Azat Tatarstan

TATARSTAN  HISTORY - 6

____________________________________________________________________________________________

© Copyright 2005 by Hayrettin Güleçyüz, Munich.

All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without written permission of the author.
_________________________________________________________________________________________ 

                                                                Öcençe Qazan tatar xanı

                                                                           Xәlil xan

                                                                                               (1464-1467)

Mәxmud xannan soñ, xanlıq tәxetenә anıñ olı ulı Xәlil xan utıra. Ul nugay xökemdarı Timerneñ qızı Nursoltannı xatınlıqqa ala.  Qazan ölkәse xalqı bu xan waqıtında da tınıçlıqta  yәşi. Lәkin, 1467-nçe yılda, tuganı İbrahim anı tәxetennәn töşerep üze xan bulıp utıra. (1) Şunnan soñ, Xәlil xan wafat bula. Bu isә, Qazan xanlıgına kilәçәktә zur zıyannar kiterәçәk ber fetnәgә sәbәp bula.

                                                               Dürtençe Qazan tatar xanı

                                                                           İbrahim xan 

                                                                                                  (1467-1479)

Xәlil xannan soñ, urınına enese İbrahim xan bula. İbrahim xan Qazan tәxetenә utıruı belәn agası Xәlil xannan tol qalgan ciñgәse Nursoltannı yәş xatınlıqqa ala. 

Qasıym xan fetnәse

Lәkin Qazanda yugarı dәrәcәle keşelәrneñ kübese İbrahim xannı yaratmıyça, atası belәn bertugan agası Russiә xezmәtendә bulgan Qasıym belәn xәbәrlәşep, anıñ aradaşçılıgı belәn İbrahim xannı töşerergә qarar qılgannar hәm anıñ urınına Qasıymnıñ üzen çaqırgannar. Şul sәbәple Qasıym Qazanga sugış belәn baru öçen Mәskәw kneze Öçençe İwannan gaskәr soragan.

1467-nce yıl köz könendә (Karamzin xәbәrençә, 14-nce sintәberdә), Qasıym xan üzenә buysıngan tatarları wә Mәskәw gaskәre belәn Qazanga yünәlgәn. Mәgәr Zwenigo urmanında Qazan gaskәrenә oçrap, kire qaytıp kitәrgә mәcbur bulgan, çönki  Qazan xalqı Mәskәw gaskәren İdel arqılı çıgarmagan, qayda barsa, şunda uq mıltıq belәn qarşı torgan.

Qazan xalqınıñ qayber sıynıfı İbrahim xan tarafdarı bulgan hәm Qazanga buysıngan cirmeş xalqı da ruslarga bik nıq qarşı torgan. Mәskәw gaskәre bu sәfәrdә küp mәşәqәtlәrgә töşep, bik zur cәfalar kürgәn. Ul yıl köz bik salqın hәm küp yawım bulganlıqtan, ruslarnıñ azıqları tәmam betkәn, küp atları ülep, şularnıñ itlәren aşarga mәcbur bulgannar hәm küp qoral wә başqa әsbabların da taşlap kitkәnnәr.

Şul uq 1467-nçe yılda qazanlılar İbrahim xannıñ üze belәn Ustug qalasına höcüm itkәnnәr hәm Wyatka, Galiç ölkәlәren sugışıp algannar. (2)   

Bu awır ciñelülәrdәn soñ, Qasıym xannıñ Qazan xanı İbrahim belәn arası bik nıq bozıla. Rus xökemdarları bu doşmanlıqtan bik osta rәweştә faydalanalar. Alar  Qasıymga hәm annan soñ anıñ urnına kitergәn tatar xannarına dus bulıp kürenep, alarnı Qazan xannarına qarşı hәrwaqıt qotırtıp toralar, Qazan xanlıgı cirlәrenә alar belәn bergә höcüm itәlәr.

Mәskәwneñ quştannarı: Qasıym xannarı 

Qasıym xan Qazanga höcüm itep ciñelep qaytqannan soñ, anıñ xanlıgı tulısınça Mәskәwneñ quştanı xәlenә kilә. Şuña kürә, Mәskәw üzeneñ köçe citsә dә bu xanlıqnı betermi, xәrbi hәm sәyәsi maqsatlar belәn anı küp yıllar buyınça saqlap, asrap tora. (3)

Bu xanlıq möstәqil ber dәwlәt bulmıy. Qasıymnan soñ, monda Mәskәw kneze telәsә kemne xan itep quya. Tatar urdalarınnan qacqan keşelәr monda kilep sıyınalar, qaysısı şul Mәskәw xökümәte tarafınnan xan itep bilgelәnәlәr. Bu xannarnıñ üzlәreneñ gaskәrlәre bula. Lәkin alar Mәskәwdәn röxsәtsez ber eş qıla almıylar.

Ul xannar barı Russiәneñ doşmannarı belәn genә sugışa alalar, bigerәk tә Mәskәw xökümәte alarnı hәm alarnıñ gaskәrlәren tatar illәren alu eşendә  qullana. Bu gaskәrlәr  tatar xannarınıñ komandasında kürelsә dә, asılda bolarnıñ östennәn qarap rus „golowa“ları (türәlәre) tora.

Bu xanlıqnı saqlap torunıñ  başlıça sәbәplәre şular bula: Qasıym xanlıgında kirәk waqıtta Qazan, Astraxan tәxetlәrenә üzlәreneñ tarafdarların xan itü öçen xanzadәlәr Mәskәw yaqlı itep tәrbiә qılınalar. Bu üzenә kürә Mәskәwneñ tatar patşalıqları öçen yasalgan „xan zavodı“ bula.

Şunıñ östenә dә Qasıym xanlıgı Törkiәneñ küzen buyar öçen tözelgәn ber dәwlәt bula. XV-nçe –XVI-nçı gasırlar Törkiәneñ ifrat quәtle ber zamanı hәm bu waqıtta böten möselman dәwlәtlәreneñ başı bulıp, anıñ sultanı da üzen „xәlifә itep iglan itkәn zamanası bula. Şunıñ öçen Törkiә azmı-küpme başqa möselman cirlәreneñ xәllәren tikşerep tora. Menә Russiә Qasıym xanlıgın tözep anda mәscetlәr salırga röxsәt itüe belәn Törkiә qarşında möselmannarga qarşı dәwlәt tügel ikәnlegen kürsәtә. Şunıñ arqasında Qazan, Astraxan illәren telәsә nişlәtә ala, Törkiә anıñ öçen „möselmannarga tiәseñ“ dip bәylәnә alaçaq tügel. 

Şunıñ östenә dә Russiә üzeneñ tatar hәm başqa dәwlәtlәr belәn sugışında, ul Qasıym xanlıgınıñ gaskәrlәre belәn fayda itәçәk, bigerәk tә bu gaskәrlәr başqa tatar gaskәrlәre belәn sugışırga bik kirәk bulalar. Bolay bulganda, tatar urdaların alganda rus boyar balalarınıñ qanı urnına kübrәk tatar qanı qoyılacaq. Çınlap ta, eş şulay bula da. Qazannı alganda 50 meñ, İwan Groznıy Liwoniә belәn sugış qılganda 150 meñ Qasıym tatarı qatnaşa

Qasıym xanlıgı ozaq tormıy. Qazan, Astraxan Russiә qulına kergәç, Törkiәdәn dә Mәskәw qurıqmıy başlap köçәygәç, ul kirәk bulmıy. Şunıñ öçen 1678-nçe yılda Mәskәw ul xanlıqnı beterә. (4)

Süzneñ qısqası,  Qasıym xan fetnәsennәn elek Qazan xalqınıñ doşmanı tik ber  ruslar gına bulsa,  bu höcümnәn soñ  alarga Qasıym xannarı da quşıla.  Bu, ber ük waqıtta, ruslar xәrbi yaqtan tagı da köçlәnәlәr, Qazan xanlıgı xalqınıñ iminlegen saqlau tagı da qıyınlaşa bara digәn mәgnәne dә añlata. Menә şuña kürә,  bu fetnәdәn soñ  ruslar yıl sayın diәrlek Qazan ölkәsenә höcüm itep toralar.

                                      İbrahim xan zamanında Qazan xanlıgına rus höcümnәre

                                         

1467-nçe yıl dikәberendә hәm 1468-nçe yıl gıynwarında Mәskәw kneze Öçençe İwan Qazanga yaña gaskәr cibәrә. Qış köne bulganlıqtan, gәә Qazanga qadәr kilsәlәr dә, bu sәfәrlәrendә dә küp cәfalar kürep, hiç nәticәsez qaytıp kitәrgә mәcbur bulalar. Çirmeş cirlәren sugışıp alıp, alarnı gına talap kitәlәr.

Ruslarnıñ ikençe gaskәre Wyatka tarafınnan 1468-nçe yıl yaz könendә Qazanga kilergә tieşle bula. Ul ruslar, Wyatka yılgası belәn Kamaga qadәr töşep, Wyatka buyında çirmeşlәrne, Kama buyında Qazan sәwdәgәrlәren talap, kire qaytıp kitәlәr.

1468-nçe yılda ruslar  Qazanga öçençe mәrtәbә sәfәr qılalar. Kostroma, Murom, Nijgorod ölkәlәrendә berniçә mәrtәbә tatarlar belәn qara-qarşı kilep sugışalar. Rus gaskәre berniçә urında ciñsә dә, axırında hiç faydasız qaytıp kitәrgә mәcbur bula, maqsatlarına ireşә almıy.

Ruslar küp mәrtәbә ciñelsәlәr dә, Wyatka ölkәlәren algan açudan, Mәskәw kneze Öçençe İwan İbrahim xanga qarşı dürtençe  mәrtәbә gaskәr cibәrә: 1469-nçı yılda Mәskәwneñ zur gaskәre İdel buyında köymәlәr belәn Qazanga yünәlә. Gaskәr başlıgı knez Bezzubtsew bula. Solıx xәbәrlәre yörtelә başlaganlıqtan, gaskәrneñ kübrәge Nijni Nowgorod qalasında tuqtap qala. Şul waqıtta rus gaskәreneñ ber törkeme (üz telәge belәn sugışqa baru öçen cıyılgannarı), röxsәtsez Qazanga kitep, 24-nçe mayda irtә belәn (tañ waqıtında), şәhәr çitendәge bistәgә höcüm itә. Yoqlagan xalıqnı talap, üterep, küp mal alıp, Russiә çiklәrenә kitәlәr.       

Ruslarnıñ küp mәrtәbә sәfәrlәre faydasız, zararlı bulıp qına qalsa da, bişençe mәrtәbә kilülәre bik uña. 1469-nçı yıl sintәberdә Mәskәw knezeneñ tuganı knez Georgıy zur gaskәr belәn kilep, ruslar Qazannı hәr taraftan çolgap alalar, şәhәr eçennәn çıgıp höcüm itkәn islam gaskәren ciñep, şәhәrdәn su yulın özәlәr hәm şәhәr yanındagı bistәlәren yandırıp beterәlәr. Şul sәbәple, başqa çara taba almaganlıqtan, İbrahim xan solıx qılışırga sorıy hәm ruslarnıñ soraganın barın da birergә razıy bulgaç, alar qaytıp kitәlәr.

1478-nçe yılga qadәr, Qazan belәn Mәskәw arasında sugış bulmıy. Şulay bulsa da, Qazan xalqınıñ  Mәskәwgә doşmanlıgı İbrahim xannıñ wafatına qadәr betmi. Mәskәw kneze Öçençe İwannıñ Nowgorod xalqı belәn nizagları bulganlıqtan, Iwan ciñelgәn digәn xәbәrlәrgә ışanıp, İbrahim xan 1477-nçe yılda gaskәr belәn Wyatka, Ustyuq taraflarına kitә hәm şul yılnıñ may ayında Qazanga yәnә rus gaskәre kilep citә. İbrahim xan tagın solıx qılışırga mәcbur bula.

İbrahim xan 1479-nçı yılda wafat bulıp, üzennәn soñ ike xatını wә biş ulı qala. Yәş xatını Nursoltannıñ ike ulı: Moxәmmәdәmin hәm Gabdellәtif tua. (5)

Ruslarnıñ Saray (Altın Urda) xakimiәtennәn qotıluları  

Mәskәw xökemdarı Öçençe İwan  1479-nçı yılda,  Saray patşası Şәyex Әxmәd xanga da baş kütәrә. Ul, şuşı xanga tülәp kilә torgan yıllıq salımnı  tuqtatıp, tülәwne talәp itep kilgәn ilçelәrne gadәttәgeçә olılamıyça hәm xörmәt kürsәtmiçә, xannıñ xatın ayaq astına salıp taptıy. İlçelәrne üterep, fәqat bersen genә qaytarıp cibәrә. Xan bu eşkә bik qatı açulanıp, üç alu hәm әdәpkә öyrәtü öçen Russiә şәhәrlәren talap, xalqın üterep hәm әsir itep, Ürgә yılgasına barıp citә. Lәkin axırda, ciñelep, ruslar qulına әsir  töşep, üterelә. (1480-nçe yıl).  (6)

                                  Altın Urda dәwlәteneñ cimerelüe

1429-nçı yıldan başlap törle xanlıqlarga bülenep keçerәygәn Altın Urda dәwlәteneñ üzәge bulgan Saray dәwlәte, songı xanı Sәyet Әxmәt xan citәkcelegendә 1502-nçe yılga qәdәr yәşi. Şuşı yılda isә Sәyet Әxmәt xanga qarşı sugış açqan  Qırım xanı Miñle Gәrәy sugışta anı  ciñep, Saray dәwlәten dә cimerә.  Şulay itep, Altın Urda xökümәteneñ  250 yılga suzılgan gomere  betә. (7)

                                                           Altın Urda xannarı isemlege

Altın Urda xannarı 50 çaması bulsa da, iñ mәşhürları tübәndәgelәr:
__________________________________________________________________________

Batu                       1236-1255

Sırtaq                     1255-1256

Bәrkә                     1256-1266              Bu xan İslam dinen qabul itә.

Mәñge Timer           1267-1280              Monıñ zamanında Altın Urda Çingiz                                            

                                                           imperiәsennәn ayrılıp bәysezlegen iglan itә

Türә Mәñge            1280-1287

Tele Buga               1287-1291

Tuqta                     1291-1313

Üzbәk                    1313-1341               Bu xan zamanında İslam dәwlәt dine iglan itelә.

                                                            Törki tel rәsmi dәwlәt tele, gәrәp tele sәyәsәt

                                                            hәm diplomatiә tele xәlenә kilә.

Tәnebәk                 1341-1342 

Canıbәk                 1342-1357

Bәrdibәk                1357-1359

Xәydәr                   1360-1362

Mörid                     1362-1364              Bu xannan soñ xan balaları arasında Altın

                                                          Urda tәxete öçen qanlı tartışlar  başlanıp

                                                          kitә.  Şunıñ nәticәsendә, 1376-nçı yılgaç  Altın Urda

                                                           tәxetendә yıl sayın diәrlek xan almaşınıp

                                                           tora.

 

Tuqtamış                 1376-1391             Monıñ zamanında Aqsaq Timer (Temurlan)

                                                           Altın Urdaga höcüm itә.

 

Keçe Moxәmmәd   1435-1465             Bu xan zamanında Altın Urda bülenә başlıy.

                                                         Elek, 1437-nçe yılda Qazan xanlıgı, soñra

                                                         1443-nçe yılda Qırım xanlıgı tözelә.

 

Әxmәd                      1465-1481          Bu xan zamanında 1466-nçı yılda Astraxan

                                                         xanlıgı tözelә.

 

Sәyed Әxmәd           1481-1502           Bu xan zamanında 1483-nçe yılda Seber xanlıgı

                                                          tözelә. (8)

___________________________________________________________________________

                                     Altın Urda imperiәse nindi sәplәrdәn cimerelde?

Tatar tarix fәnnәre professorı Gaziz Gobәydullin, „Tatar tarixı“ isemle kitabında şul sәbәplәr xaqında  bolarnı әytә:

İqtisadi sәplәr

XV-nçe gasırnıñ axırında böten Yewropada iqtisadi üzgәreşlәrgә wә anıñ nәticәse bularaq sәyәsi üzgәreşlәrgә sәbәp bulgan ber waqiga tugan: ul isә yaña yullarnıñ açıluıdır.

Әwәl zamannarda xalıq Qıtayga, İranga wә Hindstanga qorı yuldan yörilәr; Baltiq diñgezennәn kerep İdel yılgasına töşәlәr; Dardanel yә isә Bosfor arqılı Qara diñgezgә kerep Qırım yә isә Azof şәhәre yanına tuqtıylar, annan Don yılgası belәn menep Idelgә töşәlәr; İdel belәn barıp iske „İtel“ şәhәre yә isә anıñ urnına salıngan Әçterxan“  yә isә „Xaci Tarxan“ (Astraxan) şәhәrennәn Xәzәr (Kaspi) diñgezenә töşep korab belәn İran yә isә Urta Aziә arqılı könçıgışnıñ mәdәni wә bay ölkәlәrenә barıp alış-bireş itәlәr ide. Menә XV-nçe gasırda bu yul üzeneñ iske әhәmiәten yugalttı. Sәwdәgәrlәr Kolomb wә başqa ispaniol yә isә portugaliәlelәr  açqan moxit diñgezlәre belәn Hind, İran, Qıtayga yöri başladılar. Bezneñ İdel buyı әwәlge „yul öste“legen yugalttı. Şul sәbәptәn çitlәr belәn alış-bireşlәre bulgan şәhәrlәr buşıy başladı. Sәwdәgәrlәr wә sәyәxәtçelәr azaya başladılar. Bazarlar buşadı; könbatış belәn könçıgışta gına mal almaşuda qatnaşqan tatar sәwdәgәre wә mal yörtüçe tatar köymәçe vә yamçısı eşsez qaldılar. Xәyat ülde; anıñ östenә ikençe ber iqtisadi bәla Altın Urda östenә kilde.

Dardanel qıriyların XIV-nçe gasırda uq Gosmanlı töreklәre aldılar. Soñra XV-nçe gasırda İstanbul gosmanlılar tarafınnan alıngaç, böten bugazlar töreklәr qulına küçte. Qara diñgez qıriylarında, Kә (Simferopol), Azof kebek şәhәrlәrdә torgan wә tatarlar  belәn sәwdә qılgan cәnwә (genua), venetsiәle italian koloniәlәreneñ sәwdәlәre gosmanlılarnıñ telәgenә terәlep qaldı. Gosmanlılar elek küp tamga malı (poşlina) ala başladılar, şunıñ östenә dә italiannar belәn töreklәr arasında bertuqtausız nizag-sugışlar kitte. Bugazlar arqılı italian köymәlәre yörmәs buldı. Şunıñ nәticәsendә, sәwdәgә vә çit illәr belәn mönәsәbәttә yul bulıp torgan İdel buyı iqtisadi yaqtan tәmam qorıdı. Xökümәtneñ iñ möhim kilere tamga malı bulganlıqtan, anıñ xәzinәse tәmam buşap qaldı, Şul iqtisadi sәbәplәrneñ nәticәse bularaq, xökümәt gaskәr asrıy almas buldı. Şunıñ öçen ildә baş-baştaqlıq vә ixtilallәr (baş kütәrülәr) başlandı; xökümәt bik tiz almaşa başladı. (9)

İdarәneñ naçarlıgı

Altın Urdanıñ yıgıluına iqtisadi bölgenlektәn kilgәn idarәneñ naçarlıgı da tә’sir itte. Batu xannan soñ xannar zur ber ilneñ xucaları bulıp algannar, alarnı tikşerep toruçı mәrkәz Mәñge xan ülgәç betkәn ide. „Xannıñ at toyagı qaya bassa, şul cir xannıqı“ dip uylap, alar Saray şәhәreneñ „Gölstan“ atalgan bistәsendәge göllәr arasındagı matur baqçalarda, üzlәreneñ xisapsız cariyә wә xatınnarı belәn xozur qılıp yatalar; cәyneñ qızu çaqlarında isә küçep kitep, kiez öydә qımız eçep sıylanudan buşıy almıylar ide. Alar ifrat eçkegә birelgәnnәr, xәtta Üzbәk xan kebek mәşhürlәre dә comga könnәrendә namaz uqıy almaslıq, ayaqta basıp tora almaslıq kәyefle bulalar ide. Alar eş belәn şögellәnüne söymilәr. Üzbәk xan iñ eşlekle xannardan xisaplansa da, eşneñ tәfsilәten tikşerergә hiç söymi.  Ber waqıtta añar Mısır xökümәtennәn kilgәn xatnı uqıy başlagaç, әr anda sәmnәn başqa nәrsә yazılgan bulsa, wәzirlәr belәn söylәşegez“ dip, eşne aqsöyәklәr hәm bәklәrgә tapşırgan ide. Türәñge xan (1280-87) isә eş belәn şögellәnüdәn nәfrәt itә ide. Cıynap әytkәndә, xökümәt eşlәren xannar üzlәre küp qaramıylar, hәmmә eşlәren wәzirlәre başqaralar ide. Alarnıñ böten eşlәre şul xozur qılu, fәqirlәr, şәyexlәr, fәqihlәr hәm çittәn kilgәn sәyәxәtçelәrneñ әytkәnnәren tıñlau ide.

Altın Urda xannarınıñ xәmnәrendә әllә niqadәr küp törle millәttә xatınnar bula ide. Menә şul xatınnar isә xökümәt eşlәrenә qatışalar, xan yarlıqlarınıñ qaysısında „xatınnar hәm әmirlәrneñ fikerlәre şulay“ dip yazılgan bula ide. Bu xatınnar möstәqil bülәklәr alalar, bülәklәgәn keşene yaqlıylar ide. Mәs’әlәn, rus knezlәre üzlәrenә olug knezlek yarlıgı alırga kilgәndә, iñ elek xannıñ tә’sirle xatınnarına oşar öçen alarga qimmәtle bülәklәr alıp kilәlәr, şunıñ östenә dә xan xatınnarı kübesençә törle millәtlәrneñ patşa qızları bulganlıqtan, üzlәreneñ watannarı faydasına xәrәkәt itep Altın Urda dәwlәtenә zarar itterәlәr ide. Xannarnı üterüdә, yaña xan menderüdә hәrwaqıt şul xannarnıñ xәrәmendәge xatınnar rol uynıylar, süzneñ qısqası hәr cirdәge kebek Altın Urda dәwlәtendә dә saray xatınnarı eşkә qatışalar ide. Ber yaqtan Islam gabbasi xәlifәlәreneñ başlarına şul „xәm“ citkәn bulsa, Altın Urdanıñ betüenә dә öleşçә şul uq sәbәp yardәm itte. Xannar üzlәre eşkә küp qatışmagaç, bilgele, dәwlәttә saray tirәsendә yörgәn keşelәr baş bulalar; telәgәnçә xalıqnı talıylar, ilne satalar, nihayәt xannarın üterep tәxetkә üzlәre kiçәrgә tırışalar ide. Nugay, Mamay, İdegәy kebek saray xezmәtkәrlәreneñ fetnәlәre şul ide.

Şulay itep, başta eşlekle, qullarında qılıç, küz allarında qorıltayda nәşer itelgәn Çingizneñ yasası bulgan xәldә idarә itkәn Batu, Sırtaq kebek sadә xannar urnına başqa törle xannar kilep çıqqannar; bolar isә sarayda tәmle aşap, isertkeç eçep, cariyәlәr, biyülәr, cırlar eçendә üskәn nәzek tabigәtle keşelәr bulıp, alarnıñ әxlaqları da bozılgan; ber bersen üterәlәr,ata balanı, bala atanı, tugannı üterüne nәrsә dip tә belmilәr ide. Bәrdibәk xan üzeneñ ulı tarafınnan üterelgәn, Canıbәk isә (1342) üzeneñ tuganın ütergәn ide.  (10)

Üz ara sugışlar hәm anıñ nәticәse

Küp xatın alu arqasında Cuci balaları şulqadәr kübәygәnnәr, alardan ayrım ber armiә yasarlıq ide. Lәkin alar watan wә xalıq öçen naçar eştәn başqa bernәrsә dә eşlәmilәr, alarnıñ hәr qaysınıñ töp maqsatı cılı urın alu, yә isә üzeneñ qardәşen, xannı üterep, üz yanına partiә cıyıp Altın Urda tәxetenә kiçü ide. Şunıñ arqasında ifrat qatı, qanlı sugışlar başlandı. Xannar berse artınnan ikençese tәxetkә menә-töşә başladılar. Ber ük waqıtta öçәr xan tәxetkә menep berberse belәn yaqalaşa başladılar.

Altın Urdada illegә yaqın xan bulıp uzdı. Şuşı xannar yaqınça 250 yıl xökümәt sördelәr. Dimәk, hәr qaysı gomumәn alganda bişәr yıldan artıq tәxettә tormadılar. Şularnıñ bik kübese üz üleme belәn tügel, bәlki ber bersen ütereşep dönyadan kittelәr.

Şulay itep, mәrkәzi xökümәt zәgiflәnde. Ul zәgiflәngәn sayın törle öleşlәrne idarә qıluçı biklәr, irlәr quәtlәndelәr. Alarnıñ әwәle dә üz gaskәrlәre bula ide. Bu biklәr bәysezlek alıp kittelәr. Mәrkәz xökümәt bolarnıñ üzlәrennәn dә qurqa başladı. Alar berberse sugışıp qırılışa başladılar. Hәr qaysı üz isemenә nәq möstәqil xökümәtlәr kebek aqça sugalar, çit illәr belәn mönәsәbәttә bulalar ide. Bolarnıñ ilçelәre Saray xanınnan röxsәtsez çit patşalıqlar belәn sugışa, solıx yasıy, ittifaqqa (berektәşlekkә) kerü öçen törle illәrgә yörep toralar ide.

İqtisadi yarlılıq

Bu bertuqtausız sugışlar, mәrkәzi xökümәtneñ zәgiflege arqasında xalıq xökümәtne saqlamas, xökümәtkә salım tülәmәs buldı.

Tege bәysezlek algan biklәr dә xalıqtan algan salımnı xökümәtkә tapşırmıyça üz çıgımnarına tota başladılar. Şunıñ östenә dә tagı әwәlge „tamga“ salımı, yә isә poşlina da dәwlәt xәzinәsenә kermәs bula başladı. Çönki bu tәrtipsezlek xökem sörgәn, bertuqtausız sugış bulıp torgan cirgә çit sәwdәgәrlәr qurqıp malların kitermәs buldılar, ildә mal bette. Xәzinәdә aqça kimede, İdel östendә sәwdә köymәlәre yugala başladı. Әwәlge „Hind yulı“ atalgan İdel yılgası buyınça yöri torgan Yewropa sәwdәgәrlәre yulnı başqa cirdәn, diñgezdәn ezlәp, Afrikanı әylәnep yörü yulın ezli başladılar. Menә şuşı iqtisadi sәbәp Altın Urdanıñ töşüen tizlәtkәnnәn tizlәtte.

Kürşelәrneñ quәtlәnüe

Әwәl Altın Urdadan qurqıp, xirac (dan) tülәp kilgәn kürşelәr dә xәzer anı saña suqmas buldılar. Altın Urda xökümәteneñ alarga qarşı totqan keşelek nigezenә hәm moxtariәt (aftonomiә) asılına qorılgan sәyәsәte, üzlәre zәgiflәnep, berlek betkәç üzlәrenә zarar gına bulıp töşte. Uralnıñ tege yagındagı Seber xalıqları, başqortlar bәysezlek ala başladılar. Әwәlge bülengәn Russiәneñ urnına xәzer Mәskәw tirәsenә cıyılgan welikorus millәte barlıqqa kilde. Bolarnıñ despot knezlәre elek xanga tәrlinkә totıp, ielep, sәcdә qılgan bulıp, alarnıñ türә, „xәm“nәren satıp alıp „dan“ cıyu eşen üz qullarına aldılar; soñra xanga ber dә sәlәm birmәs buldılar. Altın Urdaga tüli torgan salım belәn üzlәreneñ „qalta“ (bumajnik)ların tutıra, tatarlarga höcüm itәr öçen ul aqçaga gaskәr, qoral xәzerli başladılar. Nihayәt berniçә sugışta tatarlarnı ciñdelәr. Xannarnıñ basqaqların qua, xannıñ yarlıgın ayaq astına salıp taptıy başladılar. Üzlәre höcüm itep, satlıq tatar xanzadәlәre belәn berlәşep, Saray şәhәren berniçә mәrtәbә yandırıp çıgıp kittelәr.

Şulay itep, XV-nçe gasırnıñ axırında 50 xannı tәxetkә mendergәn, 250 yıldan artıq gomer sörgәn ber böyek tatar dәwlәte işelde. Saray şәhәre –taş öyeme, bayqoş oyası buldı. (11)

Ruslar Altın Urda xakimiәtennәn qotılgaç

Altın Urda xakimiәtennәn qotılgannan soñ, ruslar  böten köçlәren Altın Urda dәwlәteneñ iñ zur hәm iñ quәtle warisı bulgan Qazan xanlıgın zagiflәnderügә yünәltәlәr. Menә şuşı maqsattan çıgıp, alar Qazan ölkәsenә yış aralar belәn yañadan höcüm itә başlıylar. Bu höcümnәrneñ berençese 1487-nçe yılda Qazan xanı İlham xan zamanında bula.

                                                               Bişençe Qazan tatar xanı

                                                                            İlham xan

                                                                             (1479-1487)

İbrahim xannıñ wafatınnan soñ Qazannıñ yugarı dәrәcәle keşelәre arasında zur ixtilaf bulıp, ber törkeme anıñ Sufiyә isemle xatınınnan tugan olı ulı İlhamnı xan itmәkçe bulgan, ikençelәre Nursoltannan tugan keçe ulı Moxәmmәminne quymaqçı bulgannar. Qazan xalqınıñ bu tartışına Don suı belәn İdel arasında küçep yörgәn nugay xalqı da qatnaşqan. Nugay partiәse İlhamnı yaqlap, Mәskәw partiәse Moxәmmәdәmin tarafdarı bulgan. İlhamnıñ xatını nugay xalqınnan bulganlıqtan, nugay morzaları anıñ tarafında bulgannar.

İbrahim xannıñ wafatınnan soñ Moxәmmәdәminneñ anası Nursoltan Qırım xökemdarı Miñlegәrәy xanga xatınlıqqa bargan. Miñlegәrәy xan Mәskәw kneze Öçençe İwannıñ dusı bulganlıqtan, Mәskәw partiәse Moxәmmәdәmin tarafında bulgan. 

Axırda nugay partiәse ciñep, İbrahim xannıñ olı ulı İlham Qazanga xan bulgan. Şunnan soñ, Mәskәw kneze Öçençe İwannıñ Qazanga doşmanlıgı artıp, Moxәmmәmin belәn enesen, Gabdellatifnı, Mәskәwgә çaqırıp, Russiә xezmәtenә qabul itkәn. Moxәmmәdәmingә (faydalanu öçen) Oka yılgası buyında Kaşira qalasın mileklәp birgәn hәm ul anda 1487-nçe yılga qadәr torgan. Gabdellatifqa başqa qalalar birelgәn. Mәskәw kneze Öçence İwan Möxәmmәdәminne Qazanga xan itü öçen tırışırga wәgdә itkәn. Qazan mәmlәkәteneñ çigenә quyılgan rus gaskәre könnәn-kön qazanlılar belәn sugışunı kötep torgan. Moxәmmәmin belәn Gabdellatif, abiyları İlham xanga gayәt doşman bulıp, Mәskәw knezennәn Qazanga gaskәr cibәrüen ütengәnnәr…

Ruslarnıñ Qazanga 1487-nçe yılgı höcüme hәm nәticәse

Şunnan soñ Mәskәw kneze 1487-nçe yıl may başında zur gaskәr belәn Moxәmmәdәminne Qazanga cibәrgәn, gaskәr başlıqları knez Xolmskıy, Obolenskıy, Ryablowskıylar bulgan. (12) Şulay itep, rus kneze Öçence İwan tatar xanzadәlәre arasındagı doşmanlıqnı tagı ber mәrtәbә üz faydasına borgan, ike xan balasın ike doşman frontta qara-qarşı kitergәn. İlham xan gaskәr belәn aralarında tuganı Moxәmmәmin dә bulgan ruslarga qarşı çıgıp, Zöyә yılgası buyında qatı sugışqannar.  Mәgәr möselmannar ciñelep, Qazanga qaçıp qaytqannar hәm şәhәr eçenә kerep biklәngәnnәr.

Rus gaskәre 18-nce mayda Qazannı çolgap algan, öç atna ütkәnnәn soñ (9-nci iyündә beraz sugışqannan soñ) ruslar Qazannı algannar. İlham xan şәhәrdәn çıgıp ruslarga üze birelgәn, xannı anası, xatını hәm ike enese Malindar, Xodaylıq belәn bergә әsir itep, Russiәgә alıp kitkәnnәr. Bu xәbәrne işetep, Mәskәwdә şatlıqtan zur bәyrәm yasagannar, şunnan soñ Öçençe İwan üzeneñ knezlek titulına „Bolgar padişahısı“ (Gosudar Bolgarskıy) digәn isemne dә quşqan.

Әsir itelgәn İlham xannı xatını belәn Wologda qalasına cibәrgәnnәr, anası belәn ike enesen Beloozeroga cibәrgәnnәr. Mәskәw knezeneñ әmere belәn Qazanda Moxәmmәmin xan itep quyılgan. İlham xan tarafdarları bulgan Qazan morzaların, ulların әsir itep, Mәskәwgә alıp kitkәnnәr, alarnıñ dinnәn çıgarga razıy bulmagannarın törmәgә salgannar, qayberlәrenә ülem cәzası birelgәn. İlham xan әsirlektә Wologda qalasında wafat bulgan, anası belәn ber enese (Malindar) Beloozeroda wafat bulgannar. İkençe enese (Xodaylıqnı) törmәdәn çıgartıp, weliki knez üz yanına aldırgan hәm dinnәn çıgıp, xristianlıqnı qabul itәrgә quşqan.  Şunnan soñ aña üzeneñ Yewdokiә isemle qızın xatınlıqqa birgәn. Bu tatar kneze, dinnәn çıgıp, Petr iseme quyılıp, ber yıldan soñ ülgәn. (13)

1487-nce yılda ruslarnıñ Qazannı alıp, anda elegrәk üz xezmәtlәrendә bulgan ber xanzadәne (Moxәmmәminne) xan itep bilgelәwlәre, Qazan dәwlәteneñ   zәgiflәnә baruın kürsәtüçe berençe işarә  bula. Şunnan soñ, Rus xökemdarları Qazan ölkәsen üzlәreneñ milke dip kürep, anıñ eçke eşlәrenә tagı da kübrәk tıqşına  başlıylar.

                                                                 Altınçı Qazan tatar xanı

                                                                  Moxәmmәdәmin xan

                                                                             (1487-1496)

Moxәmmәmin İbrahim xannıñ öçençe ulı, atasınıñ wafatınnan soñ Qazanda xan quyu xaqında törle nizaglar wә fetnәlәr bulganlıqtan, enese Gabdellatif belәn Russiәgә kitep, 8 yıl miqdarı Kaşira qalasında torgan, anası Nursoltan Qırım xökemdarı Miñlegәy xanga xatınlıqqa barıp, annan Saxibgәy isemle ulı bulgan.

Moxәmmәmin, abisı İlham xannı rus gaskәre әsir itep algannan soñ, weliki knez İwannıñ yardәme belәn  Qazanda xan bulıp utırgan, Russiәgә hiç xıyәnәtsez itagat  itü şartı belәn ant itkәn. Şunnan soñ Mәskәw kneze Öçence İwan Qazannı bötenlәy üz milkendә sanap yörtә başlagan hәm üzeneñ knezlek titulına „Bolgar padişahısı“ digәn isemne dә quşqan, Wyatka ölkәlәren yañadan üzenә buysındırgan. Qazan xannarı Mәskәw knezlәreneñ әmere belәn quyılganlıqtan, Russiәgә kirәk bulganda gaskәr belәn yardәm itәrgә tieşle bulgannar.

Moxәmmәmin xan, Qazanga kilep utırgannan soñ, öylәnergә Mәskәw knezlәrennәn röxsәt soraganlıgı mәglüm.

Moxәmmәmin xan hәrwaqıt Mәskәw faydasına gına eş qılıp, üzeneñ watandaşlarına küp zolım wә tarlıq kitergәn, xәtta köçlәp, xatın-qızlarnı mәsxәrә itkәn. Qazan xalqı Moxәmmәminneñ ruslarnı yaqlawınnan hәm rus sәwdәgәrlәreneñ Qazanga kerep, irkenlәp yörülәrennәn dә bik nәfrәtlәngәn. Şul sәbәple Qazan bik wә mirzaları Moxәmmәdәmingә doşman bulıp, Qazannı bu zalimnan qotqarır öçen dip, yәşerenlek belәn Şәyban xökemdarı (Sibiriә xanı) Mamuqnı xanlıqqa çaqırgannar. 1496-nci yıl qış könendә Mamuq Qazanga kilergә çıqqan, lәkin Moxәmmәmingә yardәm öçen Mәskәwdәn gaskәr cibәrelgәnlekne  işetep, yuldan kire qaytıp kitkәn. Ruslar, Qazannı saqlarga gaskәr qaldırmıyça, Mәskәwgә qaytıp kitkәnnәr. Qazan olugları, Mamuq belәn dus bulıp, haman xәbәrlәşep torgannar. Şul waqıygadan ber ay ütkәç, Mamuq yañadan Qazanga kilep kergәn wә duslarınıñ yardәme belәn xanlıqqa utırgan. Moxәmmәmin xannı Qazannan qualap çıgargannar hәm ul Mәskәwgә qaçqan.

İlham xannı Wologdaga cibәrep, Qazanga Moxәmmәminne kiterep quygannan soñ Mәskәw knezlere Qazannı üzlәre qulı astında dip sanap yörtә başlagannar, Qazan xannarına Mәskәw knezeneñ röxsәtennәn başqa xatın alırga da mömkin bulmagan.

Qazan xannarınıñ qayberlәre bötenlәy Mәskәw faydasın gına küzәtep torıp, üz watandaşlarınıñ zararına eş qıla başlagannar. Şul sәbәple Qazan xalqı, xannarınıñ bu rәweşle mögәmәlәlәrenә razıy bulmıyça, küp mәrtәbә fetnә kütәrgәnnәr, qaywaqıt ruslarnıñ xilafına, qaywaqıt üz xannarınıñ xilafına eş qılıp, Qazannı Mәskәw qulı astınnan çıgarırga bik tırışqannar. Xannarnı ber töşerep, ber quyıp, özleksez alıştırıp torgannar.

Moxәmmәdәmin xan Qazannan quılıp kitkәnnәn soñ, Russiәdә qalgan, faydalanıp toru öçen aña Kaşira, Serpuxa, Xatun qalaları birelgәn. Ul anda da üzeneñ ülçәwsez xirıslıgı belәn mәşhür bulıp, xalıqqa küp cәfalar wә awırlıqlar kitergәn.    

                                                                                                                                                                                           Däwamı TATARSTAN  HISTORY - 7'dä...  

___________________________________________________________________  

 

(1) Gaynetdin Әxmәrew, Qazan tarixı, Qazan, 1910 hәm 2000, s. 109

(2) Şul uq әsәr, s. 110-111

(3) Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 92

(4) Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 92-93

(5) Gaynetdin Әxmәrew, Qazan tarixı, Qazan, 1910 hәm 2000, s. 111-112

(6) Şihabetdin Mәrcani, Möstәfadul-Әxbar fi Әxwali Qazan wә Bolgar, Qazan, 1989, s. 107

(7) Böyek Larousse Süzlek hәm Әnsiklopediәse, Istanbul, 1986, “Altın Urda” bülege.

(8) Azade- Aishe Rorlich, The Volga Tatars, Stanford, 1986

(9) Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 63

(10) Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 64-66

(11) Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 66-67

(12) Gaynetdin Әxmәrew, Qazan tarixı, Qazan, 1910 hәm 2000, s. 112-113

(13) Şul uq әsәr, s. 113