Azat Tatarstan

TATARSTAN  HISTORY - 8

______________________________________________________

© Copyright 2005 by Hayrettin Güleçyüz, Munich.

All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without written permission of the author.
____________________________________________________________________________________________ 

                                                                                        Unaltınçı Qazan tatar xanı

                                                                                       Safagәrәy xan

                                                                                         (öçençe mәrtәbә)

                                                                                             (1546-1549)

                                     

Safagәrәy xannıñ Qazanga kilep, öçençe mәrtәbә xan buluı üterü wә watandaşlarına hәrtörle cәzalar birü belәn başlangan. Çura belәn Şahgali tarafdarı bulgan knezlәrneñ kübesen, Safagәrәygә şikle bulganlıqtan, ütergәnnәr, citmeştәn artıq knezlәr wә morzalar, (şul cömlәdәn) Çuranıñ tugannarı da Qazannan Mәskәwgә qaçıp kitkәnnәr. Mәskәwdә alar weliki knezne Qazanga gaskәr cibәrergә dimlәgәnnәr, Qazan xalqınıñ kübesen „Mәskәw tarafdarı“ dip söylәp. Hәm, çınlap ta, Qazan xalqınıñ qayber sıynıfı Safagәrәy xannan bik razıy bulmagan. Aristokratlardan  kübese Mәskәw yaqlı bulgan. Şulay uq İdelneñ uñ yagındagı (Tau yagı) çirmeşlәre dә Mәskәw qul astına kergәnnәr. Alar Mәskәw knezenә üzlәrennәn ilçelәr cibәrgәnnәr, üzlәre dә Qazanga sugış belәn barmaqçı bulıp, Mәskәwdә gaskәr cibәrüne soragannar. Hәm şul könnәn alar rus patşasına buysınunı telәgәnnәr.

Qazan xanlıgına rus höcümnәreneñ yañadan başlanuı

Tatar wә çirmeş wәkillәreneñ sorauı buyınça, knez İwan gaskәr cibәrgәn bulsa da,  ul gaskәr Qazan ölkәlәren genә talap kire qaytqan. Qazan xalqınnan nәfrәtlәnep, Safagәrәy xan üz tirәsenә Qırım wә nugay tatarların gına cıygan, alar arqılı Qazan xalqın qurqıtıp tormaqçı bulgan. Safagәrәy xannıñ bu möddәtendә Mәskәw belәn Qazan arasında artıq zur sugışlar bulmagan. Döreslektә, Mәskәw mәmlәkәteneñ eçtәge eşlәre tәrtipsez bulganlıqtan, ruslar Qazanga artıq iltifat itmәgәnnәr bulsa kirәk. 1546-nçı yılda cibәrelgәn Mәskәw gaskәrlәre dә Zöyә yılgasınıñ tamagına qadәr barıp, çirmeşlәrne genә talap qaytqan. 

Dürtençe İwannıñ Qazanga berençe sәfәre

1547-nçe yılda Mәskәwneñ 17 yәşlek kneze Dürtence İwan Şahgaline mәsxәrә qılıp cibәrgәn öçen gaskәr belәn Qazanga üze barmaqçı bulgan. Lәkin ul sәfәre uñmagan. Şul yıl dikәber axırında knez İwan Mәskәwdәn çıgıp, Qazanga yünәlgәn. Salqınnan, burannan, xәtta açlıqtan da tüzmәkçe bulıp, Qazannı alu niәte belәn kitkәn.

Mәgәr gıynwar axırında, qar urınına özleksez yañgırlar yawıp, yullar tәmam bozılgan. 1548-nçe yıl, 2-nce fewraldә knez İwan Nijni qalasınnan 15 çaqrım cirdә, Yelnaya isemle awılda qunıp, Rabotka atauına kilgәn. Böten İdel öste su belәn qaplanıp, boz da yarılgalagan. Küp tuplar wә mıltıqları boz astına (İdel töbenә) kitkәn, küp keşelәre dә hәlak bulgan. Knez Dürtence İwan yulnıñ tözәlüen öç köngә qadәr kötep, şul atauda torgan. Axırda, yulı uñmaganlıqtan, küñelenә qurqu töşep, qaygılı rәweş (yılap) üze Mәskәwgә qaytıp kitkәn. Knez Belskiy belәn knez Serebrenıy gaskәr belәn Qazanga cibәrelgәnnәr, bolarnı cibәrü Qazannı sugışıp alu öçen tügel, bәlki yaña zarar kiterü öçender.

Qazannan quılgan Şahgali hәm Mәskәwneñ başqa woywodaları, Metşer ölkәsennәn çıgıp, Çuyıl (Tsiwilsk) yılgasınıñ İdelgә quşılgan cirenә barıp, anda knez Serebreniy belәn Belskiy gaskәrenә quşılgannar. Ruslar Qazan ölkәlәren talap wә tuzdırıp kilgәndә, Safagәrәy xan alarnı Arça qırında kötep torgan. Mәskәwneñ aldan kilep citkәn gaskәre belәn knez MikulinskiySafagәrәy xannı Arça qırında ciñep, gaskәre belәn şәhәr eçenә qualap kertkәn. Şul waqıtta ruslar Qazannıñ Azıq isemle ber bahadirınnan küp aristokratların әsir itep algannar, küp xalqın ütergәnnәr. Xan üze dә köçkә qaçıp qotılgan. Ruslar, Qazan tirәsendәge bistә wә awıllarnı talap wә tuzdırıp, qaytıp kitkәnnәr. Bu waqıyga 1548-nçe yıl martta bulgan. Ruslar Qazannan kitkәç, Safagәrәy alarnı artlarınnan qualarga 20 meñ gaskәr cibәrgәn. Aralarında qızu sugış bulıp, tatarlar tagı da ciñelgәnnәr, 20 meñnәn ike meñ qadәr genә keşe sәlәmәt qalıp, Qazanga qaytqannar. Russiә woywodaları şatlıq belәn Mәskәwgә qaytqaç, weliki knez Dürtence İwan bik quangan, woywodalarına wә barça gaskәrenә küp bülәklәr birgәn. Dürtençe Iwannıñ qazanlılarnı әwәl mәrtәbә ciñüe şul bulgan.

Şul açudan tatarlar köz könendә ruslarnıñ Galiç ölkәlәrendәge awılların tuzdırgannar, lәkin Kostroma woywodası Yakowlew ul tatarlarnıñ barçasın da, başlıqları Azıq bahadir belәn bergә üterep betergәn. 

1548-nçe yıl üktәberdә bulgan şul waqıygadan soñ ikençe yılda, Qazanda Safagәrәy xan wafat bulgan. Anıñ xanlıq qıluwı bik qaygılı rәweştә betkәn. 1549-nçı yıl martta üzeneñ sarayında yuıngan waqıtta yıgılıp başı yarılgan, şunnan bik tiz ülgәn.

Safagәrәy xannıñ wafatınnan soñ, iñ keçe xatını Söyembikә belәn ike yәşlek ulı Ütәmeşgәrәqalgan.

Xannıñ wafatınnan soñ, Qazan xalqı şul ike yәşlek Ütәmeşgәrәygә ant itkәn. (2)

 

                                                              Uncidençe Qazan tatar xanı

                                                                                       Ütәmeşgәrәy xan

                                                                                               (1549-1551)                                    

Qazan xalqı Ütәmeşgәrәygә ant itsә dә, ul yәş bulganlıqtan, Qazanga başqa ber olıraq keşene xan itmәkçe bulgannar. Üzlәren ruslardan saqlau öçen Qırım xanınnan ulın Qazanga cibәrüne soragannar. Ütәmeşgәrәy isemennәn Mәskәwgә solıx qılışunı sorap xat yazıp, anı iltәrgә ber keşe cibәrgәnnәr.Dürtençe İwan„solıx turısında ilçelәr belәn genә söylәşәlәr“ dip, garizaların qabul itmәgәn.

Xannıñ yәşlege sәbәple, Qazanda bulgan başsızlıq wә tәrtipsezleklәr belәn ruslar faydalangannar. Törle nizag wә fetnәlәr küp bulganlıqtan, üzara talaşıp, qayber knezlәr wә morzalar belәn un meñgә yaqın keşe Mәskәw xezmәtenә kergәnnәr. Knez Dürtence Iwan moña bik şatlangan.

Mәskәw kneze Dürtençe İwan, mәmlәkәt idarәsen boyarlar qulınnan üz qulına algannan soñ, Qazannı da üz milkenә alu xaqında uylıy başlagan, xәtta bar tırışlıgı Qazannı alu niәtendә bulgan. Mәskәw mәmlәkәteneñ Qazanga çiktәş cirlәrenә (şәhәr wә awıllarına) hәrdaim tatarlar höcüm itep torganlıqtan, Mәskәw dә daimi gaskәr cıyıp, cәyәwle gaskәrne mıltıq belәn qorallandırgan (daimi mıltıqçı gaskәre bulgan). Şunlıqtan, ruslarga tatarlar belәn sugışqanda uñay  bulgan. Qazan tatarları kürşelәre belәn genә tügel, bәlki üz aralarında da sugışıp wә ütereşep torgannar. Xannarın qaywaqıtta üterep, qaywaqıtta cәmәgatlәre wә dusları belәn qualap cibәrgәnnәr, şul sәbәple Mәskәw knezenә Qazannı bötenlәy alu da mömkin bulıp kürengәn.

Dürtençe İwannıñ Qazanga ikençe sәfәre

Knez Dürtençe İwan, Qazannı alu niәte belәn sugışqa barır öçen, 1549-nci yıl köz könendә Rusiәneñ törle ölkәlәrennәn gaskәr cıyarga әmer itkәn.  

Olı gaskәr Suzdal qalasında, aldagı gaskәr Şuya belәn Murom qalalarında, uñ yaq gaskәre Kostromada, sul yaq gaskәre Yaroslawta, saqçı gaskәr Yurew qalasında cıyılırga tieşle bulgan.

24-nçe noyәberdә knez İwan üze Mәskәwdәn çıgıp, Wladimir qalasına kitkәn. Anda mitropolit  İwannı ozatıp, gaskәr başlıqların ügetlәp cibәrgәn,„mәmlәkәt wә padişah öçen ixlas belәn eş qılıgız, tәkәbberlekne wә aragızda bulgan doşmanlıqnı onıtıgız, alar sugış waqıtında bulırga tieşle tügel“, -dip. 

Dürtence İwan üze belәn bergә keçe enese knez Yurinı, Şahgaline, Qazannan kitkәn knez wә morzalarnı –barın da alıp bargan. Mәskәwdә naçalnik bulıp, knez Wladimir Andreyewiç qalgan. Russiәneñ barça gaskәre Nijni qalasında bergә quşılıp, 1551-nçe yıl gınwarnıñ 23-endә Nijni qalasınnan çıgıp kitkәn. Qış bik salqın hәm qar küp bulganlıqtan, sәfәr bik çiten bulgan. Rus gaskәrendә küp keşe, salqınga tüzә almıyça, qatıp ülgәn, atları da ülә başlagan. 

14-nçe fewraldә kilep citep, Qazannı çolgap algannar. Dürtence İwan üze padişah gaskәre wә dworyannarı belәn Qaban küle buyında urnaşqan. Knez Belskiy wә Şahgali xan bigrәk quәtle gaskәr belәn Arça qırında urnaşqannar. Qazan yılgasınıñ uñ yagındagı bolında maxsus ber polk gaskәr quyılgan. Tuplarnıñ berse Bolaqnıñ Qazan yılgasına quşılgan cirendә, ikençese krepostnıñ ikençe tarafında, kül yanında quyılgan.

Krepostqa ike yaqlap ata başlagannar, böten kön buyınça atıp torıp, ruslar şәhәrne alırga bik tırışqannar, lәkin krepostnı alu mömkin bulmagan. Stena wata torgan qorallarnıñ xәrәkәtennәn krepost qatı tawış belәn cimerelә başlagaç, Qazannı almaqçı bulıp altmış meñ rus gaskәre agaç krepostqa barıp qaplangan (yәgni, höcüm itep qaragannar), lәkin alırga buldıra almagannar. Hәr ike taraftan da bik küp xalıq ülgәn, tup wә mıltıq atudan şәhәr eçendәdә bik küp xalıq ülgәn.  Çılbaq isemle ber mәşhür Qırım kneze dә ülgәn.

Mәskәw knezeneñ Qazanga bu qadәr yaqın kilep sugışuı berençe mәrtәbә bulgan. Moña qadәr Mәskәw knezlәre Qazan xalqın basar öçen üzlәreneñ gaskәr başlıqların gına cibәrgәnnәr. Bu sәfәrdә knez Dürtençe İwan Qazan tirәsendә üze qılıç kütәrep, qıçqırıp, gaskәrenә törle fәrmannar birep yörgәn. Qazannıñ xanı ul waqıtlarda bişektә bulgan. Knezlәr wә morzalarnıñ kübese üzara fetnәlәrendә ülep betkәnnәr, qayberlәre Mәskәwgә qaçıp, annan tagı Dürtençe İwan belәn bergә Qazanga qarşı kilgәnnәr. Alar üzlәreneñ Qazanda qalgan dindәşlәrenә yәşerenlek belәn xәbәr itep, alarnı da Mәskәw knezenә buysınırga öndәgәnnәr.

Kinәttәn hawalar cılınıp, qatı yañgırlar yawa başlagan. Yullar tәmam bozılgan. Ideldә boz watıla başlagan, ruslarnıñ qoralları çılanıp, tupları atarga yaramas bulgan. Mәskәw belәn Qazan arasında yul betep kitep, rus gaskәrenә azıq moxtaclıgı buluı da ixtimal bulganlıqtan, knez Dürtençe İwan, gaskәren alıp, bik tiz Mәskәwgә qaytıp kitәrgә mәcbur bulgan. 21-nçe fewraldә quzgalıp, hiç nәticәsez, bik çitenlek wә mәşәqqәt belәn qaytıp kitkәnnәr. Aldan zur gaskәrne hәm anıñ belәn bergә awır qorallarnı (yәgni, tuplarnı) cibәrep, padişah üze alar artınnan ciñel atlı gaskәr belәn kitkәn. Tuplarnı saqlau hәm artınnan qualap kilgәn Qazan gaskәren tuqtatu öçen üzeneñ qurıqqanlıgın beldermәskә tırışqan.

Şul rәweştә ruslarnıñ bu sәfәrlәre dә uñmagan. 

Qazannıñ xanı sabıy bala bulganlıqtan, Mәskәw kneze Dürtençe İwan alga taba da Qazannı bötenlәy alırga plannar tözep quygan. Nugaylarnı Qazanga qarşı qotırtıp, doşmanlaştırgan. Qırım xanınıñ Russiәgә hәm nugaylarga dosmanlıgı bulganlıqtan, ul Qazanga yardәm itә almagan. Tau yagı çirmeşlәre Mәskәw qulı astına kerüne telәgәnnәr hәm anı mәglüm itkәnnәr.

Qazan sәfәrennәn qaytqanda rus qaskәre Zöyә suı buyında tuqtagan. Knez İwan Şahgaline, Qazan knezlәren hәm üzlәreneñ boyarların iәrtep, Zöyәsuınıñ sul yagındagı ber tügәrәk tau başına menep qaragan hәm ul urınnı bik yaratqan, kilәçәk yıllarda Qazanga sәfәr qılganda azıq wә qoral quyarlıq xәwefsez urın bulıp, şul tirәdәge fin xalıqlarına da tә’sir itәr öçen ul urında Zöyә qalasın qormaqçı bulgan.

Ul urınnı Şahgali belәn tatar knezlәre bik maqtagannar: „ul tirәdә hәr cәhәttәn irkenlek wә ciñellek bula“, -digәnnәr. Üzeneñ kiñәşçese Şahgalineñ mәslixәte belәn, knez Dürtençe İwan qala qoru öçen şul tawnıñ başında urın bilgelәgәn. Mart 23-endә Mәskәwgә qaytıp citkәnnәr.

Ruslarnıñ Qazan yaqınındagı nıgıtması -Zöyә qalasınıñ tözelüe

İkençe yıl (1551-nçedә) yaz başınnan uq knez Dürtençe İwan Qasıymnan Şahgaline çaqırıp, anıñ belәn bergә biş yöz qadәr Qazan möhacirlәren wә küp woywodalar belәn quәtle gaskәrne Zöyә qalasın bina qılu öçen cibәrgәn. Alarga Qazan töbәklәren sugışıp alırga wә Qazanga özleksez höcüm itep torırga әmer itkәn. (3)

1551-nçe yıl may 16-sında qoyaş bayıgan waqıtta ruslarnıñ gaskәr başlıgı knez Serebrenıy Zöyә tawınıñ başına Russiә galәmen (flagın) menderep quygan. 18-nçe mayda knez Serebrenıynıñ gaskәre, tönlә İdel arqılı çıgıp, irtә belәn Qazanga höcüm itkәn. Ber meñnәn artıq yoqlap yata torgan möselmannı hәlak itep, şular arasında ber yözgә yaqın knezlәr wә morzalar da hәlak bulgan. Qazanda әsir bulıp torgan küp ruslarnı qotqarıp, Zöyә qalasına kire qaytıp kitkәnnәr. (4)

Ruslarnıñ Bolgar wә Qazan cirendә ike qalaları (krepostları) bulgan. Zöyә qalası belәn Wasilsurskıy. Zöyә qalasına Qazan knezlәre belәn Oka yılgası buyındagı Pereswetskiy qalasınıñ keşelәren kiterep utırtırga әmer itelgәn. Mәskәwneñ zur gaskәre belәn Şahgali dә anda torgan. Russiәneñ bütәn gaskәre Sura yılgasınnan Kama, Wyatka yılgalarına qadәr suzılıp, Qırım wә nugay tatarların Qazanga kerüdәn saqlagan.

Tau yagındagı çuaş wә fin xalıqlarınıñ Mәskәwgә buysınuları

Zöyә qalasınıñ bina qılınuı Tau yagındagı çuaş, çirmeş xalıqlarına bik tә’sirle bulgan. Böten yıl buyınça çuaşlar, çirmeşlәr, muqşılar üzlәren Russiәwatandaşlıgına qabul itüen sorap, Şahgaligә kilep yörgәnnәr, Mәskәw knezenә buysınıp, ant itü xaqında söylәşü öçen, üzlәreneñ igtibarlıraq keşelәren Mәskәwgә ilçe itep cibәrgәnnәr. Mәskәwdә Russiә padişahlarına buysınırga wәgdә birep, ant itkәnnәr. Padişahtan altın möherle jalowannıy gramotalar algannar, öç yılgaça yasaq wә salım tülәwdәn kiçerelep, Zöyә qalasına yazılgannar. Alarnıñ buysınuların belü öçen, knez Dürtençe İwan Qazan belәn sugışırga quşqan. Alar baş tartırga bazmıyça, cıyılıp, üz köymәlәre belәn Idelneñ sul yagına çıqqannar. Rus dәwlәt xezmәtkәrlәre xozurında Arça qırında Qazan xalqı belәn sugışqannar. Lәkin, tatarlarnıñ tup atuınnnan qurqıp, tәrtipsez taralıp qaçqannar. Bahadirlıqların isbat itәalmasalar da, Mәskәwgә buysınuların isbat itkәnnәr.

Bu xalıqlarnıñ knezlәre wә morzaları, şul cay bulgança, özleksez, Mәskәwgә yörep torgannar. Padişah sarayında aşagannar, üzlәrenә padişah tarafınnan qıymmәtle zatlar, tunnar, atlar, aqçalar birelgәn. Padişahnıñ rәximle wә şәfqatle ikәnlegennәn xalıq arasına qaytqaç xәbәrlәr taratqannar, yaña mәmlәkәtlәre belәn maqtangannar. Knez Dürtençe İwan maqsatına ireşü öçen altın-kömeşne qızganmagan, telәgәnçә taratqan; gaskәr başlıqlarınıñ xezmәtennәn bik şat bulıp, gaskәrgә taratu öçen Şahgaligә küp altın medallәr cibәrgәn. 

Çuaş wә fin xalıqlarınıñ Mәskәw yagına küçülәreneñ sәbәbe  

Dindә, teldә wә gadәtlәrendә tatarlarga bik yaqınlaşqan hәm Qazan eçendә ozaq zamannar tırışqan çuaş, çirmeş xalıqlarınıñ Qazannan ayrılıp, Russiәgә quşılularına berençe sәbәp, Qazannıñ knezlәre wә morzaları bulgan. Alar üzlәreneñ xirıslıqları belәn bu xalıqlarga bik küp tülәwlәr salıp, kütәrә almaslıq awırlıqlar yasagannar. Çuaş, çirmeş xalıqlarınıñ Mәskәw knezenә buysınganda berençe şartları da şul tülәwlәrne ciñelәytü xaqında bulgan, yәgni әwәldә tülәgәn kebek az tülәtergә dip şart itkәnnәr. Mәskәw kneze şunı qabul itep, xәtta әwәlge öç yılda alardan ber dә tülәw almasqa wәgdә itkәn. 

Qazandagı xәllәr

Ruslarnıñ Qazanga yaqın kilep, şul rәweşle qala bina qılularına Qazan xalqı bik qaygırgan wә qurıqqan. Qazanda yegerme meñnәn artıq gaskәr dәqalmagan, xalıqları da buysınmıy başlagannar. Xalıq ber ittifaqta bulmıyça, törle partiәlәrgә bülengәn, üzara doşmanlaşıp, fetnә çıgargannar.  Xalıqnıñ qayber sıynıfı ozaq sugışlardan, üz aralarındagı fetnәlәrdәn cәfalanu sәbәple, Mәskәw watandaşlıgına kerüne telәgәn. Lәkin Qırım partiәseneñ başlıqları, xosusan, Qırım ulanı Kәşçәk xalıqnı hәm Söyembikәne „Qırımnan, Astraxannan, Nugay urdasınnan bulışırga gaskәr kilә dip, ışandırıp torgannar. Xalıq knezlәrne wә morzalarnı şeltәlәgәn, alar ber-bersen gayeplәgәnnәr. Qazannıñ dәwlәt xezmәtkәrlәre Mәskәwgә buysınunı telәgәnnәr. Qırım tatarları moña xәsrәtlәnep, Qırımnan, Astraxannan, Nugay urdasınnan gaskәr kötep torgannar. Qazannıñ küp knezlәre wә morzaları yәşerenlek belәn Zöyә qalasına, Şahgali yanına kitkәnnәr. Qazanda xalıq arasında yәnә fetnә kütәrelgәn. Şul fetnәlәrdәn tuygaç Arça tarafındagı çuaşlardan küp xalıq cıyılıp wә törle qorallar kütәrep, Qazanga kilgәnnәr, qatı tawış belәn qıçqırışıp, xan sarayına kilep, Mәskәw padişahına buysınırga köçlәgәnnәr.

Rus letopislәreneñ xәbәrençә, Qırım ulanı Kәşçәk belәn Söyembikә ber kiñәştә bulgannar, imeş. Alarnıñ yaqınlıqların Qazan xalqınıñ kübese belgәn. Kәşçәk Ütәmeşgәrәyne wә üzenә qarşı bulgan knezlәrne barın da üterep, Söyembikәne xatınlıqqa alıp, qazanda üze xan bulırga telәgәn, imeş. Lәkin Qırım partiәse belәn Keşçәkneñ xәle könnәn-kön naçarlangan; alar Qazan mәmlәkәteneñ keçerәyüen, qayber xalıqlarnıñ Russiәgә quşıluın, faydasız sugışlarda küp xalıq hәlak bulganın kürep wә Qazannı qotqaru mömkin bulmaganın añlap, anı bötenlәy taşlap, üzlәre Qırımga kitәrgә uylıy başlagannar. Kәşçәk, eşneñ çualuın kürep wә xalıqnıñ üzenә doşmanlaşqanın belep, üterelüennәn yaki xalıqnıñ ruslarga totıp birüennәn qurqıp, öç yözdәn artıq Qırım knezlәre wә morzaları belәn alarnıñ xatınnarın wә balaların taşlap, Qazannan çıgıp qaçqannar. (5)

Qazannan kitkәndә, bu tatarlar talap alırga mömkin bulgan nәrsәlәrne telәgәnçә algannar. Qırım morzaları belәn ulan Kәşçәkneñ qaçqanlıgınnan Qazannan Şahgaligә xәbәr birgәnnәr. Ruslarnıñ hәr cirdә saqçı gaskәrlәre torganlıqtan, bu Qırım tatarları qotılırga ber dә yul taba almagannar. Şahgalialarnıñ artlarınnan gaskәr belәn İwan Şeremetewnı cibәrgәn. Ul alarnı İdel belәn Don suwı arasında, qırda çabıp barganda, qualap citep tuqtatqan, qarşı torıp sugaşqanda bik kübesen üterep, Kәşçәkneñ üzen, enese, xatını wә balaları hәm öç yözlәp dusları belәn әsir itep, rus gaskәrenә alıp kilgәn, annan bogaulap, Mәskәwgә cibәrgәnnәr. Knez Dürtençe İwannıñ quşuı belәn dinnәn çıgarga razıy bulmagaç, barın da ploşadqa çıgarıp ütergәnnәr. Kәşçәkneñ xatını belәn balaların dinnәn çıgargannar, annan son alarga Iwannıñ rәxime bulgan, imeş.

Dürtençe İwannıñ solıx öçen Qazanga quygan awır şartları

Kәşçәk Qazannan kitkәnnәn soñ, Qazannıñ yugarı dәrәcәle keşelәre xalıqnı Mәskәw gaskәrennәn qırdırmas öçen wә üzlәreneñ qarşı torırlıq quәtlәre bulmaganlıqtan, Söyembikәdәn bar xalqı belәn Mәskәw knezenә birelep, üze Şahgaligә xatınlıqqa barunı ütengәnnәr. Söyembikә alarnıñ süzlәren igtibar belәn tıñlap, gozerlәren qabul itәrgә wәgdә birgәn. Annan soñ, Qazannıñ yugarı  dәrәcәle keşelәre Zöyә qalasına barıp, Şahgalidәn dәütengәnnәr. Şahgali boyarlar wә woywodalar belәn kiñәş itkәnnәn soñ, qabul itәrgә bulgan. 

Knez Kәşçәk belәn Qırım morzalarınıñ ruslar qulına töşülәre işetelgәnnәn soñ, Qazan xalqı Mәskәw belәn solıx qılışırga sorıy başlagan. Mәskәw knezenә ilçelәr cibәrep, Qazan xanlıgına yәnә Şahgaline cibәrüne soragannar. Şahgaline quyu belәn, Qazan milkennәn kitkәn Tau yagı cirlәre barça xalıqları belәn yañadan Qazan milkenә bireler dip uylagannar hәm Şahgali üze dә alarnı Russiәdәn kire Qazanga alıp birüne wәgdә itkәn. Lәkin anı buldıra almagan. Qazan möselmannarı, Dürtençe İwanga ışanıp, solıx xaqında xat yazgannar. Alar tarafınnan wәkil bulıp mәşhür nugay kneze Yosıf morza bargan. Ul Cangali wә Safagәrәy xannarnıñ qayınatası bulgan. Yosıf morza aqıllı wә olug knezlәrdәn sanalganlıqtan, İstanbul soltanı aña Әmir’ el-ömәra“ (әmirlәәmire) dip xitap qılıp wә bik olılap xat yazgan. Yosıf morza Mәskәw kneze Dürtençe İwannı Qazan xalqı belәn kileşterü öçen üzeneñ Safagәrәy xannan tol qalgan qızı Söyembikәne Şahgaligә xatınlıqqa birmәkçe bulgan, imeş. İwannı olılap, Qor’әndә wә İncildә kürsәtelgәnçә, axirәtne söylәp kürsәtep, qan tügüdәn saqlanırga hәm üzenә yaqın dus bulunı üteñәn. Üzeneñ wafat bulgan kiyәwe Safagәrәy belәn Qazan olugların„qan tügügә sәbәpçe wә fetnәçe buldılar“ dip, gayeplәp söylәgәn. Qızı Söyembikә belәn anıñ ulı Ütәmeşgәrәyne yaqlap söylәgәn. Әgәr dә solıx sorauçılar Qazan aristokratlarınnan biş yә altı keşene Mәskәwgә cibәrsәlәr wә Mәskәw tarafınnan quyılgan şartlarga razıy bulsalar, knez Dürtence İwan alar belәn solıx qılışıp, Qazan xanlıgına Şahgaline cibәrәçәgen wәgdә itkәn. Anıñ şartları şular bulgan:

  1. Qazanda yañadan Şahgaline xan itep quyarga;
  2. Safagәy xannan tol qalgan Söyembikәne ulı Ütәmeşgәy belәn bergә Mәskәwgә cibәrü öçen ruslarga birergә;
  3. Qırım morzalarınıñ Qazanda qalgan xatınnarın, balaların –barçasın da Mәskәwgә cibәrergә;
  4. Qazanda әsir bulıp torgan barça ruslarnı qotqarırga. Rus letopislәreneñ xәbәrençә, Qazanda әsir bulıp yatqan ruslarnıñ xisabı altmış meñә yaqın bulgan.
  5. İdelneñ uñ yagı, yәgni Tau yagı, bötenlәy Mәskәw milkendә qalıp, Zöyә qalasına quşılaçaq. 

Knez Dürtençe İwan Zöyә qalasındagı woywodalarga wә Şahgaligә solıxnıñ şartların mәglüm itәr öçen Mәskәwdәn Adaşewnı cibәrgәn.       

Qazan xalqı bu şartlarnıñ qayberlәrenә bik razıy bulmagan hәm bik açuları da kilgәn. Şahgali üze dә razıy bulmagan hәm әytkәn imeş: „Mәmlәtneñ iñ yaxşı cirlәren bülep algannan soñ, Qazan xalqı mine niçek yaratsın, minem milkemdә ni genә bulır“, -digәn. Mәskәw tarafınnan cibәrelgәn woywodalarәytkәnnәr,  imeş: „Bu –İwannıñ ixtiarı, anıñ telәwe şulay. Sez Zöyә tamagına qaragız, anda xәzer xristiannar qalası buldı. Ul yaqnıñ xalqı bezgә quşılıp, Qazanga kilep sugıştılar. Alar yañadan niçek sezgә quşılsınnar, sez iskene onıtıgız, anı qaytaru mömkin tügel“, -dip. Qazan xalqı Tau yagın birergә ber dә razıy bulmıyça torgan, şul sәbәple, әsirlәrne hәm Söyembikәne birergә razıy bulmagannar.

Rus woywodaları әytkәnnәr, imeş: „Yә alarnı birәsez, yaki İwan köz başında ut wә qılıç belәn östegezgә kilә, -dip. Şunnan soñ, qazanlılar solıx şartlarına razıy bulıp, üzlәren Mәskәw knezeneñ telәgenә tapşırgannar, ilçelәr Qazanga qaytıp, monı Söyembikәgә mәglüm itkәnnәr. (6) Mәskәw woywodaları Qazanda әsir bulıp yatqan ruslarnı qotqarunı hәm Qazan xalqınıñ Russiәgә xıyәnәtsez buysınırga ant itüen soragannar. Şuña kön bilgelәgәnnәr. Xan sarayın buşattıru öçen Şahgali üzeneñ morzaların şәhәrgә cibәrgәn. Ul tönne çatırlarda qunıp, ikençe kön barça oluglar wә dәwlәt xezmәtkәrlәre bolında cıyılıp, üzlәrenә yazılgan ant yazuın tıñlagannar wә Şahgaline padişahlıqqa cibәrgәn öçen Dürtençe İwanga doga qılgannar. Solıx yazuların padişah möhere belәn berketep, barça dәwlәt xezmәtkәrlәreneñ imzası belәn dә berketelgәn. Xalıq öç köngә qadәr cıyılıp kilep ant itkәn.

6-nçı awgustta Qazan tәxetenә Şahgaline utırtu öçen, Zöyә qalasınnan Mәskәw kneze  Dürtençe İwan isemennәn woywoda Adaşew kilgәn. Söyembikәbelәn ulı Ütәmeşgәrәyne alıp kitәr öçen knez Serebrenıy kilgәn. 11-nce awgustta alarnı Zöyә qalasına alıp kitkәnnәr. Qazan xalqı Söyembikәne İdel buyına qadәr ozata barıp, bik yılaşqannar.

Awgust 13-ennәn 15-enә qadәr Qazan xalqı İdel belәn Bişbalta arasındagı bolında yaña xanga ant itkәnnәr, 16-nci awgustta Şahgali xan 300 qadәr Qasıym knezlәre wә morzaları belәn wә biş yöz qadәr rus boyarları wә mıltıqçıları belәn Qazaña kilep kergәn. Mәskәw boyarları Bulgakow belәn Xabarow, xan tәxetkә utırtu gadәtlәren ütәp, Şahgaline Qazan tәxetenә utırtqannar (yәgni, xan itep quygannar). Ruslarnıñ mıltıqçı qaskәre Şahgaline saqlar öçen xan sarayında torırga qaldırılgan. 

                                                                      SÖYEMBİKӘ

                                            Qazanda berençe hәm soñgı mәlikә (xanbikә) 

                                         

Törki wә tatar xalıqlarının tarixi waqıygalarında xatınnarnıñ qatnaşı bik sirәk kürelsә dә,  Qazan mәmlәkәteneñ axırgı yıllarında berniçә xatınnıñ sәjәsi fikerlәre belәn zur xәrәkәtlәr kütәrelgәnlege mәglümder. Mәsәlәn, Safagәy xannıñ ike xatını Görşadna belәn Söyembikә  Qazannı küp mәrtәbәqaynatıp, anıñ tarixında isemnәren mәşhür itep qaldırgannar. Xususәn, Söyembikә, ber-ber artlı öç xanga xatın bulıp, mәmlәkәt idarәse dә  ber waqıt üz  qulında bulganlıqtan, üz aldına ber „tarix iәse“ bulıp qalgan.

Söyembikә,    gayәt güzәl wә matur bulganlıqtan,  rus letopislәreneñ   barçasında da maqtalgan. Xeraskow, Glinka kebek mәşhür rus şagirlәre anı üzlәreneñ şigırlәrendә maqtagannar.  Gaqıllı wә kürkәm xolıqlı bulganlıqtan,Söyembikәne Qazan xalqı da bik jaratqan.

Söyembikә mәşhür nugay kneze Yosıf mirza qızı bulgan. 1533-nce yılda Qazannıñ 17 yәşlek xökemdarı Cangali xanga xatınlıqqa birelgәn. Ul waqıtta Söyembikә üze dә bik yәş bulgan. Cangali Qazan tәxetenә Mәskәw kneze Wasilıynın yardәme belәn qujılganlıqtan, Söyembikәne dә anıñ röxsәte belәn algan. Mәmlәkәtne qaramıyça, bozıq wә naçar eşlәr belәn genә şögellәngәnlektәn, Rusiәdәn kiterep quyılgan Cangaline Qazan xalqı ber dә yaratmağan, Mәskәwgә doşman bulıp  Qazannan ber mәrtәbә quılıp kitkәn Safagәyne yañadan xan itü niәte belәn 1535-nce yılda Qazanda Cangaline ütergәnnәr. Anıñ zararına tırışuçılar, xosusәn, knez Bulat hәm Görşadna bikә bulgan, imeş. Alar Qırımnan Safagәyne bik tiz çaqırıp kitergәnnәr. Cangali xanbelәn ike genә yıl torıp, tol qalgan Söyembikә 1535-nçe yılda Safagәygә yәş xatınlıqqa birelgәn. Ul waqıtta Safagә24 yәşendә bulgan. Annan başqa 4 xatını bulsa da, Söyembikәne, gayәt güzәl wә kürkәm xolıqlı bulganlıqtan, bişençe xatınlıqqa algan, imeş. Söyembikә belәn 14 yıl torgannan soñ, (1549-nçı yılda), Safagәy xan wafat bulgan, Söyembikә ike jәşlek ulı Ütәmeşgәbelәn yәnә tol bulıp qalgan. 

Safagәy xannıñ әüwәlge xatınnarınnan da balaları bulgan, lәkin alar xaqında letopislәrdә  ber xәbәr dә yazılmağan. Söyembikәne (iñ keçe xatını bulsa da) artıq jaratqanlıqtan, üzennәn soñ anıñ ulı Ütәmeşgәyne xan itәrgә wasiyәt itep qaldırgan. Ulı yәş bulganlıqtan, mәmlәkәtne idarә qılırgaSöyembikәneñ üzen bilgelәp qaldırgan. 1549-nçı yıldan 1551-nçe yılga qadәr Qazan xökümәte Söyembikә qulında bulgan. Kәşçәisemle ber Qırım ulanın üzenә yaqın itep, mәmlәkәttә hәrtörle fәrmannar anıñ kiñәşe belәn genә yörtelgәn. Töstә wә sıyfatta güzәl wә matur keşe bulganlıqtan, Kәşçәkne Söyembikә bik yaratqan, imeş. Xәtta anı, üzenә ir itep, Qazan tәxetenә utırtmaqçı bulgan, dilәr. (...)

Lәkin Qazan xalqı Kәşçәkne ber dә yaratmagan. Berwaqıt Qazanda Qırım partiәse köçәyep, Söyembikә üze şularnıñ başında bulgan, tagı hәrwaqıt Qırım xannarı belәn xәbәrlәşep, mәmlәkәt eşlәrendә alar belәn dә kiñәş itkәn. Şul sәbәple Mәskәw padişahısı İwan Groznıy Qazanda Qırım xannarnıñ nәselen bötenlәy betermәkçe bulgan. 

1551-nçe yılda yembikәneñ kiñәşçese Kәşçәöç yöz qadәr Qırım morzaları belәn ruslar qulına töşkәnnәn soñ, Qazan xalqı Mәskәw belәn solıx qılışıp, Qazanga yәnә Şahgaline quymaqçı bulgan. Rusiә tarafınnan quyılgan şart bujınça, Söyembikәne 4 jәşlek ulı Ütәmeşgәbelәn Mәskәwgә birep cibәrergә mәcbür bulgannar.

Qazanda unsigez yıl torgan Söyembikәneñ ulı belәn әsir bulıp kitüenә xalıq bik qaygırıp yılaşqannar.

Söyembikәne ulı belәn alıp Mәskәwgә cibәrü öçen 4-nçe awgustta Zöyә qalasınnan knez Serebrenıy kilgәn. Padişah xatınınıñ çatırına kergәç, knez Serebrenıy büregen salıp, aña tәgzim (xörmәt) belәn: „Sez bu könnәn Mәskәw padişahısınıñ qulında әsir buldıgız“, -dip mәglüm itkәn. Söyembikәne jaq-jagınnan ike kәnizәge qultıqlap torgannar, ul ayaq östenә torıp әjtkәn, imeş: „Allanıñ tәqdire şulaydır, Mәskәw padişahısınıñ telәne bulsın“, -dip. Şunnan soñ huşsız bulp, cirgә yöztübәn yıgılgan, imeş. Şunda qatnaşqan xalıq knez Serebrenıyne üterergә әzer torgan, lәkin dәwlәt türәlәre irek birmәgәnnәr. 

Qazanda zur fetnә çıga başlagan, türәlәr xalıqnı qorallı gaskәr kiterep taratqannar. Padişahnıñ böten xәzinәsen alıp (Mәskәwgә cibәrü öçen) 12 köymәgә quyıp tutırgannar, şul waqıtta padişah xatının nıq saqçılar quyıp, biş-altı kön miqdarı  Qazanda uq әsir itep totqannar, imeş. Mәskәwgә kitәr aldınnan Söyembikә Xan mәscedenә kerep namaz uqıgan, Safagәy xannıng qabere östenә yatıp, bik qatı awaz belәn yılagan. (...) 

Küp yıllar Qazanda әsir bulıp torgan ber rus tarixçısınıñ xәbәrençә, Söyembikә Safagәy xannıñ qabere östendә bu süzlәrne әytkәn (7):

„Әy, minem söyekle padişahım Safagәy! Kürәseñme, böten xatınnarıñnan artıgraq yaratqan xatınıñnı? Xәzerendә min söyekle ulıñ belәn urıs yortına totqın bulıp kitәmen. Sineñ belәn ozaq xanlıq itmәdem...küp yәşi almadım. Sin minnәn nik waqıtsız ayrıldıñ? Ni öçen mine tol, söyekle ulıñnı üksez qaldırıp, qara cir astına kitteñ? Sin qayda torasıñ? Min dә sineñ yanına barıymçı, ikәwlәp bergә torıyqçı! Ni öçen sin mine monda qaldırıp kitteñ? Kürmiseñme, sineñ bikәñ üzebezneñ mәñgelek doşmanıbız bulgan Mәskәw padişahısınıñ qulına birelәder. Min yalgızım gına aña qarşı tora almadım, üzemә yardәm itüçe keşe taba almıyça, ireksez aña birelәmen. Әgәr dә tel hәm dinebez ber bulgan padişah qulına totqın itelgәn bulsam ide, min hiç qaygırmagan bulır, şatlanıp qına barır idem. Söyekle padişahım! Minem açı yılaularmnı işetsәnә! Üzeñneñ qarañgı lәxeteñne açıp, mine üzeñneñ janına alsana! Sineñ lәxeteñ siña hәm miña xan urındıgı, yaqtı saray bulsınnar, әy söykemle padişahım! Qaysı çaqta min rәncep, siña „ülüçelәr belәn tumauçılarga quanıç bulır“ diә idem tügelme? Şul min әytkәnçә buldımı? Sin şularnı belmәdeñ, menә bezgә xәzerendә tere köyençә qaygı hәm rәncü kilde. Söykemle padişahım, üzeñneñ yәş hәm matur bikәñne qabul itsәnә! Mine xarap itmәsәnә! Minem maturlıgım belәn doşmannar faydalanmasınnar ide. Min sinnәn ayrılmim, kölke hәm mısqıl iteler öçen, tellәre hәm dinnәre başqa bulgan yat cirgә kitmim. Söyekle padişahım! Kem anda kilep minem yılauwımnı bastırır, kem minem açı  jәşlәremne tuqtatır, kem minem canımnıñ qaygıların taratır, kem minem yanıma kiler? Miña hiçkem yuq...Min qaygımnı kemgә söylim: ulıma söylimme, ul söttәn ayrılmagan; atama söylimme, ul monnan bik yıraq, Qazanlılarga söylimme, alar bit üz ireklәre belәn ant itep mine urıslarga birdelәr. Әy söyekle padişahım Safagәy!  Nik sin miña cәwap birmiseñ, ni öçen üzeñneñ söyekle bikәñneñ açı yәşlәren işetmiseñ? Menә monda, işek töbendә, yırtqıçlar qır kәcәsen alıp kitkәn kebek, sineñ yanınnan alıp kitmәkçe bulalar. Ber çagında sineñ xatınıñ bulgan, böten Qazan padişahlıgının bikәse sanalgan keşe xәzerendә qızganıç totqın, jarlı, arıq hәm tol bulıp qaldı. Borıñgıdagı quanıçlar, andagı kәyef-safalar öçen xәzerendә yılaular, açı küz yәşlәre kilde. Elektәge xanlıq şatlıqları urınına mine rәncülәr, qaygılar, bәlalar çornadı.  Min xәzerendә yılıy  da almıym, küzemnәn yәşlәrem dә çıqmıy. Betmi torgan açı yәshlәr belәn minem küzlәrem suqıraydı. Küp qıçqırudan tawışlarım qısıldı“.  (8)

Ataqlı tatar-başqort şagire Mәcet Gafuri isә, Söyembikәneñ Safagәy xan qabere yanında әytkәn süzlәren şigri yullar belәn bolaj dip taswir itkәn:

Tıp-tınıç  torgan waqıtta quptı  monda şau da şu-

Kilmeşәklәr berlә üz tәxtem öçen zur  daulaşu;

Tugan-üskәn, suın eçkәn cirlәremnәn kit, dilәr,

Belmimen, bu nindi eş bu? Yarabbi, soñ mәxşәrme bu?

  

Yuq! Bu kön mәxşәr tügel, bәxteñ betüneñ bilgese,

Üz watanıñnan kitәr waqtıñ citüneñ bilgese;

Çın küñel berlәn üzeñ doşman kürep yörgәn keşe-

lәr qulına uşbu kön –tәxteñ kitüneñ bilgese.

 

Çit ceneskә uşbu kön dәwlәt kitüneñ bilgese,

İxtiarıñ bulmauwı, quәt kitüneñ bilgese;

Qan tügәrlek ber urında jәş  tügep buylar sonu-

Bu Qazanlılar qulınnan şәwkәt kitüneñ bilgese.

 

Ah, bu könnәr kilde başqa, soñ minem tәxtem qaya?

Xan belәn xanım bulıp torgandagı  bәxtem qaya?

Dönjada bezgә qalib doşman bulır dip uylamıy,

Bezdә quәt, bezdә şәwkәtlәr, digәn waqıt qaya?

 

Min xalıq öçen köyәm, şular öçen dә yәş tügәm,

Bu Qazannan başqa cirdә min tabalmam ber dә yәm;

Min üzem çün tükmәyem yәş, bәlki bu Qazanlılar

Mәñge qollıqta qalırlar dip – şuña xәsrәtlәnәm. (9)

Söyembikәneñ qatı yılauwınnan knez Serebrenıy üze dә tıyıla almıyça, yılagan, imeş. Qazan yılgasında Söyembikәne yıraq sәfәrgә alıp kitәrgә әzerlәngәn wә bik zinnәtlәngәn köymә kötep torgan. Böten şәhәr xalqı Qazan yılgasına qadәr artınnan ozata bargan, Söyembikә  üze kolyaskada aqrın gına bargan. Ulın bala qarauçılar qulda kütәrep bargannar, Söyembikәneñ qaygıdan xәlsez bulıp töse agargan, çitenlek belәn genә kolyaskadan töşep, köymәgә kergәn. Xalıqqa bik qızganıç rәweştә başı belәn işarә itkәn, jәgni isәnlәşkәn, xalıq yöztübәn jatıp bik yılagan, Söyembikәgә isәnlek wә bәxet telәp, doga qılgannar. Köymә quzgalıp kitkәndә Söjembikә yılap, bu süzlәrne әytkәn:(10) 

„Qızganıç sin, qanlı, qaygılı  şәhәr! Sineñ başıñnan tacıñ töşte. Sin xәzerendә tol xatın kebek bulıp qaldıñ. Sin xuca tügel, inde qol buldıñ. Sineñ ataqlılıgıñ  barısı da kitte. Sin başsız arslan kebek, xәlsez  qalıp betteñ. Hәrber padişahlıq  aqıllı padişah  belәn idarә itelә, köçle gaskәr belәn saqlanıla. Şular bulmagaç, kem  sinnәn padişahlıgıñnı  almas? Sineñ köçle xanıñ ülde,  başlıqlarıñ köçsezlәnde,  keşelәreñ boyıqlı,  başqa padişahlıqlar  sine jaqlamadı,  az bulsa da siña  yardәm birmәde, şuña kürә sin ciñeldeñ. Menә xәzerendә sin ütkәndәge ataqlılıqlarıñnı, andagı bәyrәmnәrne, andagı cıyınnarnı, andagı kәyef-safalarnı sagınıp, minem belәn bergә yıla! Qayda sineñ borıñgıdagı xanlıq bәyrәmnәreñ, andagı şatlıqlarıñ? Qayda sindәge  uglannarnıñ,  bәklәrneñ,  mirzalarnıñ  maqtanu hәm olılanuları? Bolar barısı da jugaldı, bette. Xәzerendә  sineñ  ul urınında  xalıqnıñ  ıñgraşuwı,  ufıldawı, yılauwı, üksüwe genә qaldı. Sindә bal yılgaları, eçemlek çişmәlәre aqqan çaqlar bar ide. Xәzerendә anda  sineñ keşelәreñneñ  qannarı agadır, açı  yәşlәre qoyıladır, urıs  qılıçı  alarnı  betergәnçegә  çaqlı  kipmider. Әy Alla!  Minem  başıma  kilgәn  waqıyganı  atam  belәn anama  xәbәr birüçe, keşe tele belәn söylәüçe,  tiz oçuçan qoş qaydan alıym ikәn? Әy Alla! Bezneñ könçebez hәm  azgın doşmannarıbız  bulgan Şahgaline  üzeñ  xökem it,  üzeñ  cәzasın bir! Mine doşmannarım qulına birgәnleklәre öçen, miña kilgәn qaygılar, Şahgali belәn Qazanlılar başına da kilsen. Alarnıñ telәwe,  İwannıñ aldauları buyınça, min şulay buldım. Min  totqınnı  (Şahgali)  üzenә  alırga telәmәde. Mine zur xatın itәse kilmәde.     Ul, minnәn başqa, üzeneñ xatınnarı isә genә, Qazanda padişahlıq itmәkçe buldı. Ul menә olug knezne açulandırıp, anıñ boyrıgı buyınça, bezne, hiç gönahsız, üzebezneñ padişahlıgıbızdan qudırdı.  Ni öçen bezne üzebezneñ cirebezdәn qualar,  ni öçen bezne  totqın itәlәr?  Ul miña  Qazanda  keçkenә  ber öleş cir birsә, min şunnan artıq nәrsә   telәmәs, ülgәnçegә çaqlı şunda torır idem. Yә isә mine üzemneñ utragım bulgan Nugay urdasına, Cayıq artına anıñ olı bәge bulgan atam Yosıf yanına cibәrsә ide, min anda atamnıñ öyendә   tereklek itәr, üzemneñ üksez hәm  tol qaluma ülgәnçegә çaqlı yılar idem.   Mәskәwgә baruga, urıs jortında mısqıllanıp, kölke itelep yәşәwgә qaraganda, miña irem yanında bulu artıgraq, açı ülemne tatu yaxşıraq bulır ide...“ (11)

Qazan xalqı Söyembikәne İdel buyına qadәr ozata bargan. İdel buyında Söyembikәne knez Obolenskıy padişah isemennәn sәlam birep, tәgzim belәn qarşı algan, anı ulı Ütәmeşgәy belәn hәm Qazanda qalgan Qırım morzalarınıñ cәmәgatlәre belәn bergә, köymәlәr belәn Mәskәwgә alıp kitkәn. Xalıq bik yılaşıp, ozatıp qalgan. 11-nçe awgustta Söyembikә Zöyә qalgasında qungan, 5-nçe sintәberdә Mәskәwdә bulgan.  Cide-sigez ay ütkәnnәn soñ  (1552-nçe yıl mayında),   İwan Groznıy Söyembikәne Qazannan öç mәrtәbә sörelgәn Şahgaligә xatınlıqqa birgәn. Әlbәttә, Söyembikә üz ixtiarı belәn, jәgni Şahgaline yaratıp barmagan. Çönki Şahgali töstә wә sıyfatta bik mәxәbbәtsez wә kileşsez әdәm bulgan: üze bik yuan, zur qorsaqlı bulgan, qorsagı tübәn taba salınıp töşkәn, imeş. Saqalı sirәk, çәhrәse (=jöze) xatınnarga oxşaşlı, üze gajrәtsez (jörәksez), mәgәr yuma wә bik riyalı әdәm bulgan, imeş.

Zöyә qalgasınnan qaytqaç, Şahgali Qasıymda ber aydan artıq tormagan. İwan Groznıy Mәskәwgә çaqırıp algan, üzen iltifat wә rәxim belәn qabul itep, Meşcar ölkәsendә küp awıllar birgәn wә Qazannan әsir itep algan Söyembikәne dә bülәk itep birgәn. (12) (13)   

                                                                                                                                                                                                                                                                            Unsigezençe Qazan tatar xanı

                                                                                          Şahgali xan   

                                                                                          (öçençe mәrtә)

                                                                                              (1551-1552)

Mәskәw kneze belәn solıx qılışqanda Qazanda totqında yatqan ruslarnıñ barçasın da qotqarırga şart itelgәnlektәn, Şahgali öçençe mәrtәbә Qazan tәxetenә utırgaç, şul ruslarnı qaytarıp cibәrü öçen eş başlagan.  

Әsirlәrne xan sarayına kiterep, şunda alarga qotqarılganlıqları mәglüm itelgәn. Qazanda bulgan Mәskәw çinownikları alarga: „Russiә İwan padişahlıq qıla, watanıgızga qaytıgız, inde әsir buludan qurıqmagız“, -dip әytkәnnәr. Әsirlәr şatlıqlarınnan nişlәrgә  belmiçә torgannar. Alarnı Qazannan Zöyәqalasına cibәrep, annan kirәk qadәr azıq wә kiem birep, İdel buyınça Mәskәwgә ozatqannar. Qayberlәre Perm, Wyatka ölkәlәreneñ keşelәre bulganlıqtan, bütәn yul belәn qaytıp kitkәnnәr. (14)  Şul waqıygadan soñ, knez Bulgakow yaxşı xәbәrlәr alıp, Mәskәwgә İwan xozurına qaytqan. Soñınnan başqa woywodaları da qaytıp kitkәnnәr, Xabarow yöz qadәr mıltıqçıları belәn Şahgaline saqlarga qalgan, knez Mikulinskiy  Zöyә qalasında qalgan.

Öçençe mәrtәbә kilep utargan Şahgalineñ mәmlәkәt idarә qıluı Qazan xalqına ber dә oşamagan hәm ul xalıqqa tınıçlıq ta birә almagan.Mәskәw xökümәte belәn Qazan xalqı arasında bulgan solıxnıñ şartlarınnan berse şul: Idelneñ uñ yagı, yәgni Tau yagı Mәskәw milkendә qalıp, Zöyәqalasına quşılırga bulgan, yәgni Zöyәdәge rus çinowniklarınıñ qaramagında, Şahgaligә fәqat İdelneñ sul tarafı gına birelgәn. Ruslar tarafınnan bu rәweşle şart quyıluga Qazan xalqı hәm Şahgali dә bik cәbersengәnnәr, Şahgali Idelneñ uñ yagındagı cirlәrne dә Qazan milkendә qaldırunı sorap Mәskәwgә keşelәr cibәrgәn, Mәskәw knezenә üzeneñ watandaşları arasında zur fetnә çıgu ixtimalı barlıgın yazgan. 

Tau yagı cirlәre Qazanga kire qaytarılsa, Qazan xalqınıñ da ruslardan törle waqıtta algan mileklәren qaytarıp birmәkçe bulgan, lәkin knez Dürtençe İwan bolarnıñ bersen dә qabul itmәgәn. 

Qazan mәmlәkәteneñ yartısı Mәskәw milkendә qalaçaq bulgaç, Şahgali üzeneñ Qazanda tınıç toruına ışanmıy başlagan. Hәm xәweflәnüe dә asılsız bulmagan: törle xәwefle xәbәrlәr, mәsәlәn, Qazan aristokratları nugaylar belәn xәbәrlәşep, Şahgaline hәm anıñ belәn bergә Qazandagı ruslarnıñ barçasın da ütermәkçe bulalar ikәn dip işetelgәn. Şul xәwefle xәbәrlәrne knez İwanga işetterü öçen Qazannan Mәskәwgә yәnә ilçelәr cibәrelgәn. Mәskәwdәn cawap kötmiçә, Şahgali xәweflәrdәn imin qaluga üzlegennәn çara ezli başlagan: üzenә xәwefle kürelgәn keşelәrdәn 70 keşene çaqırıp, üz yanında tora torgan rus mıltıqçılarınnan suydırgan (yәgni, barın da üterep betergәn). Şunnan soñ şәhәr eçendә ike köngә qadәr özleksez wә küp qan tügelgәn. Gayeple dә gayepsez dә üterelgәn. Qazan xalqı bik qurıqqan, kübese şәhәrdәn bötenlәy çıgıp qaçqannar.

Zöyә qalasına küp morzalar barıp, woywodaları Şahgalidәn zarlangannar, woywodalar ul xosusta Mәskәwgә xat yazgannar. Mәskәw knezenә bu xosusta üzlәrennәn dә xәbәr itep, Qazanga Şahgali urınına Mәskәwdәn namestnik kiterep quyunı soragannar, Qazan ilçelәre dә Şahgali xalıqnı talıy wә üterә, bezneñ xatınnarıbıznı ala“ dip zarlangannar. Mәskәw kneze Dürtençe İwannıñ bu xәbәrne işetkәç üzeneñ әmere belәn quyılgan Şahgaligә bik açuı kilgәn, imeş. Qazaña rus gaskәren kertәbez dip, Şahgaligә mәglüm itü öçen Adaşew cibәrelgәn. Şahgalineñ üzenә ber woywoda belәn Mәskәwgәkilergә quşıp, Qazannı Petruşewskiy belәn başqa woywodalarga birergә әmer itkәn. Şahgali әytkәn, imeş: „Qazan xalqı mine kürә almıy, miña Qazanda padişahlıq qılu mömkin tügel, lәkin min üzem möselman bulganlıgımnan sezgә –xristiannarga şәrne birә almıymın, bu dinebezgә xıyәt itü bula. Alay bulsa da, tuplarnı bozıp, knezlәrne wә morzalarnı üterep beterep, sezgә Qazannı tizrәk alırga sәpçe bulırmın“, -dip. Mәskәwdә bulgan Qazan ilçelәreneñ başlıqları (Şahgalineñ doşmannarı) Kastrow, Galimәrdan, Mirali İwanga: „әr dә Şahgali Qazan tәxetennәn töşerelmә, anda yañadan fetnә çıqmıyça qalmas, aña Qazan xalqı „talauçı wә qan tügüçe zalim“, dip qarıy“, -dip әtkәnnәr. 

Şahgaline töşerep, anıñ qulınnan şәhәrne alır öçen 1552-nçe yıl fewraldә woywoda Adaşew yәnә Qazanga kilgәn. Mәgәr Şahgali Qazannı üz qulınnan birergә hiç razıy bulmagan, tagı әytkәn, imeş: „Min tәxetne qızganmıymın, mәr şәrne üz qulımnan xristiannarga birә almıymın, üzegez kilegez dә, tatulıq belәnme, yaki köç belәnme alıgız“, -dip. Şahgali ruslarnıñ wә tatarlarnıñ hiç özleksez törle eşlәrne sorauınnan tınıçsızlanıp wә hәrwaqıt üterelüdәn qurqıp, Mәskәw knezlәreneñ röxsәte belәn Qazannı taşlap kitmәkçe bulgan. Qazanda woywodalarnı biş köngә qadәr kötep, alar kilmәgәç, üze darını wәmıltıqlarnı Zöyә qalasına cibәrep, tuplarnı bozıp, 84 qadәr ulannar wә knezlәr belәn şәhәrneñ tışqı yagındagı külgә balıq totarga dip, xәylәlәp çıqqan, şunda anıñ belәn kilüçelәrne rus mıltıqçıları çolgap algannar. Şahgali alarga әytkәn, imeş: „Sez mine ütermәkçe buldıgız, İwanga hәrwaqıt әklәp tordıgız, xәzer barıbız da anıñ xökemenә barıyq inde“, -dip. Şunnan soñ Şahgali totıp algan ulannarnı hәm knezlәrne üze belәn bergә Zöyә qalasına alıp kitkәn. Anda woywodalar Şahgaline xörmәtlәp qarşı algannar. Şahgali Qazanga bik tiz qaskәr cibәrergә quşqan. Әmma woywodalar ul könne Şahgali belәn bergә aşap-eçep mәcleslәr yasagannar, Qazanga mal wә qoral belәn öç meñ qadәr gaskәr cibәrgәnnәr. Şahgali üze belәn bergә Zöyә qalasına alıp kitkәn morzalarnı üterergә quşqan.                    

Şahqali xan belәn Yәdkәr xan arasında bulgan waqıygalar 

İslam dinenә xıyәnәt itüdәn saqlanıp, Şahgali Qazannı rus çinowniklarına üz qulınnan birergә razıy bulmagan, lәkin Mәskәw padişahısına buysınuın bozmıyça, Qazannı üze taşlap çıgıp Mәskәwgә kitkәn. Knez Dürtençe İwanga bar waqıygalarnı söylәp, üzeneñ gayepsezlegen, xıyәnәtsezlegen añlatqan. Knez İwan Şahgaline küp bülәklәr birep,  „Qazanga barırga xәzer tor“ dip әytep, Qasıymga qaytarıp cibәrgәn.

Şunnan son Qazan xalqı Şahgali fetnәsennәn qotılu öçen Qazanga rus çinownikların qabul itmәkçe bulıp wәgdә qılgannar. Şahgali kitkәnnәn soñ Qazan eşlәren idarә qılırga Zöyә qalasındagı woywoda knez Mikulinskiy bilgelәngәn. Ul „xalıqnıñ telәwençә, padişah Şahgaline töşerde“ dip, Qazan xalqına mәglüm itkәn. Woywoda Mikulinskıynıñ Qazan xalqın Mәskәw knezenә ant itәrgә öndәwenә xalıq şul şart belәn genә razıy bulgan: xalıqnı ügetlәp, tınıçlandıru öçen Zöyә qalasınnan ike knezne (Çapqın belәn Bornaşnı) Qazanga cibәrüne soragannar, alar Iwannıñ şәfqatlegennәn xәbәr birsennәr hәm üz östlәrenә alsınnar dip. 

Rus çinownikları belәn ul knezlәr Qazanga cәmәgatlәre yanına cibәrelgәn hәm Qazanda tınıçlıq bulgan, aristokratlar wә mәmlәkәtneñ barça xalqı buysınuga ant itkәnnәr.  Şahgalineñ xatının Zöyә qalasına ozatıp cibәrgәnnәr. 

Mәskәw knezeneñ wәkilenә xan sarayın buşatıp, gaskәrenә dә urın xәzerlәgәnnәr. Knez Mikulinskıynı çaqırıp kiterep, İdel buyında qarşı algannar, ul üzeneñ gaskәre belәn kilep, Bişbaltada tuqtagan, yöklәren Qazanga cibәrgәn, ber dә qan tükmiçә, Qazannı Mәskәw padişahısınıñ milkenә kertmәkçe bulıp, şәhәrgә kerergә xәzerlәngәn. Şul arada Qazannan naçar xәbәrlәr işetelә başlagan: „Qazanda fetnә çıqtı“ dip, xәbәr birgәnnәr.

Zöyә qalasınnan cibәrelgәn knez Çapqın belәn öç morzanıñ qotırtuı belәn xalıq arasında bu rәweşle yalgan xәbәr taralgan: „Ruslar Qazanga xalıqnı bötenlәy qırıp beterer öçen kerәr“, -dip.

Qazan xalqı bik qurıqqan, şәhәr qapqasın biklәgәnnәr, bar da qorallangannar, qayber knezlәr xalıqnı tınıçlandırırga tırışıp, bu rәweşle söylәgәnnәr: „Mәskәw  knezeneñ çinownikları şәrdә  awıllarda hickemgә ber itmәskә ant ittelәr, xalıqqa awırlıq salmıyça, zakon buyınça gına idarә qılırga wәgdә ittelәr“, -dip. Lәkin xalıqnı hiç tıñlata almagannar. „Boyarlarnıñ ant itülәre xәylә genә, anı Şahgali yaqınnarına üze dә әytep kitkәn“ dip, qıçqırışqannar.

Şul xәbәrne işetkәç, Mәskәw knezlәre Mikulinskıy, Obolenskiy, Adaşew gaskәrne Bolaq buyında qaldırıp, dusları belәn üzlәre şәhәr yanına kilgәnnәr. Lәkin şәhәrneñ qapqaları biklәngәn, krepost ixatasınıñ öslәrendә qorallı xalıq küp bulgan, qayber dәwlәt xezmәtkәrlәre şәhәrdәn çıgıp, xalıqnı gayeplәp söylәgәnnәr, alar xalıqnı tınıçlandırırga niqadәr tırışsalar da, buldıra almagannar, ruslarnı şәhәrgә kertergә xalıq razıy bulmagan. Ruslarnıñ Qazanga cibәrgәn yöklәren dә algannar, qayber boyarlarnıñ balaların da totıp algannar, wә Qazanda bulgan ruslarnı ütergәnnәr, imeş. Rus çinownikların әdәpsez süzlәr belәn xurlagannar.

Zöyә qalası tirәsendәge xalıqnı qotırtıp, fetnә çıgartırga mataşqannar. Qazan xalqına tau yagındagı çirmeşlәr dә quşılgannar. Rus çinownikları ni eş qılırga belmiçә, 12-nce martta Zöyә qalasına qaytqannar, andagı tatar knezlәren törmәgә yabıp quygannar. Qazan xalqınıñ bu rәweşle xәrәkәtlәre xaqında xәbәr birü öçen Mәskәwgә Şremetewnı qaytarıp cibәrgәnnәr. Ul 24-nçe martta Mәskәwgә barıp, Dürtençe İwanga xәbәr ireştergәn. Şunnan soñ İwan bik tiz çinowniklar mәclese yasap, şunda üz maqsatların söylәgәn, Qazannı bötenlәy alu öçen zur gaskәr belәn üze dә barmaqçı bulgan. Kiñәş mәclesendә qayberlәre Qazanga qış könendә barunı moafıyq kürgәnnәr, (monı bigrәk Şahgali moafıyq kürgәn). Anı İwan Qasıymnan Mәskәwgә çaqırıp kitergәn hәm aña küp bülәklәr birgәn, Metşer ölkәsendә berniçә awıllar da birgәn, Safagәy xannan tol qalgan Söyembikәne xatınlıqqa alırga röxsәt itkәn. 

Şahgali üze awır gәwdәle, simez keşe bulganlıqtan, sugışqa bik moafıyq bulmagan, lәkin aqıllı wә aldan kürüçәn bulgan, Qazan eşlәrendә Iwanga hәrwaqıt ul kiñәş birep torgan. Şahgali әytkәn, imeş: „Qazan ütә almaslıq sazlar belәn, qalın urmannar, küllәr belәn әylәngәn, qış sezgә küper bulır“, -dip. Mәgәr İwannıñ qışnı kötәse kilmәgәn, ul әytkәn imeş: „Gaskәr xәzerlәngәn, Allaga tapşırıp, barabız“. 

Şunnan soñ bik nıq xәzerlәnә başlagannar. Padişah xatınınıñ tuganı Danila Romanowiçqa gaskәr belәn Zöyә qalasına barırga quşılgan, yıraqtagı gaskәrlәrgә Kolomna, Kaşira qalalarında cıyılırga әmer itelgәn. Yaqınraq cirlәrdәn Muromda cıyılırga bulgan, knez Gorbatıy belәn Şuyskiyga Mәskәw gaskәren Nijni qalasına iltergә quşılgan. Gilinskiyga boyar balaları belәn bergә Kama yılgası buyında tuqtarga quşılgan. Mıltıqçılar, kazaklar, Ustyug wә Wyatka xalqı belәn Zöyә qalasındagı woywodalarga ciñel gaskәr belәn İdel arqılı çıga torgan perewozlarnı alırga hәm İwannıñ üzen dә kötәrgәquşılgan.

Qazanda da eşlәr haman üzgәrep torgan, xalıq Russiә qul astına üz telәge belәn kerüne qabul itmәgәn, İstanbul soltanı Sölәymannan yardәm kötep, xәwefsez torgannar. Soltan Sölәyman Qazannı ruslarga birmәs öçen Yewropa möselmannarın ruslarga (islam dine xörmәtenә) qarşı torırga öndәgәn. Qırım xökemdarı Dәwlәtgәy dә Qazannı yaqlarga bik tırışqan. Ruslarnıñ Qazanga höcüm itülәren kürә torıp, Qazan xalqına padişahsız toru da bik uñaysız bulgan. Padişah bulırga moafıyq keşe ezlәp, Qırım wә Nugay urdalarına ilçelәr cibәrgәnnәr. Astraxan kneze Yәdkәrne layıqlı kürep, 1552-nce yıl aprildә anı Qazanga kitergәnnәr. (15) 

Ruslarnıñ Tatar xanlıqlarına höcümnәreneñ sәbәplәre

XVI-nçı gasırda Russiәneñ iqtisadi tormışı feodalizm usulınnan çıqmagan bula, anda alpawıtlar xökem sörә, xökümәt başında toruçı gaskәr başlıqları hәmmәse dә şul uq sıynıftan bulalar. Xökümәt üzenә xezmәt itüçelәrgә jaluniә (xezmәt xaqı) birmi, bәlki alarga şul xezmәt öçen cir wә anda utırgan awıl xalqın qol itep xezmәtkә birә. Lәkin XV-nçe gasırda ber yaqtan Russiә zuraygan, gaskәr küp asrarga, çinowniklar küp totarga kirәk bula. Şunıñ öçen Russiәneñ bik küp cirendә awıl xalqı qol bulıp, cirlәre alpawıtlarga tapşırılıp betә. Şunıñ östenә Russiәdә xalıq üsә, cir az qala, açlıq bik yışlana, cir öçen ızgış-talaşlar kübәyә başlıy. Alpawıt sıynıfına terәlgәn Mәskәw xökümәte öçen ike genә yul qala:  yә cirne xalıqqa birep, xalıqnı qollıqtan azat itü; yә isәyaña cirlәr alıp, ul yaña algan cirlәrdәn alpawıtlarga yәnә cir birep, şunda awıl xalqın küçerü. Tabigi,  alpawıt sıynıfına terәlgәn xökümәt berençe yul belәn kitә almıy. Barı ikençe yul gına qala. Şunıñ öçen dә xökümәt cir alu sәyәsәtenә küçә. Şunıñ öçen dә Idel buyındagı uñdırışlı cirlәrdә utıruçı tatar dәwlәtlәrenә qarşı sugış başlıy.

Bilgele, alpawıtlarnıñ dusları bulgan poplar, bu eşkә ber törle dini wә milli tös birergә tırışalar, barıber ruxanilar üzlәre ük alpawıt bulalar. Monastirlarnıñ ifrat zur cirlәre bula, üzlәreneñ cirlәren saqlap qalu öçen alar da tatar cirlәren alırga omtılalar.

Poplar bu eşne xristianlıqnıñ moxәmmәdilek (islam) östenә höcüme, bozıqlıqta yatqan tatarlarnı turı yulga kertü, xristian yasau öçen berdәn ber yul dip yazalar, çerkәwlәrdә söylilәr, Mәskәw tsarların ilhamlandıralar, alarga xәyer-dogalar birәlәr. 

Şunıñ östenә tatarlarnıñ iqtisadıy tözeleşlәre dә sugışqa tarta. Qazan, Astraxan, Nugay urdalarında xalıq yarım küçmә ber xәldә bula. Alarnıñ xökümәt sörüçe sıynıfları da, gaskәre wә alarnıñ tormışları da wә iqtisadi yaqları da öleşçә talauga, ganimәt malga (sugışta tartıp alıngan malga) terәlә. Şunıñ öçen köçle çaqlarında tatar urdaları da, bigerәk tә Qazan, Mәskәw ciklәrenә höcüm itep toralar. Şunıñ öçen dә yugarıda kürsәtkәn töp iqtisadi  sәbәpne Rus xökümәtenә „min ilne saqlau öçen, Russiәneñ çiklәren, anıñ xalqınıñ tınıçlıgın saqlar öçen sugışam“, dip kürsәtergә yul tabıla. (16)

Cıynap әytkәndә, bu ike berbersenә atılırga torgan Mәskәw wә Tatar dәwlәtlәre arasında sugış ber gasırga yaqın tuqtausız bulıp tora. Bu sugışlar da ike canwarnıñ berse betü belәn tuqtarga tieş bula. İke yaq ta kileşep üzlәreneñ tabigi çiklәrenә çigenep yata almıylar. Çönki andıy çiklәr barıber bulmıy; Mәskәw  belәn Qazan arasın ayıruçı zur taular, zur diñgezlәr, zur çüllәr yuq, kiresençә ike dәwlәtne bergә quşa torgan tigezlek, anıñ östendә agıp ike ölkәne iqtisadi yaqtan bergә quşıp yatuçı İdel wә anıñ tarmaqları bar. (17)

Bu sugışta kem ciñәrgә tieş?

Bu ozaq awır sugışlarda aldan uq kem ciñәse maglum ide. Tatarlarda borıñgı batırlıq, borıñgı sugışçanlıq bula, lәkin ul waqıtta alar iqtisadi, sәyәsi wәmәdәni yaqtan artta qalalar. Mәskәwneñ awıl xalqına, alpawıtına „ilne tatar höcümennәn saqlar öçen sugışabız“ digәn şigar bik yaxşı tә’sir itә, çönki rus -çın mәgnәse belәn igençe xalıq, ul cirenә wә anıñ iqtisadi tormışı da şul cirendәge tınıçlıqqa baglangan. Yarım küçmә tatarga isә ber cirdәn ciñelep küçep kitüe ul qadәr awır şikelle toyılmıy, ul küçep kitkәç üzen nindi bәlәlәr kötkәnen tiz anlıy almıy. Şunıñ öçen dә Mәskәwgә tatar urdaları belәn sugışı ber ciddi nәrsә bulıp kürenә. 

Sәyәsi yaqtan ruslarnıñ xökümәt tözeleşe dә, zamanasına kürә tatarlarnıqına qaraganda tәrtiplerәk bula. Bu zamanda ruslarnıñ barçası diәrlek Mәskәw tirәsenә cıyıla, tsarları da üzlәreneñ xakimiәtlәren nıq nigezdә qorırga tırışa başlıylar. Ber törle tәxet warislege xaqındagı gadәtlәr qanunlaşalar, şunıñ arqasında tәxet nizagları da kimi töşә. Xökümәt tözeleşlәre dә prikazlar usulındә yasala. Qanun cıyıntıqları çıgıp, xökem eşlәre dә zamanasına kürә çibәr yulga quyıla. Әmmә tatar urdalarında ul çaqta bötenlәy anarxiә bara. Bәklәr, mirzalar, sәyedlәr (din olıları) xökümәtlәre belәn uyınçıq belәn uynagan şikelle uynıylar, dinastiәlәr berse artınnan berse almaşa, eçke sugış, bilgele ber tәrtip vә qanunnıñ yuqlıgı, barçası da tatar dәwlәtlәren zәgiflәtәlәr. 

Mәskәw üsep kilә torgan Könbatış Yewropa mәdәniәteneñ kürşesendә tora. Üze tagı xristian dinendә bulganga Yewropaga yat ta tügel. Әmma tatar urdaları Qazan töşәr aldınnan XVI-nçı gasırda mәdәni cәhәttәn zәgiflәnәlәr. Bu zamanda inde Islam mәdәniәteneñ sünә başlagan waqıtı. Qazan möselman yortı bulganga fanatik Yewropa belәn mönәsәbәte az. Şunıñ östenә dә Qazan belәn Yewropa arası yıraq bulıp, ike arada Mәskәw ile yata. Qazan küp waqıtın sugışta, nizagda ütkәrgәngә üze mәdәniәt tözi almıy. Mәskәwneñ mәdәniәte kütәrelgәngә, ruslar inde mәdәniәt әsәrlәre bulgan yaña qorallar qullanalar. Tup (=artileriә), mıltıq Russiәdә XV-nçe gasırnıñ axırlarında uq qullanışqa kerә. Bu qorallarnı qullanu eşendә ruslarga Yewropa (bigerәk tә nemets, polәk) injenerlәre xezmәt itәlәr. Tatarlar isә mondıy qorallarnı küp qullanmıylar, aña әhәmiәt birmilәr, alarga tup qullanışın öyrәtüçe dә bulmıy. Döres, XVI-nçı gasırda Gosmanlı töreklәreneñ armiәsendә tup bik yaxşı qoyılgan bula hәm ul qorallar Qırım arqılı beraz kiterelә. Lәkin Qırım belәn Qazannı ayıra torgan ütә almaslıq, susız, yulsız dalalar isә awır tuplarnı kiterergә irek birmilәr. Tatarlarda da tuplar beraz bulsa da, alarnı qullana belüçelәr yuq diәrlek bula. (18)

Tatarlarnıñ gaskәrlәre barı tik tәrtiple bulmagan atlı gaskәr belәn uqçı cәyәwle gaskәrdәn gibarәt bula. XVI-nçı gasırda ruslar mıltıq belәn qorallangan, tәrtiple öyrәtelgәn “strelets” isemendә cәyәwle wә atlı gaskәr tözilәr. Әmma tatarlarnıñ gaskәri tәrtiplәre Çingiz xan zamanasındagı şikelle genә bula. Bilgele, XVI-nçı gasırda yaña qorallar, әsbaplar çıqqaç, alarga mondıy XIII-nçe gasır qoralları, tәrtiplәre belәn  qarşı toru mömkin bulmıy. (19)

Menә şul sәbәplәrdәn Mәskәw, tatar urdaların ciñәrlek dәrәcәdә köçle bula.                                                         

                                                                           Untugızınçı Qazan tatar xanı

                                                                         Yәdkәr xan

                                                                 (Yәdkәr Moxәmmәd)

                                                                             (1552)

Yәdkәr xan tıngısız waqıtta tәxetkә utırıp, Qazannıñ iñ axırgı xanı bulganlıqtan, anıñ tarixı ruslarnıñ Qazanga axırgı sәfәrlәre wә Qazannıñ alınuı xaqında bulgan xәbәrlәr belәn bergә söylәnә.

Yәdkәr xan  Altın Urda xannarınnan Keçe Moxәmmәd xan nәselennәn, Astraxan xökemdarı Sәyed Әxmәt xan ulı Qasıymnıñ ulı bulgan. Qazan xalqınıñ sorauı belәn 19 yәşendә Qazan xökemdarı bulgan. Zöyә qalasındagı rus woywodaları Astraxan  kneze  Yәdkәr xan  biş yöz  qadәr nugay    gaskәre belәn Qazanga kilgәnne belep,   totıp alırga   saqlap  torgannar.  Mәgәr   ni qadәr    tırışsalar da, buldıra almagannar, yaña xan üzeneñ dusları belәn xәwefsez Qazanga kilep kergәn, hәm Russiәgә hiç kileşmәslek doşman bulırga   ant itep,  tәxetkә  utırgan.

Qazan xalqınınıñ küñele kütәrelügә başqa sәbәplәr dә bulgan: tatarlar Mәskәwgә qarşı böten Tau yagı xalqın (mәsәlәn, cuaş, çirmeş, muqşı xalıqların) kütәrgәnnәr. Ber mәrtәbә ant itep Mәskәwgә buysıngan xalıqnıñ yañadan doşman buluı ruslarga Qazanga kilep sugışqan waqıtta bik xәwefle bulgan. Xosusan, Mәskәw belәn Qazan arasında yul betüdәn (yul yabıludan) bik xәweflәngәnnәr. Ruslarnıñ eşlәre Russiә qalasında da bik tәrtiple bulmagan: Russiәdәn yıraqlıq, wә yat xalıqlar cirendә tereklekneñ başqalıgı sәbәple, gaskәr arasında da tәrtipsezleklәr bula başlagan. İwannıñ telәwençә, Mәskәw mitropolitı Zöyә qalasına xat yazıp, woywodalarnı ügetlәrgә Arxangelskıydan ber pop cibәrgәn.

Rus gaskәrendә bik küp xalıq awız bozılu (tsinga) belәn awırıp, ayaqtan yıgılıp yatqan wә kübese ülgәn. Dürtençe İwan knez Gorbatıy belәn Şuyskiyga gaskәr belәn aşıgıp Nijnidan Qazanga barırga әmer itkәn. Mәgәr Mәskәwgә ber-ber artlı haman qaygılı xәbәrlәr genә kilep torgan. Zöyә qalasında awıru bik quәtlәngәn. Tau yagı xalqı ruslar belәn bötenlәy doşman bulıp, sugışa başlagannar, ruslarnıñ at kötülәren qualap kitkәnnәr, yәgni tatarlar atların kötülәre belәn urlagannar.

Ruslarnıñ aldagı gaskәrlәre qara-qarşı kilep sugışqanda qazanlılar ciñep, әsir itkәn kazakların wә boyarların barın da ütergәnnәr.

1552-nçe yıl iyül 3-ndә Mәskәw gaskәre Kolomna qalasınnan çıgıp kitkәn. 13-nçe awgustta Dürtence İwan Zöyә qalasına kilep citkәn. Annan 15-nçe awgustta knez Iwan tarafınnan Qazan xalqınıñ buysınuın wә baş kütәrüçelәrne totıp birülәren sorap xatlar cibәrelgәn. Rus gaskәre bu xatlarga cawap kötmiçә, 16-nçı awgustta Zöyә suınıñ tamagınnan İdel arqılı çıga başlagan. Öç könnәn soñ, Mәskәw padişahısı üzeneñ quәtle gaskәre belәn İdelneñ sul yagında bulgan, Qazan xalqı ruslarga qarşı torırga bik nıq xәzerlәngәn. 20-nçe awgustta ruslar Qazanga yaqın kilgәndә, Zöyә qalasınnan cibәrelgәn xatlarına qarşı cawap kilgәn. Yәdkәr xannıñ wә Qazan morzalarınıñ imzası belәn “Bez xәzer sezne kötәbez” dip yazılgan.    

Bu waqıtta Qırım xökümәte ruslarnı Qazanga cibәrmәs öçen alar östenә gaskәr cibәrgәn,  lәkin Qırım gaskәrlәre küp sanlı rus gaskәrlәre qarşında ciñelep kire çigengәnnәr. Şul rәweşçә  qırımlılardan qotılgaç, Mәskәw gaskärläre Qazan östenә rәxәtlәnep yöregәn. (20)

                                                   Dürtençe İwannıñ Qazanga basıp kerüe

Tatarlar tarafınnan „Yawız“, ruslar tarafınnan „Groznıy“, nemetslәr tarafınnan „Schrecklich“, inglizlәr tarafınnan „Terrible“, töreklәr tarafınnan„Qorqunç“, yәgni „keşe yörәgenә qurqu saluçı“ digәn yamanatlar belәn yörtelgәn Dürtence İwan    bala çaqtan uq zalim, mәrxәmәtsez, qan qoyunı söyüçe  keşe bula. Menә bu keşeneñ Qazanga höcüme kürenekle tatar tarix galime Gaynetdin Әxmәrewnıñ   „Qazan tarixı“ digәn kitabında bolay dip añlatıla:

                                            

„Yöz ille meñ qadәr rus gaskәre, şul zamandagı sugış usullarınıñ qagıydәsençә, tәrtiple rәweştә Qazannı hәr taraftan çolgap alıp, barça qapqalarına qarşı tuplar tezep quygannar hәm ata başlagannar. 30-nçı awgustta nemets injenerı Nemtschin Raz Massal krepost stenalarınıñ astın qazıtqan. Qazan xalqı ruslarnıñ „irek biregez“ digәn süzlәren ber dә qabul itmәgәn. 1552-nçe yıl üktәber 2-sendә irtә belәn şәhәrneñ stenaların darı belәn kütәrtkәnnәr, şunnan soñ, rus gaskәre şәhәr eçenә basıp kergәn. Möselmannar bik nıq qarşı tırışsalar da, ciñelgәnnәr hәm şәhәr alıngan. Hәr ike taraftan da bik küp kişi hәlәk bulgan. Yәdkәr xannı әsir itep algannar, xannı birgәn waqıtta qazanlılar әytkәnnәr, imeş: „Sezgә xanıbıznı birәbez, anı padişahıgızga iltegez, üzebez sezneñ belәn aqtıq tamçı qanıbız qalgançı sugışabız“ dip, şәhәrdәn çıgıp, bik nıq sugışqannar. Qazannıñ 30 meñ gaskәrennәn barı 2 meñ genә qıyu bahadirları qalgan. Şәhәrdәn çıgıp, şular sugışqannar, alarnıñ da kübese şәhit bulıp, bik azı qalgan (alar da cәrәxәtle bulgannar), urman arasına kerep qaçqannar“. 

                                                                               

                                                                                                                     RUS PATSASI   İWAN GROZNIY

                                                                                    (İwan Groznıy üzeneñ ulın da ütergәn)

Ruslarnıñ Qazanga kergәnnәn soñ eşlәgәn gamәllәren isә, ataqlı tatar galime Rizaeddin Fәxreddinew „Bolgar wә Qazan töreklәre“ digәn kitabında bolay dip añlata: 

„Şәhәrgә kerü belәn ruslar irlәrneñ hәmmәsen qılıçtan ütkәrdelәr, xatınnarnı, bala-çagalarnı xaywan kötüe urınında kötep, Mәskәwgә alıp kittelәr hәm alpawıtlarga ölәştelәr. Xan üze hәm saray xezmәtçelәre –hәmmәse Mәskәwdә çuqındırıldı. Şәhәrdә bulgan yortlar, binalar, küçemle hәm küçemsez әyberlәr ruslarga bülep birelde…

Ölkәne basıp algannan hәm tırnaqların batırgannan soñ,  ruslar mәçetlәrne, mәktәp hәm mәdrәsәlәrne wattılar, izge Qor’әn hәm başqa kitaplarnı yandırdılar. Yazulı kәgәz hәm dәftәrlәrdәn, yazmalardan berse dә qalmadı.

Ruslar Bolgar qaberleklәrendәge yazulı taşlarnı gına da sәlәmәt qaldırmadılar. Başqa nәrsәlәrne әytep torası da yuq…“.(21) 

Astraxan, Nugay Urdalarınıñ Russiә qulına kerülәre                                         

Qazannı alu belәn ruslar, İdel yılgasınıñ urta agımın alalar. İnde nәwbәt Astraxan, Nugay Urdalarına citәŞunıñ öçen dә Mәskәw dәwlәte şul uq Qazanga totqan sәyәsәten yörtkәn.

Astraxannıñ Yamgırçı isemle xanı, anıñ tarafdarları nugaylarnıñ Mәskәwgә qarşı bulgan mirzaları hәm partiәlәre belәn xәrәkәt qıla başlagan.

Nugaylarda ike törle partiә bulgan. Monıñ berseneñ başında Yosıf, ikençeseneñ başında İsmagil mirzalar hәm alarnıñ balaları torgannar.

İsmagil mirza partiәsen ruslar mömkin qәderle yaqlıylar, alarga bülәklәr cibәrәlәr, Yosıf partiәsenә qarşı sugışu öçen mıltıq, tup şikelle qorallar, xәtta strelets büleklәre cibәrәlәr ide.

Yosıf mirza isә Törkiә hәm Qırımga tayanırga omtıla ide.

Mәskәw xökümәte 1554-nçe yılda nugaylarnıñ Mәskәw partiәsenә utız meñ gaskәr  birep, alar belәn kilep Astraxannı aldı. Xan, xatın, bala-çagaların qaldırıp qaçtı. Mәskәw üzendә xezmәttә torgan üze yaqlı Dәrwiş xannı kiterep quyıp, şunıñ belәn solıx yasadı. Bu solıx buyınça, Astraxannıñ möstәqillege bötenlәy betkәn ide. 

Dәrwiş Russiәgә yıl sayın utız meñ aqça (altın) hәm öç meñ zur balıq birergә buldı. Russiә balıqçılarına Astraxan sularında balıq totu xoquqı birelde.Әgәr Dәrwiş xan ülsә dәwlәt telәsә kemne xan itә almayaçaq, bәlki Mәskәw xökümәte kemne telәsә, şunı quya alaçaq buldı. Dimәk, Mәskәw Astraxanga qarata da şul Qazanga totqan sәyәsәten tottı.

Şuşı waqıtlarda nugaylar eçendә dә üzara qatı sugışlar bara, ike partiә ber-berse belәn bik qatı sugışalar ide. Axırda Yosıf mirza üterelep, İsmagil östen çıgıp, böten Nugay Urdasına baş buldı.

Lәkin eş monıñ belәn genә betmiçә, Yosıfnıñ balaları qırımlılar belәn dus bulıp, hәrwaqıtta İsmagilgә höcüm itep toralar ide.

Astraxanda Dәrwişneñ xәle dә şәp tügel ide. Qaçqan xan (Yamgırçı xan) kilep  haman höcüm qılıp tora ide. Dәrwişkә Törkiә xökümәte dә, Qırım da doşman idelәr. Dәrwiş ike ut arasında qalgan ide. Axırda, Dәrwiş Qırım hәm Yosıf balaları partiәse belәn xezmәttәşlek itep, ruslarga qarşı yәşeren xәrәkәtkә başlagan ide. Nugaylarnıñ Mәskәw yaqlı İsmagil partiәse üzeneñ doşmanı Dәrwiştәn qotılu öçen başqa çaralarga kereşte. Ul çara,Astraxannıñ möstәqillegen bötenlәy beterep, anı Qazan şikelle Russiәneñ ber ölkәse itep qaldırunı Russiә xökümәtennәn talәp qılu buldı.

1556-nçı yılda Mәskәwneñ gaskәre kilep Astraxannı aldı. Bu kilüdә ber genә tamçı da rus qanı tügelmәde. Dәrwiş xan qaçtı. Nugaylar üzara talaşu-sugışuda dәwam ittelәr. Qırım hәm Törkiәdәn kiterelgәn tuplarnıñ hәmmәsen dә ruslarga nugaylar üzlәre birdelәr. Şul rәweşçә, Astraxan bötenlәy Russiәgә quşıldı.

Şunnan soñ, Mәskәw ber dә sugış qılmıyça nugaylarnı da üz qulı astına kertte. Astraxandagı rus woywodalarınıñ eşlәre ber genә nәrsәdәn gibarәt buldı, ul isә nugay mirzaların bülep, ber-berse belәn sugıştıru, alarnı Törkiәgә hәm Qırımga doşman itәrgә tırışu ide. Nugaylar da üzara kiseştelәr, hәrber yagı da zәgiflәndelәr. Axrıda, alar aqrınlap ber urug artınnan ikençese Mәskәw xökümәtenә buysındılar.

Şulay itep, İdel buyında ber genә törle dә möstәqil  tatar dәwlәte qalmadı. Mәskәw alarnıñ barısın da yottı.

                                                                                                                                        Däwamı TATARSTAN  HISTORY- 9'da

___________________________________________________________________ 

(2) Şul uq әsәr, s. 135-137

(3) Şul uq әsәr, s.138-140

(4) Şul uq әsәr, s. 140

(5) Şul uq әsәr, s. 141-142

(6) Şul uq әsәr, s. 142-144

(7) Gajnetdin Әxmәrew, Qazan tarixı, Qazan, 2000, s. 154-157

(8) Hadi Atlasi, Seber tarixı, Söyenbikә, Qazan xanlıgı, Tatarstan Kitap Nәşriatı, Qazan, 1993, s. 160

(9) Bu şigır Qazanda çıga torgan „Söjembikә mәcmugasınnan alındı. Mәcmugada Zöfәr Rәmi tarafınnan birelgәn maglumatqa qaraganda, bu shigır, berençe mәrtәbә, Mәcet Gafurineñ 1910. yılda basılıp çıqqan „Tәәssoratım“ (=algan tә’sirlәrem) isemle kitabında dönya kürgәn.

(10) Gajnetdin Әxmәrew, Qazan tarixı, Qazan, 2000,  s.157

(11) Hadi Atlasi, Seber tarixı, Söyenbikә, Qazan xanlıgı, Qazan, 1993, s.163

(12) Gajnetdin Әxmәrew, Qazan Tarixı, Qazan, 2000, s. 158-159 . Әxmәrew kitabında, Qazan xanbikәseneñ iseme „Söyenbikә“ dip yazılgan. Bez ul isemne monda „Söyembikә“ dip yazdıq. Çönki xәzerge Idel buyı tatar xalqınıñ kiñ qatlauwı Qazan xanbikәsen şul isemdә yörtә.

(13) G.Әxmәrewnñ kitabında yazuınça, Şahgali 1567-nce yıl 20-nce awgustta Qasıymda wafat bulgan. Söyembikәneñ Şahgaligә birelgәnnәn soñgı xәllәre wә niçә yıl gomer itep, qayda wafat bulganlıgı da xәzergә mәglüm tügel. Ul da Qasıymda dәfen itelgәn (=kümelgәn) bulsa kirәk. 

(14) Şul uq әsәr, s. 144-145

(15) Şul uq әsәr, s. 145-150

(16) Gaziz Gubәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 94 -95

(17)  Şul uq әsәr, s. 96

(18) Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 97

(19)  Şul uq әsәr, s. 97

(20) Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 100

(21) Rizaeddin Fәxreddinew, Bolgar wә Qazan töreklәre, Qazan, 1993, s. 52