә almıylar. (9)

Tarixi maglumatlar buyınça, Mәskәw xökümәte tik 1552-nçe belәn 1566-nçı yıllar arasında gına  206 tatar awılı  hәm 60  zur tatar utarı xalqın üz cirlәrennәn sörep, alar urnına ruslarnı kiterep utırta. (10) Bu inde tik ber 15 yılda gına yözәrmeñlәgәn tatar keşese üz watanınnan sörep  çıgarılgan digәn süz.

İdel-Ural hәm Seber xalıqları: Olug Mәskәw xökemdarınıñ qolları

Rus tarixçıları birgәn maglumatqa qaraganda,  Rus patşaları  İdel-Ural hәm Seberne yaulap algannan soñ, bu cirlәrneñ  xalqın  fәrmannarında „xolop“ dip atap yörtәlәr.  Borıñgı rus telendә, bu süz „qol“ digәn mәgnәne añlata. Şulay itep,  Rus xakimiәtennәn soñ, Qazan xanlıgı xalqı üz cirendә, üz watanında qolqa әylәnderelә. (11)

Qazan ölkәsendә rus idarә sisteması  

Qazan xanlıgı cirlәren basıp alıp xökümәten betergәnnәn soñ, rus patşaları  Qazan ölkәsenә XVIII-nçe gasırga tiklem „woywoda“ dip atalgan ölkә başlıqları bilgelәp quyalar. Kübesençә „boyar“ dip yörtelgәn alpawıtlardan saylangan bu woywodalar Qazan ölkәsen Mәskәw patşası isemennәn ike yıl möddәt belәn idarә itep toralar. Bu woywodalar üzlәre Mәskәw әmerendә  bulsalar da, ölkәdәge  iñ yugarı dәrәcәle rәsmi şәxes bulıp, eşlәgәn eşlәre turında tik Mәskәwgә genә xisap birәlәr. 

Woywodalarnıñ qulı astında yәnә Mәskәwdәn cibәrelgәn başqa rәsmi hәm xәrbi xezmәtkәrlәr dә bula. Rus tarixçıları birgәn maglumatlar buyınça, Mәskәwneñ Qazan ölkәsendәge bu rәsmi wәkillәre cirle xalıq tatarlardan „yasaq“  hәm „imana“ dip atalgan awır salımnarnı cıyu,  kirәk çaqta tatarlarnı  binalar, krepostlar salu  kebek eşlәrgә hәm xәrbi xezmәtkә tartu, ölkәdә tınıçlıqnı saqlau hәm baş kütәrülәr bulsa alarnı bastıru belәn cawaplı bulalar. Şul uñaydan, tatarlar Russiә armiәsendә qaywaqıtlarda 20-25 yıllarga suzılgan soldat xezmәte dә ütilәr.

Rus tarixçıları birgәn maglumatlarga qaraganda, Qazandagı Mәskәw wәkillәre arasında tatar xalqı birergә tieşle salımnarnı kübrәk itterep alıp şәxsi  baylıq cıyuçılar, moña qarşılıq kürsәtüce tatarlarnı naxaqqa awır cәzalarga tartuçılar hәm bu gayeplәren yәşerer öçen  salım tülәrgә tieşle xalıq sanın azraq kürsәtep Mәskәw xökümәten aldauçılar, şulay uq tatar xatın-qızlarınıñ giffәtenә (namusına) küz saluçı әdәpsezlәr dә az bulmıy. (12)

Soñgaraq, Berençe Petr  zamanında, tatarlar sugış korabları tözü öçen urmannardan zur imәn agaçları kisü eşenә dә  tartılalar. Bu eş „laşman xezmәte“ dip atala. Berence Petr  zamanında bu awır xezmәtkә kübesen tatarlar tәşkil itkәn yözmeñnәn artıq  keşe alına. (13)  Tatarlar şulay uq Peterburg şәhәren salu eşenә dә  tartılıp, şul eşkә dә zur köç salalar.

Süzneñ qısqası,  dәwlәtlәre ruslar tarafınnan beterelgәnnәn soñ, tatarlar gasırlar buyı üz cirlәrendә bulsın, annan cittә bulsın Rus dәwlәte öçen awır xezmәtlәr ütәrgә, mañgay tirlәre belәn tapqan baylıqların ul dәwlәtkә birep torırga mәcbur itelәlәr. Yuq isә, Rus  türәlәre alarnı  bik awır   cәzalarga tartalar. 

Russiә xökümәteneñ möselman tatar xalqın dini yaqtan cәberlәwe

Şular citmәgәn kebek, İkence Yekaterinaga qadәr,  Russiә xökümәte ildә tatar xalqınıñ dine -islam dinen dә ilahi din dip tanımıy. İkence Yekaterinaga  qadәrge rus yazmalarında, möselmannar „pagan“, mәcetlәr isә „kapişçe“ dip atalalar. Şuña kürә, möselman tatar xalqı  fanatik rus xökümәteneñ awır dini basımına da duçar bula. Çönki, ruslar möselman tatar xalqın çuqındırırga, xristian itәrgә  tırışalar, monıñ öçen qullarınnan kilgәn hәr törle çaranı qullanalar. Rus ruxanıyları  bu eşne tәñgre aldında „sawaplı eş“ (!) dip kürsәtergә mataşsalar da, töp maqsatları  tatar xalqın assimilatsiәlәü bula. Çönki alar üz dinen taşlap xristian dinenә küçkәn keşelәrneñ tiz genә ruslaşıp kitüen bik yaxşı belәlәr.

Ruslar bu yaqtan da Altın Urda xannarınnan yamanraq  bulıp çıgalar. Çönki Altın Urda xannarı ataları Çingiz quygan „yasa“ (zakonlar cıyıntıgı)  buyınça, barlıq dinnәrgә hәm din әhellәrenә xörmәtle bulalar. Alar üz xakimiәtlәre astındagı xalıqlarnıñ, şul isәptәn ruslarnıñ da  dinnәrenә timilәr, xәtta çerkәw hәm ruxanıylarnı salımnan bötenlәy   azat  itәlәr.

Rus patşa xökümәtlәreneñ tatarlarnı dini yaqtan niçek cәberlәgәnnәren Ufada Diniә Nәzarәte rә’ise bulıp ozaq waqıt xezmәt itkәn möfti, tarixçı, jurnalist hәm pedagog Rizaeddin Fәxreddin „Bolgar hәm Qazan töreklәre“ digәn kitabında bolay dip añlata. Anıñ bu turıdagı süzlәren qayber urınnarın qısqartıp tәqdim itәbez:

„…Rus padişahlarınıñ bu mәmlәkәttә bulgan möselmannarnı çuqındıru  (xristian dinenә kertü) öçen tırışuları is kitәrlek dәrәcәdә buldı. Bu macaranı tәfsillәp yazu –berniçә kisәktәn torgan kitap yazu belәn ber. Bezneñ moña köçebez citmi. Bolar şuşı dәrәcәdә tırışıp ta, bu ildә möselman toqımı yugalmawı –Allahı Tәgalәneñ yardәme bulsa kirәk.

Döres, әgәr dә ruslarnıñ möselmannarnı çuqındırırga tırışuları berqadәr yomşaq hәm urtaçaraq bulsa ide, rus xalqı bu dәrәcәdә ürçemәs hәm kübәymәs, islam xalqı da Bolgar xökümәte waqıtına qaraganda bu mәrtәbәdә kimemәs ide. Bolar möselmannarnı köçlәp çuqındıru yulına kerdelәr hәm şul sәbәptәn ifrat dәrәcәdә kübәydelәr. Bu köndә “kerәşen” dip yörtelә torgan ber xalıq  köçlәp çuqındırılgan möselmannardan taralgan xalıqlardır. Bolarnı Qazan alıngannan soñ İwan Groznıy şulay bik çirkәneç yasadı.

Ruslarnıñ bu cinәyәtlәrenә misal itep, bu urında qayber waqıygalarnı kürsәtü dә zarar bulmas. Lәki bolar –diñgezdәn ber tamçı kebek kenәder.

1. Knez Wasilıy üz qulına töşkәn möselman ir hәm xatınnardan ike yöz әsirne miladi belәn 1536-nçı yılda dingә öndәde, riza bulmagannarın ütertte.

2. Yaroslawl şәhәrendә totqın bulıp toruçı Küçem xan gailәsen  1638-nçe yılda köçlәp çuqındırdılar.

3. Xankirmәn şәhәrendә xan bulıp toruçı  Sәyed Borhan xannı 1655-nçe yılda, ber nәrsә dә añlamagan sabıy waqıtında çuqındırdılar.

4. 1731-nçe yılda Qazan hәm Nijni möselmannarın çuqındıru öçen “Swiejkaya bogoroditsa -monastır”da rәsmi idarә oyıştırıldı.

5. Çuqındırılgannarnı islam dinenә kire qaytırga öndәwçelәrdәn 47 möselmannı 1864-nçe yılnıñ 28-nçe gıynwarında Seberdәge Turuxan yaqlarına sörgengә cibәrü belәn xökem ittelәr.

6. Berәr törle eş xaqında gayeplәnüçe hәm dә öslәrenә tülәwlәr töşkәn möselmannar çuqınsalar, qayeplәrennәn qotqaru, tülәwdәn azat itü xaqında qanunnar iglan qılındı. Çuqınuçı möselmannar gaskәrlek xezmәtlәrennәn azat itelәlәr   ide.

7. Bik küp çaqta bazarda hәm xalıq cıyılıp torgan cirlәrdә  poplar cıyılıp toruçılar östenә üzlәreneñ “izge su”ların börkilәr ide dә, şunıñ belәn şul cıyılgan urında, cıyında bulgan xalıq xristianlıq qabul itkәn bulıp xisaplana ide. Monnan soñ şul keşelәrneñ: “Minem xristian bulganım yuq, üz dinemnәn çıqqanım yuq!”  -digәn dәgwaları işetelmi ide.

8. Ruslarnıñ talaularınnan, cәfalau hәm gazaplaularınnan, üz dinnәrenә kerter öçen köçlәwlәrennәn yödәgәn möselmannar beraz bulsa da tınıçlıq tabu, dönyaların hәm dinnәren tözәtü hәm saqlau ömete belәn başqort saxralarına küçә hәm awıllar qorıp gomer sörә başlagannar ide. Bu eşlәre belәn möselmannar şul cirlәrdә berlәşәlәr, Törekstan hәm Firganә möselmannarı belәn mönәsәbәtkә kerülәre ixtimal, annarı çuqındırıp bulmıy başlar, dip fiker yörtep, Romanowlardan Aleksey Mixaylowiç 1469-nçı yılda xristian bulmagan xalıqlarnıñ başqort saxralarında toruların tıyıp fәrman iglan itte.

9. 1713-nçe yılda: “Cirlәrendә prawoslawnıy krestyannar bulgan möselman cir xucaları altı ay eçendә prawoslawnıy mәzhәbkә kerergә tieşlәr, şuña riza bulmagan möselmannarnıñ cirlәre, yortları hәm böten mölkәtlәre köçlәp alınaçaq”, -digәn fәrman çıqtı. Bu fәrman 1729-nçı yılnıñ 1-nce martında, 1743-nçe yılnıñ 28-nçe sintәberendә tagın qabatlandı.

10. Çuqınırga riza bulmagan möselman alpawıtlar üzlәreneñ cirlәren hәm mölkәtlәren satıp yaki zalogqa salıp aqçalı bulıp qalmasınnar hәm çuqınudan qotılmasınnar öçen, 1737-nçe yılnıñ 21-nçe oktәberendә: “Möselmannarnıñ ruslarga cir satuları tıyıla”, -digәn fәrman iglan itelde.

11. 1754-nçe yılda: “Çuqınmagan möselmannar tarafınnan ruslarga satılgan yaki zalogqa salıngan cirlәrneñ dokumentları hәm kileşü kәgazlәre igtibarsız qalaçaq hәm cirlәre köçlәp alınaçaq”, -digәn fәrman iglan itelde.

 12. 1749-nçı yılda Qazanda möselman balaların köçlәp xristian dine mәktәplәrendә uqıtu yulına basqannar ide. Lәkin bu dәrәcәdә xurlıqqa hәm cәberlәrgә möselmannar tüzә almadılar, “faydası bulsa, bulmasa” dip, şul waqıttagı xökümәtkә qatı süzlәr belәn garizalar birdelәr. Xәtta bu xәl çit mәmlәkәtlәrgә dә ireşte, zur gına gawga kütәrelde. Nәticәdә, xökümәt mәçetlәrne wattıru hәm cimertü, sabıy balalarnı xristian dinenә köçlәp kertü hәm mәktәplәrdә köçlәp uqıtu turındagı zakonın almaştırırga mәcbur buldı.

13. Russiәdә bulgan rus knezları hәm alpawıtlarınıñ, dworyannarınıñ kübese –krestyannarınnan yaki cir-sularınnan hәm dönyada totqan urınnarınnan ayrılası kilmiçә çuqıngan möselman morzalarınıñ ber öleşe ikәnleklәre mәqlum. Bolarnıñ kübese üzlәreneñ möselman waqıtlarındagı familiәlәren taşlap rus familiәlәre algan bulsalar da, qaysıberlәre әüwәldәge möselman waqıtlarındagı familiәlәre belәn qalgannar, rus familiәsen almagannar. Bu soñgı bülem cömlәsendә şundıy familiәlәr bar: Abdullin, Abdeew, Apraksin, Axmametow, Astankow, Aksakow, Astruganow, Axmedow, İzmaylow, Udeewskıy (Ufa şәhәrendә mәşhür), Urakow, Urısow, Baturlin, Başkirow, Balaşow, Poliwanow (Pәhlewan), Bogdanow, Bikbulatow, Başow, Paşin, Polwanow, Tatarinow, Tatisçew, Timaşow, Timoşkin, Çibiş, Çiçakow, Çerkasow, Dadişew, Daşko, Dәwlәtgildiew, Denisow, Rodal, Ruzaew, Şaxowskıy, Şulaşkin, Şixaleew, Şirinskıy, Sorokin, Salaşinkow, Sukurow, Godunow (Boris), Kotkow, Kaduşew, Karamzin (tarixçı), Karişew, Karilin, Kantileew, Kalpakowskıy, Kuguşew, Kazembәk, Klyançin, Mamin, Martin (Mortaza isemle morza balaları), Maksudow, Mansurow, Mirzalikin, Naximow, Ermolaew, Yazıkow, Yangaliew, Yusupow. Bolarnıñ kübese –zur mölkәtlәrgә iyә bulgan alpawıtlar, knezlar hәm morzalardır.

14. Köçlәp çuqındırılgan möselmannar әhle islam qarşında “kerәşennәr” hәm “mәkruhlar” isemnәre belәn yörtelәder. Rus xökümәte tarafınnan “Nowokrәşenskaya kontora” açılgannan soñ çuqındırılgannar “mәkruhlar” dip, annan elek çuqındırılgannar “kerәşennәr” dip atalalar. Bu ike törkem arasında ayırma zur. Kerәşennәr üzlәreneñ iske törek telen, kiem-salımnarın saqlap kilsәlәr dә, İslam dinennәn hәm möselmannardan yıraqlaşqannar, xristianlıqta torularına artıq poşınmıylar. Әmma “mәkruhlar” üzlәren çın möselman sanıylar, әgәr dә az gına forsat tapsalar, üzlәreneñ möselmanlıqların kürsәtәlәr. Bu uñaydan kürelәçәk awırlıqlarga tüzәrgә dә xәzerlәr. Mәkruhlar turında 1855-nçe yılnıñ 29-nçı mayında imperatornıñ: “Islam dinennәn xristian dinenә mörәcәgәt itmәgәn mәkruhlar Qazannıñ duxownaya konsistoriәse xökemenә cibәrelsennәr, barmasalar, balaları ata-analarınnan politsiә köçe belәn tartıp alınıp, çuqındırılsınnar, xristian dinendә yәşәmәgәn mәkruhlar çirkәwlәrgә yañadan xristian ruxanıyları tarafınnan yörtelsennәr, әgәr dә bu eşkә riza bulmasalar, ata-anaları ayrılsın, irle-xatınlı bulıp tormasınnar!” –digәn ukazı iglan itelde.

15. Şuşı yıllarda mәkruhlar ruslaşsınnar, çın xristian bulsınnar öçen, yalgız-yalgız gailәlәrne rus awıllarına taratıp utırttılar, ruslar belәn aralaşırga hәm barlıq xәllәre ruslarnıñ küz aldında bulıp toruga mәcbur  ittelәr.

16. Mәkruhlarnıñ islam dinendә köçle hәm nıqlı buluların mullalar hәm mәçetlәr tә’sirennәn kürep, rus xökümәte mәçet salu eşlәren xristian ruxanıylarına tapşırdı. Bolar riza bulsalar –mәçet saluga röxsәt birelә, әmma alar yaraqlı kürmәsәlәr –röxsәt birelmi torgan buldı. Bu zakon 1774-nçe yılda gına üzgәrde. Lәkin bu üzgәrtü nigezdәn tügel, bәlki mәkruhlar tormagan hәm gomumәn xristiannarga tә’sir itü qurqıçı bulmagan urınnarga gına qagıla ide. Әmma xristiannardan hәm mәkruhlardan ber genә gailә bulsa da, ul urında mәçet salırga röxsәt birü yaki birmәü –xristian ruxanıyları ixtiarında ide. Bu zakon İkençe Nikolaynıñ tәxettәn töşkәn könenә qadәr dәwam  itte.

17. Qırgız, qazax qawemnәren ruslaştıru hәm xristian itü telәge belәn 1808-nçe miladi yılda imperator tarafınnan: "Fәqıyr qırgız hәm qazaxlar üzlәreneñ balaların Törekstan, Xiwa, Boxara xalıqlarına satarga tieş tügel. Әmma ruslarga satqan oçraqta da yardәm itelә, -digәn ukaz iglan itelde. Şuşı ukazga tayanıp, satıp alu digәn bulıp, ruslar qırgız hәm qazax balaların urlap hәm talap alıp qaytu yulına bastılar hәm hәmmәsen çuqındırıp tordılar. Şunlıqtan, bu köndәge ruslarnıñ yıraq әbilәre hәm babaları möselman bulmaganı bik sirәk hәm az tabılır.

18. Çuqındıru xaqında möselmannarnıñ kürgәn bәlalәreneñ ige-çige yuq. Törmәdә yatuçılar, watannarınnan sörelüçelәr, üterelüçelәrneñ isәben ber Allahı Tәgalә genә belәder. Bu turıda iske hәm zur arxiwlar tügel, bәlki Ufa şәhәrendәge Diniә Nәzarate arxiwında bulgan eşlәr genә dә aqıllarnı xәyran qaldırırlıq dәrәcәdәder. Köçlәp çuqındıru turındagı zakonnar imperatritsa Yekaterina tarafınnan yuqqa çıgarılgan hәm alıştırılgan bulsa da, bu yuqqa çıgaru hәm alıştırular kәgazdә genә bulıp, gamәldә haman da ütәlep tordı…” (14)

Ruslarnın möselman xalıqnı dini yaqtan cäberläwläre turnda kinofilm qaragız. Bu kinofilmnı yugarıda äytelgän faktlar nigezendä kürenekle tatar yazuçısı Gäyaz İsxaqi tarafınnan yazılgan "ZÖLÄYXA" isemle äsärdän rejisser Ramil Tuhvatullin töşerde: 

http://video.mail.ru/mail/summer11.02/_myvideo/2.html#_grs=g_my.main.right.video.lastvideo 

İdel-Ural xalıqlarınıñ Mәskәw qollıgına baş kütәrülәre

Russiә xökümәte qulı astında menә şundıy awır şartlarda yәşәgәn İdel buyı tatarları hәm soñgaraq çuaş hәm başqortlar, şulay uq ar, muqşı, çirmiş (xәzerge udmurt, mordwa,  mari) kebek fin xalıqları, süzneñ qısqası Mәskәw qulı astına töşkәn böten İdel-Ural xalıqları üz cirlәrenә yañadan üzlәre xuca bulu, yә isә  hiç bulmaganda  beraz ireklerәk tormış şartlarına ireşü maqsatı belәn, Mәskәw türәlәrenә küp mәrtәbәlәr baş kütәrәlәr. Bu baş kütәrülәrneñ iñ möhimnәre bolar bula:

1613-nçe yılda bulgan baş kütә

1634-nçe-1638-nçe yıllar arasında bulgan baş kütә

1652-nçe-1665-nçe yıllar arasında bulganı

1670-nçe-1671-nçe yıllarda Bulat Batır citәkçelegendә bulıp algan başkütә

1677-nçe-1682-nçe yıllar arasında bulgan baş kütә

1708-nçe-1709-nçı yıllar arasında bulganı

1735-nçe-1757-nçe yıllar arasında Aqay-Qarasaqal citәkçelegendә bulgan baş kütә

1756-nçı-1757-nçe yıllarda Bahadirşah citäkcelegendäge baş kütә

1773-nçe-1775-nçe yıllar arasında Salawat Yulay citәkçelegendә bulgan baş kütә

1812-nçe-1813-nçe yıllarda bulgan Cegetlәr baş kütәrüe (15)

Lәkin isәpsez küp qorbannar birülәrenә qaramastan, İdel-Ural xalıqlarınıñ bu baş kütәrülәre kötelgәn nәticәlәrne birmi. Kiresençә, hәr baş kütәrüdәn soñ, tәkәbber  hәm despot rus türәlәre bu xalıqlarnı tagı da nıgraq izep qısalar, bik küplәreneñ  cәberlәp cannarın qıyalar, qannarın qoyalar. „Tatar ASSR tarixı“ isemle kitapta yazılgança, rus gaskәrlәre Qazan ölkәsenә basıp kergәnnәn soñ tik  berençe yıllarda gına 300-400 meñ tatarnı üterәlәr. (16)  Tik bu gına da rus xakimiәtlәreneñ Idel-Ural xalıqlarına qarşı nindi mәrxәmәtsez sәyәsәt alıp baruın kürsәtә bulsa kirәk. Şunıñ belәn, rus xakimiәtlәre İdel-Ural xalıqlarına üz süzlәren ütkәrerlek, yuq isә alarnı bötenlәy yuq itәrlek köçkә iә buluların  kürsәtergә telilәr. Çönki 1552-nçe-1556-nçı yıllar arasında Qazan xanlıgı, annarı 1556-nçı yılda Astraxan xanlıgı cirlәren yaulap algannan soñ, ruslarga Aziә kontinentınıñ qapqaları açıla hәm alar şul qapqalardan kerep bu kontinentnıñ da yartısın aqrın-aqrın  yotalar. Soñgaraq, alar Yewropada da küp kenә xalıqlarnıñ cirlәren yaulap alalar.  Şulay itep, baylıq hәm qodrәtlәren  tagı da arttıralar.

İdel-Uraldagı Mәskәw qollıgına tik möselman tatar-başqortlar gına tügel, ә andagı başqa xalıqlar, şul isәptәn cirle fin xalıqları da baş kütәrep tordılar,  didek. Çönki  Mәskәw qollıgı astında yәşәw alarga da bik awır kilә. Çönki, alar kirәk törki-bolgar dәwlәte, kirәk Altın Urda dәwlәte hәm kirәk Qazan xanlıgı idarәse astında, nindider dәrәcәdә bәysez tormış alıp baralar. Mәs’әlәn, irekle rәweştә üz başlıqları idarәsendә toralar, alarnıñ malına, gadәtlәrenә, dinnәrenә berkem dә qatışmıy. (17) Alar  tik mәrkәzi xökümәtkә bilgele miqdarda yasaq qına tülәp toralar. (18)  Әmma Mәskәw xökemdarları bu fin xalıqların  elekke böten xoquqlarınnan mәxrum itep, alarnı da möselman tatar-başqortlar kebek ük üzlәreneñ  qollarına әylәnderәlәr.

Tatar xalqınıñ törle yaqlarga sibelüe

Russiә xökümәteneñ menә şundıy ruxi hәm cismani cәber-zolımnarına tatar xalqınıñ bik küp keşese tüzә almıy hәm üz watanın taşlap kitәrgә mәcbur bula. Alarnıñ qayberlәre Ural itәklәrenә, qayberlәre İdel yılgasınıñ könyaq buylarına, qayberlәre Törekstan, Kafkaz hәm Törkiә ölkәlәrenә, qayberlәre qazax-qırgızlar arasına, qayberlәre Firganә, Әfgan, Qıtay mәmlәkәtlәrenә barıp urnaşa. (19)  Lәkin “hәr çәçәk üz tufragında, üz klimatında yaxşılap-görlәp üsә, ul başqa tufraq hәm klimatta şiñep-qorıp betә digәndәy, üz tarixi watanın taşlap çittә yәşәrgә mәcbur bulgan tatarlarlar da başqa moxitta milli-mәdәni üzençәleklәren yugaltu, yәgni assimilatsiәlә qurqınıçı aldında qalalar.

Әnә şulay, İdel buyınıñ başta “bolgar”, annarı “tatar” iseme belәn yörtelgәn solıx söyüçәn, magrifәtle, buldıqlı, xezmәt batırı törki-möselman xalqın X-nçı gasırdan başlap talau yauları belәn intektergәn, soñgaraq cirlәren bötenlәy basıp algan ruslar, axırda şul xalıqnıñ bik küp keşelәren üz watanınnan ayrılıp kitәrgә  dә  mәcbur  itәlәr.

                                         

               

                                                                                 Tatarstannıñ gerbı hәm flagı

 

  


(1) Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 106

(2)) Şul uq әsәr, s. 104

(3) Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 106-109  

(4) Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 112-119

(5) Xәzer bu xalıqlar udmurt, mari, mordwa dip atalalar.

(6) Rizaeddin Fәxreddinew, Bolgar wә Qazan töreklәre, Qazan, 1993,  s. 51

(7) Abdullah Battal Taymas, Qazan töreklәre, Ankara, 1966, s. 45

(8) Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 109-112

(9) Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 103

(10)  Tatar ASSR tarixı, Qazan, 1970, s. 103

(11) Abdullah Battal Taymas, Qazan töreklәre, Ankara, 1966,  s. 46

(12) Şul uq әsәr, s. 46-53

(13) Şihabetdin Mәrcani, Möstәfadel-Әxbar fi Әxwali Qazan wә Bolgar, Qazan, 1989, s. 201-202

(14) Rizaeddin Fәxreddinew, Bolgar wә Qazan töreklәre, Qazan, 1993, s. 53-57

(15)  Nadir Devlet, Russiә töreklәreneñ milli möcәdәlә tarixı, Ankara, 1985, s. 3

(16) Tatar ASSR tarixı, Qazan, 1970, s. 95

(17) Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 104

(18) Gaynetdin Әxmәrow, Qazan tarixı, Qazan, 1910 hәm 2000, s. 103

(19) Rizaeddin Fәxreddin, Bolgar wә Qazan töreklәre, Qazan, 1993, s. 52