Azat Tatarstan

TATARSTAN  HISTORY - 7

____________________________________________________________________________________________ 

© Copyright 2005 by Hayrettin Güleçyüz, Munich.

All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without written permission of the author.
___________________________________________________________________________________________ 

                                                                   Cidençe Qazan tatar xanı

                                                                                                Mamuq xan

                                                                                                    (1496-1497)

Mamuq xan Qazan xanlıgında üzen ozaq tota almagan: malga ülçәwsez xirıslıgı belәn Qazan xalqın üzenә doşman itkәn, sәwdәgәrlәrneñ malların wә Qazandagı yugarı dәrәcәle keşelәrneñ hәr törle mölkәtlәren zolım wә cәber belәn alıp, xәtta üzen xan itep quyarga tırışqan sıynıfqa da küp cәber wә zolım itkәn. Mamuq xan ber mәrtәbә Qazanga bәyle bulgan xalıqlarnı (yәgni, üz xalqın) talau öçen Qazannan Arça qalasına çıgıp kitkәn. Ar cirlәren talap qaytqan waqıtta Qazan yaqınında küp qorallı xalıq kürgәn. Bu xalıq Mamuqnı Qazanga kertmәs öçen şәhәrdәn çıgıp qarşı toruçılar ikәn. Hәm şular „bezgә xalıqnı talauçı xan kirәk tügel“ dip, Mamuqnı qualap cibәrgәnnәr. Şunnan soñ Mamuq nugay cirenә kitep yulda ülgәn.

Şul arada Qazannan Mәskәwgә ilçelәr cibәrelgәn. Knez Öçençe İwannan әwәl gafu ütenep, itagat qıluın şart itep, xanlıqqa İbrahim xannıñ öçençe ulı Gabdellatifnı soragannar. Knez İwan şul şartlarga razıy bulıp, Gabdellatifnı birergә vәgdә itkәn.

                                                                                 Sigezençe Qazan tatar xanı

                                                                                             Gabdellatif xan

                                                                                                      (1497-1502)

Qazan xalqınıñ gozeren qabul itep, Mәskәw kneze Öçençe İwan Qazanga 1497-nçe yılda Gabdellatifnı cibәrgәn. Ul 1497-nçe yılda Qazannan quılıp kitkәn Moxәmmәdәminneñ bertugan enese (yәgni, İbrahim xannıñ Nursoltan isemle xatınınnan tugan ulı), atasınıñ wafatınnan soñ anası belәn Qırımga kitkәn bulgan. Annan şul yılda gına, yәgni 1497-nçe yılda Mәskәwgә, Russiә xezmәtenә kilgәn ikәn. Mәskәw milkendә tereklәnep toru öçen aña Zwenigorod qalası birelgәn (barça tülәwlәre belәn), yәgni hәr törle tülәwlәrne şul şәhәr xalqınnan cıyıp alırga bulgan.

Yaña xannı Qazan tәxetenә utırtıp, xalqın ant itterü öçen Mәskәwdәn knez Xolmskıy belәn Paletskıy cibәrelgәn. „Barça knezlәr, ulannar wә gadi xalıq da üz dinnәre buyınça ant itterelsen“, -dip Mәskәw knezennәn әmer bulgan. Gabdellatif xan zamanında Qazannan quılgan Mamuqnıñ tuganı Agalaq 1499-nçı-1500-nçe yıllarda Qazanga ike mәrtәbә gaskәr belәn kilgәn. Әwәlgesendә Mәskәwdәn yardәm birelgәn, ikençe kilüendә Qazannı öç atna qadәr gaskәr belәn çolgap yatqan, mәgәr Qazandagı ruslar şәhәrne birmәskә bulışqannar.

Mamuq xannı töşergәn açudan tartışqan wә doşmanlaşqan nugay xökemdarınıñ cәberennәn Gabdellatifnı Mәskәw kneze saqlasa da, ul da Qazanda ozaq tora almagan. İke yaqlı bulıp, ber tarafına duslıq, ikençe tarafına doşmanlıq kürsәtmәkçe bulgan (yәgni, Mәskәw knezenә dә hәm Qazan xalqına da riyalanıp, yaramaqçı bulgan), mәgәr ul bik tiz sizelgәn. Әwәlge yılda uq Gabdellatif xan östennәn zarlanıp, Qazannan Mәskәwgә ilçelәr bargan. „Gabdellatif urınına Moxәmmәdәminne cibәr“, -dip soragannar; şul sәbәple, Mәskәw kneze Öçençe İwan bu xannı tiz töşerep wә bugaulap Mәskәwgә kiterü öçen knez Nojrewatıynı Qazanga cibәrgәn.

Ul Gabdellatifәsir itep Mәskәwgә alıp kilgәn, annan Beloozero qalasına totqınlıqqa cibәrelep, 1502-nce yılda şunda wafat bulgan.

Şunnan soñ Qazanga xan itep yәnә Moxәmmәdәminne cibәrgәnnәr. Ul abisı İlham xannan tol qalgan ciñgәsen Mәskәw knezennәn sorap, törmәdәn çıgartıp, üzenә xatınlıqqa algan. Ul xatın İlham xan belәn Wologda qalasında ozaq torgan.

                                                              Tugızınçı Qazan tatar xanı

                                                                                   Moxәmmәdәmin xan

                                                                                           (ikençe mәrtәbә)

                                                                                                (1502-1518)

Moxәmmәdәmin Mәskәw kneze Öçençe İwannıñ yardәme belәn Qazanda xan bulıp utırsa da, Mәskәw xilafına eş qıla başlap, ruslarga tәmam doşman bulgan. Anıñ bu rәweşle xәrәkәtenә Qazannıñ yugarı dәrәcәle keşelәre sәbәp bulgan: alar Qazannıñ Mәskәwgә bәyle buluı belәn xannarınıñ da Mәskәw knezenә itagat qılıp toruına razıy bulmagannar. Moxәmmәdәminneñ Mәskәwgә doşman buluına  bigrәk abisı İlham xannan tol qalgan xatını sәbәp bulgan, imeş. Ul Qazan xanlıgınnan töşerelgәn İlham belәn bergә Wologda qalasında totqınlıqta ozaq toru sәbәple, Mәskәw knezenә doşman küze belәn genә qaragan. Moxәmmәdәmin xan, xatının artıq yaratqanlıqtan, anıñ telәwençә genә eş qılgan. Rus letopislarınıñ xәbәrençә, xannıñ xatını iren hәrwaqıt ruslarga qarşı torıp, Mәskәwgә bәyle buludan çıgarga öndәgәn, şul xosusta Qazannıñ yugarı dәrәcәle keşelәre belәn dә yәşeren xәbәrlәşep torgan. İrenә әytә ikәn: „Sin Mәskәw zalimınıñ qolı, bügen tәxettә, irtәgә İlham xan misalında totqınlıqta ülerseñ, padişahlar wә barça xalıq sine xurlıylar, bu xurlıqtan qotıl, östeñdә Mәskәw cәfasın kütәrüdәn şöhrәt belәn ülü artıq“, -dip. Şul sәbәple, Moxәmmәdәmin xannıñ üzendә ixtiarı qalmagan, imeş

Moxәmmәdәmin xan Mәskәwgә doşmanlıgın kürsәtergә kötep kenә torgan hәm ul forsat tabılgan. 24-nce iyündә başlana torgan mәşr Qazan yәrminkәsenә hәr taraftan küp xalıq, küp mal belәn rus sәwdәgәrlәre dә kilә ikәn. 1505-nçe yılda qazanlılar rus sәwdәgәrlәren şәhәrgә kertep, alarga kinәttәn höcüm itkәnnәr, şәhәrdә alarnı talap, qayberlәren ütergәlәp betergәnnәr. Mәskәw knezeneñ Qazanda daimi tora torgan ilçesen dә ütergәnnәr, ülemnәn qaçıp qotılgan ruslarnı totıp, Nugay urdasına әsir itep alıp kitkәnnәr. Qazan ölkәsendә toruçı ruslarnı da xatınnarı wә balaları belәn barçasın da malların alıp ütergәlәp betergәnnәr, şunnan soñ Moxәmmәdәmin üze dә, bik hәm morzaları da bayıgannar, imeş. Xan üzenә altın tac wә kömeş sawıtlar yasatqan, әwәlge kebek qazannan wә agaç sawıtlardan aşamagan, imeş.

Moxәmmәdәmin xannıñ Nijniga sәfәre

Yәrminkәgә kilgәn sәwdәgәrlәrne şul rәweşle hәlәk itkәnnәn soñ, Moxәmmәdәmin xan Qazan wә nugay xalqınnan siksәn meñ qadәr (qırıq meñ tatar, yegerme meñ nugay) gaskәre cıyıp, Mәskәw çiklәrenә kitkәn. Nijni qalasın çolgap algan, Nijni tirәsendәge posadlarnı yandırgan. Şul waqıtta tatarlarga qarşı Mәskәw kneze yöz meñ qadәr gaskәr cibәrgәn. Nijnida ruslarnıñ gaskәre az bulganlıqtan, tatarlarga qarşı torırlıq quәtlәre bulmagan. Litwalardan sugışıp algan tupları bulgan hәm darı da tabılgan, lәkin ata belüçelәr bulmagan.

7-nçe sintәberdә Moxәmmәdәmin qalanı alırga әmer itkәn hәm xәzerlәnә başlagannar. Nijni törmәsendә öç yöz qadәr Litwa әsirlәre bar ikәn. Әgәr dә tatarlarga qarşı sugışsagız, sezne azat itәbez“ –dip, alarnı çıgargannar, alar bik razıy bulgannar. Litwa әsirlәren tup atarga quşqannar. Şul waqıtta ber nugay morzası (Moxәmmәdәminneñ qayınenese) kükrәgenә yadrә tiep ülgәn, ul ciznәsenә bulışır öçen nugay gaskәre belәn kilgәn ikәn.

Nugay gaskәreneñ xәrәkәte anıñ quşuınça gına bulganlıqtan, ul ülgәç Qazan gaskәre arasında tәrtipsezleklәr kürenә başlagan: başlıqları ülgәç, nugaylar sugışudan tuqtagannar. Qazanlılar sugışu tarafında bulganlıqtan, nugaylar belәn qazanlılar üzara sugışa başlagannar, Moxәmmәdәmin xan bu sugışnı köçkә genә tuqtatqan. Ruslar wә Litwa keşelәre bolarnıñ hәr ike tarafına da tuplardan atqannar. Moxәmmәdәmin xan, hiçber nәticәsez, gaskәre belәn tizrәk qaytıp kitәrgә mәcbur bulgan. (1)

Knez İwan yöz meñ qadәr qaskәr cıyıp, Murom qalasına barırga әmer itkәn, lәkin şul uq 1505-nçe yılnıñ köz könendә (27-nçe üktәberdә) Mәskәw kneze Öçençe İwan ülgәn, anıñ urınına ulı Öçençe Wasilıy utırgan.

Rus gaskәreneñ Qazanga 1506-ncı yılgı höcüme hәm nәticәlәre

Bu knez qazanlılardan atasınıñ üçen alır öçen 1506-nçı  yıl yaz könendә, zur gaskәr cıyıp, üzeneñ Ugliç qalasındagı tuganı Dmitrıy belәn knez Belskiynı atlar wә köymәlәr belәn Qazanga cibәrgәn, atlı gaskәr qorı cirdәn bargan. Ruslarnıñ bu sәfәrlәre bik uñmagan: 22-nçe mayda rus köymәlәre Qazanga kilep tuqtagannar, ozaq sәfәrdәn argan wә könneñ qızulıgınnan xәlsez bulgan rus gaskәre qazanlılar belәn sugışırga totıngan. Ruslar Qazan gaskәren  şәhәr eçenә qualap kergәn waqıtta tatarlarnıñ quәtle atlı gaskәre ruslarnıñ artınnan töşep,  İdel tarafınnan yulların özgәn, ruslar qaça başlagaç, tatarlar bik kübesen ütergәnnәr, qayberlәre ber külgә töşep batqannar, qayberlәre әsir bulıp tatarlar qulına töşkәnnәr. Bik azı gına köymәlәrenә barıp utırgannar, alar artta qalgan Mәskәw gaskәren kötep algannar. Ul gaskәr kilep citkәç knez Dmitrıy yañadan Qazanga höcüm itkәn.

                                           

24-nçe iyündә (rus sәwdәgәrlәren hәlәk qılgannan ber yıl bulganda) rus gaskәre Arça qırındagı yәrminkәgә kilep höcüm itkәn. Şul waqıtta Moxәmmәdәmin xan ruslarnı ciñgәnlektәn (alarnıñ kire kilülәrennәn xәbәre bulmıyça), üzeneñ dusları belәn Arça qırında çatırlarda kәyef wә xozurda yata ikәn. Ul zur yәrminkә waqıtında Arça qırında ber meñnәn artıq çatırlar bulgan. Kinәttәn rus gaskәre höcüm itep, küp xalıqnı atlar belәn taptatıp wә üterep hәlәk itkәn. Xalıq qurqıp, şәhәr eçenә qaçıp kergәn, tar uramnarda ber-bersen taptap hәlәk bulıp betkәnnәr, ruslar şәhәr eçenә kermiçә, yәrminkәne talarga, aşarga wәәrgә totıngannar, gaskәr başlıqları xan çatırlarında yal itәrgә yatqannar. Moxәmmәdәmin xan biek manaradan rus gaskәreneñ xәrәkәten qarap torgan.

Arıp wә iserep yoqlagan rus gaskәrenә ikençe könne irtә belәn şәhәrdәn çıgıp Qazannıñ yegerme meñ atlı gaskәre, utız meñ cәyәwle çirmeşlәr höcüm itkәnnәr. Rus letopislәreneñ xәbәrençә, ruslar artlarınnan qualap, kisep, üterep kilgәn tatar gaskәrennәn sarıq kötüe kebek qaçıp, köymәlәrenә kergәnnәr. Böten Arça qırı ruslarnıñ qanlı üleklәre belәn qaplangan, bik kübe suga batqan. (2)   Mәskәwneñ yöz meñ gaskәrennәn barı cide meñ keşe genә qalgan.      

Mәskәwdә bu xәbәrne işetep bik qaygırgannar. Annan soñ knez Öçençe Wasilıy Qazanga yәnә gaskәr cibәrep, ul açunı qaytarmaqçı bulgan. Mәgәr Moxәmmәdәmin xan tizdәn knez Wasilıyga xat yazıp, tübәnçelek belәn solıx qılışunı soragan. (1507-nçe yılda). Şunnan soñ küp yıllar (xәtta Moxәmmәdәmin xannıñ wafatına qadәr) Mәskәw belәn Qazan arasında hiçber nizag bulmagan, tatulıq wә tınıçlıq bulgan. Dimәk, Rus padişahları xәrbi jaqtan köçle bulgan xalıqlarga qarşı sugışudan qurıqannar, üzlәrenә doşman dip kürgәn hәm cirlәren basıp alırga dip isәp totqan xalıqlarnıñ zәgiflәnüen kötep torgannar. Bu Qazan tatarlarına qarata da şulay bulgan.

Moxәmmәdәmin xan yaman awıru belәn çirlәp, böten tәne cәrәxәtlәngәn. Xan ozaq zaman awıru bulganlıqtan, Qazan xalqı knez  Öçençe Wasilıydan Moxәmmәdәmin ülsә Qazanda ber mәrtәbә torıp kitkәn Gabdellatifnı xan itep quyunı soragan. Qazanlılar hәrwaqıt Mәskәwgә bәyle bulıp, xannarnı da Mәskәw knezeneñ röxsәte belәn genә (yәgni, ul cibәrgәn әdәmnәrne genә) quyarga wәgdә birgәnnәr, imeş. Gabdellatif Qazan xanlıgına bilgelәnep quyılsa da, 1517-nçe yıl noyәberdә Mәskәwdә wafat bulgan. Annan soñ ozaq tormıyça (1518-nçe yıl dikәberdә), Moxәmmәdәmin xan wafat bulgan. Anıñ wafatı xaqında Mәskәw knezenә 26-nçı dikәberdә xәbәr kitergәnnәr. Moxәmmәdәmin xannıñ wafatınnan soñ Qazanda Saraydan çıqqan Olug Moxәmmәd xannıñ nәsele kiselde. Moxәmmәdәmin xan üzennәn soñ (ana ber, ata başqa) enese Saxibgәrәyne Qırımnan kiterep, Qazanda xan itәrgә wasiyәt qılgan. Lәkin şul yılda Saxibgәrәyneñ atası (Qırım xanı Xacigәrәy ulı Miñlegәrәy) wafat bulgan. Urınına ulı Moxәmmәdgәrәy xan bulıp, tuganı Saxibgәrәyne törmәgә utırtqan.   

                                                                                   Unınçı Qazan tatar xanı

                                                                                               Şahgali xan

                                                                                                    (1519-1521)

Moxәmmәdәmin xannıñ wafatınnan soñ Mәskәw kneze Öçençe Wasilıy Qazanga Russiә xezmәtendә torgan (Qasıym xökemdarı) Şahgaline cibәrәmen dip mәglüm itkәn. Qazannıñ yugarı dәrәcәle keşelәre  (yәgni, morzalar hәm ulannar), üzlәreneñ wәgdәlәre buyınça, Mәskәw knezeneñ әmere belәn quyılgan xannı qabul itkәnnәr.

Şahgalineñ atası Allahyar, Altın Urda xanı Әxmәdneñ ulı bulgan wә ber möddәt Astraxanda xan bulsa kirәk, çönki rus letopislәrendә Şahgali „Astraxan kneze“ dip yazılgan. Qırım xanı Moxәmmәdgәrәy Qazanga üzeneñ tuganı Saxibgәrәyne quymaqçı bulgan hәm Qazanga üzlәreneñ doşmannarı –Astraxan knezlәrennәn bәrәwne xan itep quyudan xәweflәngәn. Şul sәbәple, Moxәmmәdgәrәy xan knez Wasilıydan Qazanga Şahgaline quymasqa ütengәn, mәgәr Wasilıy monı qabul itmәgәn, „qazanlılar Şahgaline bik sorıylar“ dip cawap birgәn. Әmma, döreslektә, Qazan xalqı Şahgaline bötenlәy soramagan.

Qazannan Wasilıyga bu rәweşle xat yazgannar, imeş: „Qazan cire Allanıqı hәm sineke. Bez Allanıñ bәndәlәre wә sineñ qollarıñ, sin padişah bezne wә böten cirebezne iskә töşerep, ber padişah bilgelәsәñ ikәn“, -dip. Wasilıynıñ qaramagında Qazan xanlıgına Şahgali iñ muafıyq kürelgәn: Russiәdә tәrbiә qılınganlıqtan, ul Mәskәwdә bik ışanıçlı bulgan hәm üze dә Mәskәw knezenә tugrı wә xıyanәtsez bulıp, xanlıqta әmanәt kebek torunı wәgdә itkәn. Knez Wasilıy Şahgaline quyu belәn Qırım xanı Moxәmmәdgәrәygә dә qarşı tormaqçı bulgan. 

Şahgaline (1519-nçı yıl aprildә) Qazanga woywoda Karpow kitergәn, Şahgali üze belәn bergә küp tatarlar alıp kilgәn, anı Qazanga cibәrgәndә knez Wasilıy Qazan xalqınıñ qulınnan ant yazuı alırga quşqan. (3)  Dimәk, weliki knez Wasiliy üzen süzdә „Bolgar padişahısı“ dip sanap yörsә dә, moña üze dә bik ük ışanıp betmәgәn. Qazan xalqınnan  yazulı ant alıp, alardan üzeneñ Bolgar padişahısı ikәnen raslattırası kilgәn. Xәtta Wasilıy Qazan xanlıgına üze saylagan Şahgaligә dә tulısınça ışanmagan, aña da törle kisәtülәr yasagan.

Şahgalineñ üzenә weliki knezneñ eşlәren saqlarga hәm böten Qazan mәmlәkәteneñ xalqı wә balaları belәn, Mәskәwgә buysınuın quymasqa әmer itelgәn. Lәkin yaña xan Qazanda artıq abruy taba almagan: hәrwaqıt Mәskәw knezeñ әmere belәn genә eş qılıp hәm anınıg faydasın gına küzәtep üz Qazan xalqına iltifatsız bulganlıqtan, Qazannıñ yugarı dәrәcәle keşelәre anı ber dә yaratmagannar. Alar Mәskәwdәn Şahgalineñ ixlasın sünderep, Russiәgә bәylelekne dә beterer öçen anı ügetlәp wә törleçә tırışıp qaragannar. Şahgali alarnıñ kiñәşlәren totmagan, bәlki Mәskәw xilafına tırışqan öçen kübesen cәzalagan, törmәgә salgan, qayberlәren ütertkәn. Şul xәrәkәtlәre belәn Qırım xanı Moxәmmәdgәrәy faydalangan: Qazannıñ biklәre hәm morzaları anıñ belәn yәşeren xәbәrlәşep, kiñәş itә başlagannar. Moxәmmәdgәrәyneñ keçe enese Saxibgәrәyne Qazanga xanlıqqa soragannar. Әgәr dә Qazan xalqı Saxibgәrәyne xan itep quysa, Moxәmmәdgәrәy xan Qazannı Mәskәwdәn xәwefsez itep (yәgni, saqlap), sәyәsi cәhәtlәrennәn hiçkemgә buysındırmasqa wәgdә qılgan.

Qazanda bik quәtle Qırım partiәse bulgan, Urda partiәse azraq ikәn. Qırım xanı Moxәmmәdgәrәy Qazanda zur fetnә çıgarıp, 1521-nçe yıl köz könendә üzeneñ enese Saxibgәrәyne Qırım gaskәre hәm küp knezlәr wә morzalar belәn Qazanga kiterep kertkәn. Hiç qarşı toruçı bulmagan. Qazanda Şahgaline töşerep, anıñ urınına Saxibgәrәyne xan itep quygannar hәm ul xalıqqa mәglüm itterelgәn. Şahgali belәn Russiә ilçesen, hiç zarar tidermiçә, kire Mәskәwgә qaytarıp cibәrgәnnәr, Qazanda ruslarnı wә Şahgali tarafdarı bulgan biş meñ qadәr tatarlarnı da hәlәk itep, padişah xәzinәsen dә talagannar, imeş.  Yaña xan Mәskәw ilçese belәn Şahgaline ütertmiçә, sorap alıp, üzeneñ atlarına atlandırıp, ike tatar xezmәtkәre belәn ozatqan. Bu waqıyganı işetkәnnәn soñ, weliki knez hәlәk bulgan xristiannar belәn Şahgali öçen bik qaygırgan, çönki Şahgaline turı xezmәte öçen ul bik yaratqan. Şahgalineñ isәnlege tiz işetelgәn. Anı ike tatar ozata kilgәnnәr. (4)   Weliki knez Russiә çigendә Şahgaline qarşı alırga әmer itkәn, Mәskәwgә citәrәk üzeneñ barça olıları Şahgaliga qarşı çıqqannar, padişah sarayına citkәndә knez üze dә iltifat wә yomşaqlıq belәn qarşı algan hәm Şahgalineñ sәlәmәtlege öçen sarayına kerep, şökerana әytkәn wә şatlangan.

Şahgali Mәskәw knezenә Qazan xalqınnan wә Qırım xanınnan şikayәt qılgan, lәkin weliki knez üze dә çitenlektә bulgan. 1521-nçe yıl sintәberendә Şahgali Mәskәwdәn dә çıgıp qaçqan, çönki ul waqıtta Qırım xanı gaskәr belәn kilep, Mәskәwne çolgap algan.

Saxibgәrәyne Qazan xanlıgına quygannan soñ, Qırım xanı Moxәmmәdgәrәy,  üze gaskәr belәn Russiәgә kitep, rus awılların tuzdırıp, Mәskәwgә qadәr kilgәn hәm knez Wasilıynı dan tülәrgә mәcbur itkәn. Wasilıy bu qadәr xәwefle doşmanga qarşı torırlıq ber dә xәzerlәnmәgәnlektәn, dan tülәrgә razıy bulgan. Gәә üzenә xurlıq bulsa da, anıñ şartlarına razıy bulgan.

 Rus xalqı tatarlar höcümennәn bik qurıqqanlıqtan, Mәskәw kneze Qazan mәmlәkәteneñ çiklәrenә saqçı gaskәrlәr quygan. 1524-nçe yılga qadәr Russiәdәn Qazanga gaskәr cibәrü mömkin bulmagan, çönki ul yıllarda (20 yıl miqdarı) ruslar Polşa padişahları belәn özleksez sugışıp torgannar.

                                                                  Unberençe Qazan tatar xanı

                                                                                             Saxibgәrәy xan

                                                                                                      (1521-1524)

Saxibgәrәy xan, әwәlge könnәn ük, Mәskәwgә üzeneñ qatı dosmanlıgın mәglüm itkәn. Qazanga kilep utırgan yılda uq üzeneñ agası Moxәmmәdgәrәy xan belәn bergә Mәskәw ölkәlәrenә sugış belәn barıp, ruslarga küp hәlәkәtlek ireştergәnnәr, ruslarnı Batu zamanındagı kebek qurqıtqannar. Qırım wә Qazan gaskәre bik küp rus xalqın әsir itep alıp kitkәnnәr. Moxәmmәdgәrәy xan Altın Urdanı әwәlge dәrәcәsenә kitermәkçe bulgan, şul niәt belәn Astraxannı da algan. 1523-nçe yılda Saxibgәrәy xannıñ әmere belәn Qazan yәrminkәsenә kilgәn rus sәwdәgәrlәren hәm Mәskәw knezeneñ Qazandagı ilçesen dә ütergәnnәr, imeş. Saxibgәrәy xan yәnә Russiәgә barıp, Wladimir qalasın talap, Berezowo-pol  awılın yandırgan, Nijni qalasın da çolgap algan, lәkin ala almıyça, qaytıp kitkәn.

Ruslarnıñ bәxetenә qarşı, Moxәmmәdgәrәy xan Astraxan mәmlәkәten Qırımga buysındırgannan soñ, üzenә nugaylarnı doşmanlaştırgan. Alar, Qırımnıñ zurayuın üzlәrenә zararlı sanap, kinәttәn Qırım tatarlarına höcüm itkәnnәr hәm şul waqıtta Moxәmmәdgәrәy xannı da ütergәnnәr. Annan soñ Qırımda Sәgadәtgәrәy xan bulıp, anıñ Qazan eşlәren qararlıq quәte bulmagan. Saxibgәrәy xan, Qırım xәllәrennәn xәbәre bulmıyça, Qazan wә Qırım gaskәre ruslarnı ciñgәnlektәn quanıp (1523-nçe yılda), Qazandagı rus sәwdәgәrlәre belәn Mәskәw ilçesen üterergә quşqan, imeş.

Qırımnıñ yaña xökemdarı Sәgadәtgәrәy xan Mәskәw kneze Öçençe Wasilıynı Qazan xanı belәn kileşterergә (tatulandırırga) bik tırışqan. Lәkin Mәskәw knezennәn bu rәweşle cawap algan, imeş: „Padişahlar üzara sugışsalar da, ilçelәrne wә sәwdәgәrlәrne ütermilәr, min ul zalim belәn kileşәçәk tügelmen“, -dip.

Saxibgәrәy xan zamanında ruslarnıñ Qazan xanlıgına poxodları

Polşa belәn tatulangannan soñ, Mәskәw kneze Qazan belәn sugışırga әzerlәnә başlagan. 1523-nçe yıl awgustta Mәskәwdәn Qazanga gaskәr cibәrelgәn, ul gaskәrneñ başlıgı Qazannan sörelgәn Şahgali bulgan. Bu gaskәr Qazanga barıp citmәgәn, bәlki Qazannıñ İdel buyındagı ölkәlәren dә genә sugışıp wә awıllarnı tuzdırıp yörgәn. Ruslar şul sәfәrlәrendә Sura yılgasınıñ İdelgә quşılgan cirendә Mәskәw kneze isemendә Wasilsurskiy qalasın bina qılgannar. Qazan cirendә bu qalanı bina qılu –kilәçәktә, Qazan belәn sugışqan waqıtlarda, rus gaskәrenә terәk bulır öçen zarur  bulgan. Saxibgәrәy xan, Mәskәw mәmlәkәten üzenә zur xәwefle sanap, Qazannı İstanbul qulı astına kertü xaqında Soltan Sölәyman belәn xәbәrlәşә başlagan, Qazannı ruslardan saqlar öçen annan yardәm soragan. Soltan monı qabul itep, „Qazan Gosmaniә dәwlәteneñ ber ölkәse“ dip, üz isemennәn iglan itkәn. Töreklәrneñ Russiә xökümәtenә cibәrelgәn xәbәrlәrenә Mәskәwdәn bu rәweşle cawap birelgәn: „Qazan hәrwaqıt Mәskәw qul astında bulgan hәm bulır, fetnә çıgaruçı Saxibgәrәyneñ Qazannı sultanga birergә hiç yaqı yuq“, -dip.

1524-nçe yıl yaz könendә knez Wasilıy Qazanga yәnә 150 meñ gaskәr cibәrgәn. Gaskәr başlıqlarınnan berse yәnә şul Qazannan sörelgәn Şahgali bulgan. İstanbul soltanınıñ yardәmenә ışanıp torgan Saxibgәrәy, Mәskәwdәn bu qadәr zur gaskәrneñ Qazanga yünәlüennәn qurqıp, Qazannan Qırımga qaçqan. Qazanda üz urınına tuganı Fatiyxgәrәyneñ ulı unöç yәşlek Safagәrәyne qaldırgan. Hәm xalıqqa: „ruslarga qarşı İstanbul soltanınnan yardәm sorarga baram“, -dip kitkәn.

Qazan xalqı Safagәrәyne xan itep iglan itkәn, çuaş, çirmeş, ar xalıqlarınnan gaskәr cıyıp, Qazanga kilә torgan rus gaskәrenә qarşı torırga bik nıq xәzerlәnә başlagannar. Saxibgәrәy şunnan soñ ozaq tormıyça, Qırımda xan bulgan.

                                                             Unikençe Qazan tatar xanı

                                                                                     Safagәrәy xan

                                                                                             (1524-1531)

                                                                 

Safagәrәy Qazan tәxetenә sugışnıñ quәtle waqıtında utırgan. 1524-nçe yıl 7-nçe iyüldә rus köymәlәre Qazanga yaqın kilep, İdel urtasında ber atauda tuqtagan. Gaskәr başlıqları qorıdan kilә torgan atlı gaskәrne kötep, bu urında hiç xәrәkәtsez 20 kön torgannar. Şul waqıtta Qazanda agaçtan qorılgan şәhәr ixatası yana başlagan. Qazan xalqı utnı sünderep, krepostnı da tözәtkәn. Mәskәw gaskәre şul waqıtta da Qazanga höcüm itәrgә barmagan. Qazan xalqı ruslarnı hәrdaim tınıçsızlap torgan. (Bügenge marilärneñ babaları) çirmeşlәr, yullarda qarşı torıp, ruslarga azıq ezlәrgә irek birmәgәnnәr. Mәskәw belәn rus gaskәre arasındagı yulnı da özgәnnәr; ruslar eşlәre naçarayganlıqtan, Mәskәwgә xәbәr itәrgә keşe dә cibәrә almagannar. Şul arada tagı „atlı gaskәr dә ciñelgәn imeş“ dip xәbәr taralgan, ruslar bik qurıqqannar. Lәkin ul xәbәrneñ döres tügellege tiz belengәn. Atlı gaskәr ike cirdә sugışıp, Qazan gaskәren ciñep, küp mәşәqqәt wә çitenlek belәn, Qazanga kilep çitkәn. 15-nçe awgustta rus gaskәre Qazanga yaqın kilgәn. Çit mәmlәkәtlәrdәn yallap kilgәn gaskәr Qazanga höcüm itüne telәsә dә, gaskәr başlıqları höcüm itәrgә barmagannar. Mәskәwdәn gaskәr öçen kirәk bulgan azıq, kiem, qoral kebek nәrsәlәrne kiterü çiten bulgan. Küp qoralları yulda yugalıp betkәn, sugış çaraları da bik naçar bulgan, gaskәr başlıqlarınınıg sugış başlarga bahadirlıqları wә ixlasları da bulmagan. Qazannıñ atlı gaskәre ruslarnıñ üzlәren çolgap algan. Qazan xalqınıñ sorauı buyınça, ruslar solıx qılışıp, tatarlardan buysınuga wәgdә alıp wә qimmәtle bülәklәr alıp, qaytıp kitkәnnәr. Hәr ike taraftan da ilçelәr quyılgan (yәgni, Qazanda wә Mәskәwdә). Qazan xalqı Mәskәw knezenә buysınırga wәgdә itkәn. Rus gaskәreneñ başlıgı knez Belskiynı, şulqadәr qurqaqlıgı öçen xurlap, weliki knez Wasilıy bik açulangan. Knez Belskiy mitropolitnıñ qatışuı belәn genә cәzadan qotılgan, ul qatışmasa, ülem cәzasına birelәcәk ikәn.

Ruslarnıñ bu sәfәrlәre xaqında letopislәrdә, rus tarixlarında törleçә yazılgan.

Ruslarnı atlı gaskәrneñ kilep citüe dә ozaq quandırmagan, alarga tagı ikençe ber cәza ireşkәn: rus gaskәre köymәlәr belәn Toriç utraularına kilep citkәndә, İdelneñ tar cirendә, taşlar wә agaçlar belәn bugan urınga kilep kergәnnәr, köymәlәre ber-bersenә bәrelep watılgalagan. Rus köymәlәre, öyelgәn taşlar wә agaçlar arasına kilep qısılgaç, çirmeşlәr yar östennәn uq belәn aldan wә arttan ata başlagannar. Köymәlәrgә yar östennәn taşlar wә bürәnәlәr taşlap, alarnıñ kübesen batırgannar. Ruslarnıñ küp köymәlәre wә küp gaskәre hәlak bulgan, azıqları wә tupları da batqan, kübesen çirmeşlәr talap algannar.

Köymәlәrneñ bik azı gına qotılıp qalıp, qaçqannar, çirmeşlәr knez Paletskiyga bik küp zarar kitergәnnәr. Rıçkow xәbәrençә, şul waqıtta üterelgәn wә suga batqan xalıqnıñ xisabı 30 meñ qadәr bulgan. Tuplar belәn zur yadrәlәrne sudan çıgarıp, çirmeşlәr Qazanga cibәrgәnnәr. Şulay bulsa da, ruslar 15-nçe awgustta Qazannı çolgap algannar. Qazan xalqınıñ xәle möşkel bula başlagan, tup ata belә torgan ber genә keşelәre bulıp, ul da şul waqıtta üterelgәn. Şulay uq ruslarnıñ da xәle bik möşkel bulgan. Yulda çirmeşlәr hәlak itep betergәnlektәn, azıqları ber dә qalmagan, citәrlek qoralları da bulmagan, köymәlәre dә bik az gına qalgan. Qazan xalqınıñ solıx qılışunı soraganın belgәç, ruslarnıñ gaskәr başlıgı bik quangan hәm bik tiz Qazannan gaskәrne algannar. Qazan xalqı Mәskәw knezennәn üzlәreneñ әwәlge doşmanlıqların beterep, Safagәrәyne Qazanda xan itep quyunı soragan.

Bu sugış başta Mәskәw knezenә bik ömetle kürensә dә, axırda qaygılı rәweştә betkәn. Knez Öçençe Wasilıy Qazan xalqı belәn şul rәweştә solıx qılışırga mәcbur bulgan. (5)  

Solıx qılışqannan soñ, Safagәrәyne xan itep tasdıyq itüne sorap, Qazannan Mәskәwgә ilçelәr cibәrәlәr; Qazan xalıqı şunıñ bәrabәrenә Mәskәw kneze Öçençe Wasilıyga buysınunı wәgdә itkәn. Mәskәwdә weliki knezneñ Safagәrәyne xaqiqıy xan dip sanauı xaqında fiker alışu ütkәrelgәn. Arada doşmanlıq tәmam betep, Russiәneñ ilçese Pilimow Qazannıñ xanınnan, yugarı dәrәcәle keşelәrennәn wә xalqınnan knez Wasilıyga xıyәnәtsezlek wә buysınuları xaqında ant yazuı algan.

Ruslarnıñ 1524-nçe yıldagı sәfәrlәre nәticәsez bulsa da, knez Öçençe Wasilıy Qazannıñ sәwdәsenә zur zarar kitergәn: yılda ber mәrtәbә (iyüldә) bula torgan Qazan yәrminkәse Aziә belәn Yewropa arasında sәwdә cәhәtennәn aradaşçı kebek bulıp torgan. Şul yәrminkәgә küp rus sәwdәgәrlәre dә kilә ikәn. Knez Wasilıy ruslarnı Qazanga kilüdәn tıygan. Aziә xalqı belәn sәwdә qılu öçen, Russiә sәwdәgәrlәrenә Idelneñ sul yagında Makarew qalası urnına cıyılırga әmer itkәn. Şunnan Mәkәrcә yәrminkәse başlangan (soñınnan, 1817-nçe yılda, Nijni Nowgorodqa küçerelgәn). Mәskәw knezeneñ bu rәweşle çaraları әwәldә rus sәwdәgәrlәre öçen, әlbәttә, zararlı bulgan, çönki könyaq wә könçıgış tarafınnan kilә torgan sәwdәgәrlәr haman әwәlgeçә Qazanga kilgәnnәr. Lәkin soñınnan Qazannıñ üz sәwdәgәrlәre dә, sәwdә malların alıştıru öçen, Russiәgә bara başlagannar.

1524-nçe yıldan soñ, Mәskәw belәn Qazan arasında tatulıq bulıp, biş yıl miqdarı sugış bulmagan. Biş yıldan soñ, araları yañadan bozılıp, sugış başlanu ixtimalı bulgan. Qazannan Russiәgә bu rәweşle xәbәrlәr kilgәn: „Safagәrәy Russiәgә yañadan doşman bulıp, Qazan xalqın Mәskәw knezenә qarşı qotırta, Qazandagı Russiә ilçesen xurlap, aña zolım itkәn“.

Ruslarnıñ Safagәrәy xan zamanında Qazanga ikençe höcüme

1530-nçı yılda Nijni Nowgorodtan küp köymәlәr wә atlar belәn, Qazanga yәnә zur gaskәr cibәrelgәn. Bu gaskәrneñ başlıgı -1524-nçe yılda Qazanga barıp, qurqıp qaytqan knez Belskiy belәn Şahgali bulgan, alar belәn tagı utız qadәr woywodalar cibәrelgәn.

Safagәrәy xan ruslarga qarşı torırga bik nıq xәzerlәnә başlagan: çuaş, çirmeş, mordwa, nugay xalıqlarınnan, Astraxannan küp gaskәr çaqırıp kitergәn. Yardәm itәrgә 30 meñ qadәr nugay tatarları da kilgәnlege mәglüm. Şәhәr yanındagı bistәne nıgıtıp, Bolaqtan Arça qırına, annan Qazan yılgasına qadәr tirәn çoqır qazıtqan. Doşman gaskәren küzәtü öçen maxsus binalar qordırgan, şәhәrneñ ike yagınnan agaç ixatalar kiterep totatştırgan. Şul rәweştә ruslarnıñ höcüm itüen wә zur sugış kötep torgannar. Әwәldә waq-töyәk kenә sugışlar bulgalagan. Fuks xәbәrençә, ruslar şul waqıtta Qazanga yardәm öçen gaskәr belәn kilgәn Astraxan wә nugay xanı belәn dә sugışqannar.

16-nçı iyüldә knez Obolenskıy gaskәrendәge yәş oxotniklar ay yaqtısında tönlә şәhәr ixatasında saqçılarnıñ yoqlaganın kürgәnnәr. Agaç ixatanıñ östenә menep, sumala töyәp, ut törtkәnnәr hәm şunı gaskәr başlıqlarına mәglüm itkәnnәr. Agaç ixatalar yana başlagaç, rus gaskәre qatı tawış belәn, trubalar qıçqırtıp, şәhәr yanındagı bistәgә basıp kergәn. Bik qatı sugışqannan soñ, ruslar cingәnnәr: bik küp xalıqnı kisep, üterep, at belәn taptatıp, agaç binalarnı yandırıp, hәlәk itep betergәnnәr. Letopislәrneñ xәbәrençә, şul sugışta 60 mengә yaqın möselman ülgәn. (6) Qazan gaskәre şәhәr eçenә kerep qaçqan, şul waqıtta, onıtılıp, krepostnıñ qapqası öç sәgat miqdarı açıq torgan. Ruslar artlarınnan basıp kerә almagannar, çönki şәhәr eçenә aldan kem kerü xaqında gaskәr başlıqları arasında nizag çıqqan. Ul arada möselmannar, xataların belep, qapqanı biklәgәnnәr. Annan soñ Qazan xalqı solıx qılışunı soragan. Ruslar razıy bulgannar. Bu waqıyga 1530-nçı yıl 16-nçı iyüldә bulgan. (7)

Ruslarnıñ gaskәr başlıqları bu sugışta da faydalana belmәgәnnәr. Alar üzlәreneñ arttan kilә torgan yöklәren saqlamagannar; ul yöklәrne Qazanga yardәm öçen kilep citkәn çirmeşlәr algannar. Şul waqıtta ruslarnıñ 70 tupları yugalgan hәm küp başlıqları ülgәn.

Ruslarnıñ qurqaq gaskәr başlıgı knez Belskiy, Qazannı bötenlәy alu mömkin bulganda da, Qazan xalqı belәn yәnә solıx qılışıp wә bülәklәr alıp, Mәskәwgә qaytıp kitkәn. Weliki knez Wasilıy Belskiynı (üzeneñ tutasınıñ ulı bulsa da) bik açulangan, xәtta ülem cәzesına birergә mәglüm itkәn. Bu waqıtta da yәnә mitropolitnıñ qatışuı belәn genә qotqarılgan.

Solıxnıñ şartlarına oyıp, Qazannan Mәskәwgә bik tiz ilçelәr bargan. Alar knez Wasilıydan xannıñ wә Qazan xalqınıñ gayeplәren kiçerüne soragannar. (8)

Mәgәr Safagәrәy xan haman Mәskәw tarafınnan quyılgan şartlardan qotılırga tırışqan, Mәskәw boyarlarınıñ şeltәsenә qarşı, Qazan ilçese knez Tagay әytkәn imeş: „İşetәbez wә belәbez, lәkin bez antıbıznı bozgan gayeple keşelәrdәn tügelbez, weliki knezgә xıyәnәtsez buysınırga bulabız. Bezneñ cirebez qurqınıçlı rәweştә xarap bulıp bara. Safagәrәy üzeneñ nugay xalqı belәn telәsә ni eş qıla, Qazan xalqınıñ başların әylәnderә, süzendә tormıy, bezne dә oyatlı itep qaldırdı, bez anı Qazannan quarbız. Weliki knez üze bezgә xan quysın. Qazanda bezneñ tugannarıbız, qardәşlәrebez wә duslarıbız bar, Nijni qalasında әsir itelgәn möselmannarnıñ da Qazanda tugannarı wә dusları bar. Bez Wasilsurskiyga citkәç, alarga (yәgni, Qazanga) xat cibәrerbez; alar, әlbәttә, bezneñ tarafta bulıp, Safagәrәyne Qazannan qualap çıgarırlar“, -dip söylәgәn.

Safagәrәyneñ Qazan xalqı öçen faydasız qarşılıgın belep, knez Tagay Qazannıñ yugarı dәrәcәle keşelәre belәn xәbәrlәşә başlagan, alarnı „Safagәrәyne töşeregez“ dip ügetlәgәn. Qazan xalqınıñ bu kiñәşlәren belep, Safagәrәy xan üzen-üze belmiçә, bik açulanıp, Qazanda bulgan ruslarnıñ barın da  üterep betermәkçe bulgan. Lәkin Qazannıñ yugarı dәrәcәle keşelәre aña irek birmәgәnnәr, Safagәrәyneñ xәrәkәtenә qarşı torıp, Mәskәwdәge ilçelәrdәn xatlar algaç, anıñ üzen Qazannan qualap çıgargannar. (9)

Qazannıñ sәyede (yәgni ruxanıylar başlıgı), ulannar, knezlәr, morzaları Safagәrәyne töşerep, üzlәreneñ wәgdәlәren berketep, Mәskәwgә buysınuları xaqında weliki knez Wasilıyga xәbәr itkәnnәr. Lәkin Qazan xanlıgınnan ber mәrtәbә töşerelgәn Şahgaline birmiçә, anıñ 15 yәşlek enese Cangaline soragannar. Alar Şahgalineñ üç aluınnan qurıqqannar.

Cangali ul waqıtta Russiәdә Metşer (yәgni Qasıym) qalasınıñ әmire ikәn. Şul waqıtta qala anıñ milkendә bulgan. Qazan xalqınıñ gozeren qabul itep, weliki knez Cangaline Qazanga xan itep cibәrgәn. Anı saqlar öçen üze belәn knez Penkow Yaroslawskiynı cibәrgәn. Qazanda Cangaline Mәskәw knezeneñ wәkile Morozow tәxetkә utırtqan. Şul waqıtta Qazan xalqınıñ barçası da xanga wә Mәskәw knezenә buysınırga ant itkәnnәr: üzlәre hәm balaları da hiç xıyәnәt itmәskә, Mәskәw knezeneñ röxsәtennәn başqa hiç padişah almasqa.

Rus knezlәre, Qazan ilçelәreneñ aradaşçılıgı belәn Qazan xalqın, xannarın töşerep, Mәskәwdәn yaña xan sorap alu dәrәcәsenә kitergәnnәr. (10)

                                                               Unöçençe Qazan tatar xanı

                                                                           Cangali xan

                                                                                                  (1531-1535)

Cangali xan Qazan tәxetenә 1531-nçe yıl, iyünneñ 29-ında utırgan. Ul zaman Qazan belәn Mәskәw arasında beraz möddәt tatulıq bulıp torgan, nizag wә doşmanlıq bulmagan.

Mәskәw knezeneñ Qazanga zur tә’sire bulgan; Qazannıñ sәyәsi eşlәre genә tügel, bәlki eçtәge eşlәreneñ dә kübese anıñ röxsәte belәn genә yörtelgәn.

Cangali xan barça watandaşları belәn Mәskәw knezenә buysınuçan bulgan.

Cangali xan, Qazanga xan bulgannan soñ, öylәnü öçen Mәskәw knezennәn röxsәt soragan. 1533-nçe yılda Mәskәw kneze Cangaligә nugay kneze mәşhür Yosıf mirza qızı Söyembikәne xatınlıqqa alırga röxsәt itkәn. Şunıñ aradaşlıgı belәn. Mәskәwgә әwәldәn ük doşman bulıp kilgәn Nugay urdasın kileştermәkçe bulgan. 

Qazannan sörelgәn Şahgali üzeneñ tuganı Cangalidәn könlәşep, Astraxan wә nugay xalqı belәn yәşeren xәbәrlәr yörtә başlagan. Şul sәbәple, anı  Mәskәw knezeneñ әmere belәn Beloozero qalasına totqınlıqqa birgәn.

Cangali xan gasırında (әwәldәn axırına qadәr) Mәskәw belәn Qazan arasında tatulıq bulgan, Qırım belәn Mәskәw arasında tatulıq bulmagan. Qazanda torıp kitkәn Safagәrәy Russiәdәn üç alu öçen üzeneñ agası (Qırım xanı) Saxibgәrәyne Mәskәwgә qarşı totarga tırışqan. Saxibgәrәy xan üze dә beraz möddәt Qazanda xan bulıp torıp, 1524-nçe yılda rus gaskәrennәn qaçıp kitkәn ide.

1533-nçe yıl dikәberneñ 5-endә Mәskәw kneze Öçençe Wasilıy ülep, urınına ulı Dürtençe İwan padişah bulgan.  Qazan xalqı Mәskәwneñ yaña padişahına buysınu xaqında ant yazuı cibәrgәnnәr. Lәkin Qazanda yañadan Qırım partiәse quәtlәnep, alar Cangaline, yuaş әdәm bulsa da, yaratmıy başlagannar. Qazañ anıñ urınına ber mәrtәbә quılıp kitkәn Safagәrәyne xan itәrgә tırışqannar. Bu partiәneñ başında knez Bulat belәn Safagәrәyneñ xatını mәşur  Görşadna bikә bulgan. (11)    

1535-nçe yıl sintәberneñ 25-endә Cangali xan şәhәr çitendә (Qazan yılgası buyında) monafıyqlar tarafınnan üterelgәn, anı knez Bulat ütergәn, imeş.

Cangali belәn bergә Russiә ilçese woywoda Wasilıy Penkownı da ütergәnnәr. Şunnan soñ, Qazanga yәnә әwәldә ber mәrtәbә torıp kitkәn Safagәrәyne çaqırıp kitergәnnәr, ul bik tiz kilep, Qazan tәxetenә utırgan

                                                                             Undürtençe Qazan tatar xanı

                                                                                           Safagәrәy xan

                                                                                               (ikençe mәrtәbә)

                                                                                                  (1535-1546)                                    

Safagәrәyne ikençe mәrtәbә xan itep Qazanga Qırım partiәse kitergәn. Alarnıñ niәtlәre –Mәskәw knezeneñ haman quәtlәnә kilgәn tә’sirlәren beterep, Qazannı Russiә qulı astınnan çıgaru bulgan.

Mәskәw kneze Dürtençe İwan Qırım xanınıñ Safagәrәy xaqında yazgan xatına qarşı bu rәweşle cәwap yazgan, imeş: „Sineñ ütenüeñ buyınça, min Qazanga gaskәr cibәrüdәn tuqtaldım hәm Safagәrәygә keşe cibәrdem. Әgәr dә ul bezneñ belәn tatu torunı telәsә, bezgә ışanıçlı keşelәr cibәrsen. Bezneñ atabız belәn bababız әwәlge Qazan xannarın niçek totqannar, bez anı da şul rәweştә ük xan itep totmaqçı bulabız. Sin bezgә yazgansıñ: „Qazan minem yortım“ dip, anıñ xaqında üzegezdә bulgan tarix kitapların qaragız. Bezneñ bababız, Allanıñ yardәme belәn, Qazannı sugışıp algan, xannı da töşergәn; sin üz faydañnı küzәtep, bezneñ faydabıznı da onıtma“, -dip.

Qazannıñ yugarı dәrәcәle keşelәre monafıyqlar tarafınnan üterelgәn Cangali xannan tol qalgan Söyembikәne Safagәrәy xanga xatınlıqqa birgәnnәr. Lızlow xәbәrençә, Safagәrәy Söyembikәne Nugay urdasınnan barıp algan hәm anıñ belәn bergә Qazanga nugay tatarların, Söyembikәneñ atasın da kitergәn. Bu qayber mәs’әlәlәrdә nugaylar belәn Qazan xalqınıñ arasın tözәtü öçen kirәkle kürelgәn.

Qazan aristokratlarınıñ qayberlәre Mәskәw tarafdarı bulgannar. Alar Mәskәw knezenә antların bozarga razıy bulmıyça, Qazan xanlıgına Şahgaline telәgәnnәr, imeş. Şahgaline Qazan tәxetenә utırtu niәte belәn totqınlıqtan çıgarıp, Beloozero qalasınnan Mәskәwgә çaqırıp kitergәnnәr. Lәkin ruslarga doşman bulgan Qırım partiәse basqan (östen kilgәn), imeş. Qazan xalqınıñ ışanıçsızlıgın belep, Safagәrәy xan Qırımnan bik küp (wә kübesençә fәqıyr) dusları belәn kilgәn. Alarga Qazanda faydalı urınnar birergә kirәk  bulgan. Ul urınnar, әlbәttә, Qazan aristokratlarınnan alıp birelgәn. Şul sәbәple, Qazan aristokratları Safagәrәyne yaratmagannar hәm anıñ Qırımnan iәrtep kilgәn duslarına da doşman bulgannar. Safagәrәy xan şunı añlap, mömkin qadәr kübrәk wә tizrәk mal cıyarga tırışqan (urınınnan tagı da töşerelsә, Qırımga buş qul belәn qaytıp kitmәs öçen).

(Qazan aristokratları tarafınnan) Qazannan Mәskәwgә, weliki knez alarnıñ ütkәndәge gayeplәren kiçersen,  Qazanga gaskәr belәn çinowniklar  cibәrsen öçen  keşelәr cibәrelgәn. Xannı yә üterergә, yәki Mәskәw çinowniklarına totıp birergә wәgdә itkәnnәr. (12)

Ruslarnıñ Qazanga yaña sәfәre

Qazan belәn Mәskәw arasında yañadan sugış başlangan. Mәskәwdәn Qazanga gaskәr cibәrelgәn. Lәkin ruslarnıñ sәfәrlәre nәticәsez bulıp qalgan, çönki rus gaskәre belәn tatar gaskәre Leskow awılı yanında qara-qarşı kilep sugışmıyça, hәr ikese dә qaytıp kitkәnnәr.

Safagәrәyneñ Russiәgә sәfәrlәre

1537-nçe yılda Safagәrәy xan Russiәneñ Murom tirәsendәge awılların tuzdırıp wә yandırıp yörgәn. Şul sәbәple, ruslar Qazanga yәnә barmaqçı bulgannar. Mәgәr Qırım xanı Mәskәw kneze Dürtençe İwanga bu rәweşle xat yazgan: „Qazanga gaskәr cibәrmә, min sineñ dusıñ bulmam“, -dip. İwan, yәş bulganlıqtan, qurqıp, Qazanga gaskәr cibәrmәgәn, çönki Qazan wә Qırım gaskәreneñ ber waqıtta Russiәgә höcüm itülәre ixtimal bulgan. Knez İwan, yәş bulganlıqtan, Russiәneñ mәmlәkәt idarәse boyarlar qulında bulgan, alar Qazan eşlәrenә ber dә iltifat itmәgәnlektәn, Qırım xanı Qazannı bötenlәy üz milkendә sanap yörtә başlagan.Qazanlılar Russiә çiklәrendә, mәsәlәn, Balaxna, Kostroma ölkәlәrendә  awıllarnı talap-yandırıp yörgәnnәr, anda knez Zasekinnı da ciñgәnnәr. (13)

1540-nçı yılda Qırım xanı Russiәgә gaskәr belәn barıp, şunda qatışırga Safagәrәyne dә çaqırgan. Ul Murom qalasına qadәr barıp, rus gaskәreneñ yaqınlaşuınnan xәweflәnep kire qaytqan.

Safagәrәyneñ şul 1540-nçı yıl axırındagı Mәskәwgә qarşı bulgan sәfәre uñmaganlıqtan, Qazannıñ Qırım tarafdarlarına doşman partiәse 1541-nçe yıl başında yañadan quzgalıp, Mәskәw belәn yәşeren xәbәrlәşә başlagannar. Alarnıñ uyları haman şul Safagәrәyne xanlıqtan töşerü bulgan.

Bu partiәneñ başlıgı mәşhür knez Bulat ikәn, Mәskәw belәn xәbәrlәşüçe dә bigrәk ul bulgan. Safagәrәyne xanlıqtan töşerü öçen alar Mәskәwdәn gaskәr cibәrüne soragannar. Alarnıñ söylәwençә, Safagәrәy xalıqnı üze telәgәә talap, zolım wә xıyәnәt belәn cıygan malın hәrdaim Qırımga cibәrep torgan, imeş. (14)

Qazan aristokratlarınıñ xıyәnәte belәn xalqınıñ çualuı Mәskәwdәn Qazanga zur gaskәr cibәrelügә sәbәp bulgan.

Ruslarnıñ Qazan xanlıgı östenә yaña poxodları

1545-nçe yıl aprildә ike rus gaskәre Qazan yanına kilep töşkәn. (Berse İdel östendә köymәlәr belәn kilgәn, ikençese İdel buyınça qorıdan atlar belәn kilgәn). Öçençe gaskәr Perm belәn Wyatkadan kilergә tieşle bulgan. Aldan kilgәn ike gaskәr Qazan tirәsendәge awıllarnı tuzdırıp wә yandırıp, şәhәrneñ üzenә timiçә, kire qaytıp kitkәnnәr. Bu gaskәrneñ kilüennәn Qazanda üzara fetnә çıqqan, ul ruslar öçen faydalı bulgan.

Safagәrәy xan ruslarnıñ añsızdan kilep höcüm itülәrenә Qazannıñ aristokratları sәbәp bulgandır dip, şiklәnә başlagan. Şiklerәk kürengәnnәrdәn qaysıların ütergәnnәr, qaysıları şәhәrdәn quılgan. Üterelüdәn qurqıp, küp knezlәr Russiәgә qaçqannar. Qırım xanınıñ bu rәweşle xәrәkәtlәre sәbәple, xalıq bik açulanıp, tüzüdәn uzgaç, Mәskәwgә  ike ilçe cibәrgәnnәr, alarnıñ berse knez Qadış, ikençese knez Çura bulgan. 

Alar, 29-nçi iyüldә Mәskәwgә kilep, Safagәrәygә qarşı gaskәr cibәrüne soragannar, Safagәrәyne hәm anıñ tarafdarların üzlәre totıp birmәkçe bulgannar. Knez Dürtençe İwan alarnıñ soraganın qabul itkәn, mәgәr gaskәr bargançı, Safagәrәygә ber eş qılırga quşqan. Şul arada Qazanda fetnә kütәrelgәn (xalıq baş kütәrgәn). Safagәrәy Nugay urdasına qaçqan. Fuks xәbәrençә, Qırım partiәsen genә yaqlap, alarga gına rәximle bulganlıqtan, Qazan xalqı ul xannan tәmam tuyıp, 1546-nçı yılda anı Qazannan qualap cibәrgәnnәr. (15)

Qazan aristokratlarınıñ qayberlәre İstanbul sultanına buysınunı telәgәnnәr, qaysıları Qırımnan ikençe xan soramaqçı bulgannar, qaysıberlәre Mәskәw knezenә buysınunı telәgәnnәr. 1546-nçı yıl gıynwarda Qazannan Mәskәwgә yaña ilçelәr bargan: alar Safagәrәyne qualagannı mәglüm itep, Qazan xanlıgına yәnә ber mәrtәbә torıp kitkәn Şahgaline soragannar hәm Mәskәw knezenә buysınunı wәgdә itkәnnәr. 

Şahgali, 1535-nçe yıldan birle weliki knezneñ iltifatı wә rәxime belәn faydalanıp, Mәskәwdә hәm üzenә mileklәp birelgәn Qasıym qalasında torgan. Qazannıñ sәyeden (yәgni, ruxanıylar başlıgın), ulannarın, knezlәren wә böten xalqın Mәskәwgә buysınu öçen ant itterergә weliki knez Qazanga ber wәkil cibәrgәn. Hiç qarışmıyça, barçası da ant itkәnnәr.

Annan soñ 1546-nçı yıl 8-nçe aprildә Şahgali Mәskәwdәn Qazanga cibәrelgәn. Anı weliki knezneñ ilçelәre knez Belskiy belәn Paletskiy 13-nçe iyündә tәxetkә utırtqannar. Mәskәw boyarları, Qazan xalqı ışanıçsız dip, Şahgaline yañadan Qazañ cibәrüne mәslixәt itmәgәnnәr; knez Dürtençe İwan, alarga qaramıyça, üzlegennәn cibәrgәn. (16)

                                                             Unbişençe Qazan tatar xanı       

                                                                         Şahgali xan

                                                                                           (ikençe mәrtәbә)

                                                                                                   (1546)

Qazan aristokratlarınıñ Şahgaline tagın ber mәrtәbә Qazanga kiterülәreneñ sәbәbe mәglüm tügel. Bu kilüendә Şahgali xan Qazan tәxetendә barı ber ay miqdarı gına torgan hәm üzlegennәn ber eş tә yörtә almagan, bәlki Qazannıñ barça eşlәren aristokratları yörtkәnnәr.

Şahgali Qazanga üzeneñ öç meñ qadәr tatarları belәn kilgәn. Qazanlılar xannıñ üzen yöz keşese belәn qabul itkәnnәr, qalgannarın hәm rus woywodaların, qoral belәn qarşı torıp, şәhәrgә kertmәgәnnәr, başqa tatarların xәtta ütergәnnәr, imeş. Knez Paletskiy, tizrәk Mәskәwgә qaytıp kitep, bu xәbәrne weliki knezgә ireştergәn. Şahgaline Qazanga padişah itep tügel, bәlki   әsir  itep algannar“, -dip.

Yaña xan tәxetkә utırganda şatlıq bәyrәmnәre betep citmәgәn, lәkin anıñ xilafına eş qılıp, xıyәnәtlәre belengәn. Yaña xannıñ turı wә ışanıçlı xezmәtkәrlәrennәn qayberlәren törmәgә salgannar, qayberlәren ütergәnnәr, knezlәr wә morzalar xannıñ üzen әsir itkәn kebek asragannar, şәhәrneñ tışqı yagına tügel, xalıq küzenә kürenergә dә irek birmәgәnnәr. Aristokratlar tarafınnan xannıñ üzenә hiçber xörmәt bulmagan, saraynıñ xezmәtkәrlәre wә Qazannıñ aristokratları telәgәnçә aşap-eçep yörgәnnәr. Xannıñ sarayına qorallar belәn kilep, anıñ nәrsәlәren röxsәtsez alıp, törleçә tuzdıra başlagannar. Şahgaligә mәxәbbәt totuçı barı Çura isemle ber morza bulıp, ul da hiçber çarasız, xannı tәxettә nıq totarlıq quәte bulmagan. Şahgali üzeneñ şul xәldә buluın kürep, qotılıp sәlәmәt qaluga gına çara ezli başlagan.

Qazan aristokratları xanlıqqa yañadan Safagәrәyne çaqırgannar. Ul üzeneñ Qırımnan wә nugaylardan cıyılgan dusları belәn Qazanga kilergә çıqqan, xәtta Kama yılgasına kilep citkәn bulgan. Şahgaligә qotılırga başqaça hiçber çara qalmagan: ul, Qazan xalqı bәyrәm yasap, aşau-eçü belәn mәşgül zamanda, Qazannın mәşhürrәk knezlәren wә morzaların üzenә çaqırıp sıylagan hәm isertkәn. Şul arada Çura morzanıñ yardәme belәn yәşerenep, Qazannan qaçıp çıgıp kitkәn. Çura morza anı İdel buyına qadәr ozatıp quygan. Annan knez Dimitrıy Belskiy üzeneñ kötep torgan keşelәre belәn waq köymәlәrenә utırıp, Wasilsurskıy qalasına alıp qaçqan, annan Kolomna qalasına kitkәnnәr. Ul waqıtta anda weliki knez üze gaskәr belәn Qırım tatarlarına qarşı torgan.

Safagәrәy Qazanga kilep, öçençe mәrtәbә xan bulgan. (17)  

  

                                                                                                                                                                                          Däwamı TATARSTAN  HISTORY-8'dä...

_______________________________________________________________________________

(1) Şul uq әsәr, s. 114-118

(2) Şul uq әsәr, s. 119

(3) Şul uq әsәr, s. 120-121

(4) Şul uq әsәr, s. 121

(5) Şul uq әsәr, s. 124-125

(6) Şul uq әsәr, s. 127

(7) Şul uq әsәr, s. 127-128

(8) Şul uq әsәr, s.128

(9) Şul uq әsәr, 128-129

(10) Şul uq әsәr, s.129

(11) Şul uq әsәr, s.130

(12) Şul uq әsәr, s. 131-132

(13) Şul uq әsәr, s. 132

(14) Şul uq әsәr, s. 132

(15) Şul uq әsәr, s. 133

(16) Şul uq әsәr, s. 134 

(17) Şul uq әsәr, s. 134 -135