Azat Tatarstan

TATARSTAN  HISTORY - 5

____________________________________________________________________________________________ 

© Copyright 2005 by Hayrettin Güleçyüz, Munich.

All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without written permission of the author.
____________________________________________________________________________________________ 

                                                                                                         DÜRTENÇE BÜLEK

                                                        Qazan xanlıgı

Yugarıda da әytep ütkәnebezçә, bu xanlıq 1437-nçe yılda,  Altın Urda xannarınnan Olug Moxammәd xan tarafınnan tözelә. Monda bu xan xaqında beraz kiñrәk maglumat birep kitü urınlı bulır:

                                                               Berençe Qazan tatar xanı

                                                                 Olug Moxәmmәd xan

                                                                                                (1437-1445)

Olug Moxәmmәd xan 1419-nçı yılda Saray (Altın Urda) xökemdarı bula.

1425-nçe yılda Mәskәw xökemdarı Wasiliy Dimitriyewiç ülep, anıñ urınına ulı İkençe Wasilıy utırgannan soñ, Dimitrıynıñ ikençe ulı Yuri olug knezlekne üzenә dәgwa qılganlıqtan, aralarında zur nizag başlana, şul sәbәple hәr ikәwe dә, Sarayga Olug Moxәmmәd xan xozurına xökemgә baralar. Bolarnıñ nizagısına tatar morzaları wә Mәskәw boyarları da qatışıp, hәr ike taraf xannan üz faydasına xökem itüne ütenә. 

Axırda Olug Moxәmmәd xan Wasilıynıñ dәgwasın xaqlı tabıp, anı olug knez itep cibәrә hәm üzeneñ fәrmanın xalıqqa uqıp Wasilıynı olug knez tәxetenә utırtu öçen Mәskәwgә mәxsus ber ilçe cibәrә, şunnan soñ Mәskәw xalqı Altın Urda xannarına xәracların (salımnarın) hiç xıyәnәtsez wә kiçertermi tülәp barırga wәgdә itә.

Rus knezlәre, hәrqaysı olug knezlekne üzenә dәgwa qılganlıqtan, üzara sugışıp, keçerәyep betәlәr. Tatar knezlәre (xanzadәlәre) dә şul rәweşle hәrqaysı xan bulunı dәgwa qılıp, üzara sugışıp, xәtta ber-bersen ütereşep, hәlәk bulıp betәlәr. 1437-nçe yılda xanzadә Timerqotlıg ulı Keçe Moxәmmәd Cayıq buyınnan kilep, üzeneñ agası Moxәmmәd xanga höcüm itep, qayber morzalarnıñ yardәme belәn anı Saraydan qualap çıgara. Şunnan soñ Sarayda anıñ urınına üze xan bulıp utıra.

Olug Moxәmmәd xan biş yıl elek Mәskәw xökemdarı itep quygan knez Wasilıynıñ yardәmenә ışanıp, üzeneneñ cәmәgәtlәre, öç meñ qadәr dusları belәn Russiәgә kitep, Oka yılgası buyında Bәw qalasına barıp utıra.[1] Russiә xökemdarı İkençe Wasilıy anıñ kilüen başta xuş kürep, şul urında torırga röxsәt hәm xalıqna küçep kilergә yaxşı urın birsә dә, soñgaraq Russiә dәwlәtenә qurqınıç tudırır digәn fikerdәn çıgıp[2] hәm Sarayda waqıtta Olug Moxәmmәd xannan kürgәn iltifat wә yardәmnәrne onıtıp, xanga üz cirennәn kitәrgә әmer itә. Xәtta tiz kitmәgәç, köçlәp wә qualap cibәrü öçen östenә zur gaskәr cibәrә. Olug Moxәmmәd xan niqadәr gozer itep qarasa da, rus gaskәreneñ başlıqları hic qabul itmilәr, xan üzeneñ ulın rәhen (zalojnik) itep Mәskәwgә cibәrmәkçe bula, xәtta üze dә Mәskәw knezenә xezmәt itmәkçe bula.

Solıx qılışu mömkin bulmagaç, axırda xan üze at östenә menep, tәkbir әytep, üzeneñ az gına gaskәre belәn ruslarga kötmәgәndә höcüm itә. Mәskәw gaskәre qurqıp, tәrtipsez rәweştә qaça başlıy, batır tatarlar bik kübesen üterep, hәlәk itep beterәlәr.

Şul waqıygadan soñ Olug Moxәmmәd xan üzeneñ az gına gaskәre belәn Mәskәw  kneze İkence Wasilıynıñ rizalıgınnan başqa Russiә eçendә torunı xәwefle sanap, Belew qalasınnan kitәrgә mәcbur bula. Annan mordwa cirlәren ütep, Bolgar cirenә taba yünәlә, Idelneñ sul yagına küçep, Yaña Qazanga kilep utıra. Anda ruslarnıñ höcümennәn cәfalangan bolgarlar qoral wә gaskәr belәn kilgәn tatar xanın bik şatlıq belәn qabul itәlәr. Bolgar dәwlәten ruslar ikençe mәrtәbә tuzdırgannan soñ,[3] mәmlәkәte taralıp, şәhәrlәre dә wәyran bula. Bolgarlar ruslarnıñ şәhәrlәrgә höcüm itep, talap yörülәrennәn bik fәqirlәnep wә cәfalanıp betkәnlektәn, ruslarnı ciñep kilgәn Olug Moxәmmәd xannı bik şatlıq belәn qarşı alalar. Ruslarga zolım wә cәfaları öçen üzlәre dә üç qaytarmaqçı bulalar, tatarlar belәn bolgarlar beregep, ber xannıñ citәkcelegendә bulgaç, iske wә tuzgan Bolgar mәmlәkәte yañarıp „Qazan“ isemendә yörtelә başlıy.

Ul waqıtta Qazan qalası xәzerge krepost urınınnan ber caqrım yarım qadәr yugarıraq, Qazan yılgasınıñ biek yarında bula. Olug Moxәmmәd xan xәzerge krepost urınında Qurmış isemle agaçtan qala bina qıla. Şәhәrne tözәtkәnnәn soñ, Altın Urda, Astraxan, Azov, Qırım ölkәlәrennәn küp xalıq çaqırıp kiterә.

                                                             

Qazanda tәmam urnaşıp, quәt xasil itkәnnәn soñ, Olug Moxәmmәd xan 1439-nçı yılda küp gaskәr belәn Russiәgә barıp, 3-nçe iyündә Mәskәwgә höcüm itә. Knez İkençe Wasilıy Mәskәwdәn çıgıp, Wolganıñ sul yagına qaça, Mәskәw yanında un kön torıp, şәhәrne ala almıyça, yanındagı olı bistәne yandırıp, tagı Kolomna qalası belәn yul östendәge rus awılların talap, Qazanga qaytıp kitәlәr. Bu waqıygadan soñ biş yılga qadәr Olug Moxәmmәd xan xaqında tarix kitaplarında ber xәbәr dә kürenmi, şul arada Qazan şәhәren üzençә tözәtep, törle ölkәlәrdәn cıyılgan gaskәrne tәrtipkә salu belәn mәşgul bulgan, dilәr.                                         

1444-nçe yılda Olug Moxәmmәd xan küp gaskәr belәn barıp Nijni Nowgorodnı ala, annan 1445-nçe yıl qış könendә Murom qalasına bara, mәgәr Mәskәw kneze İkençe Wasilıy zur gaskәr belәn qarşı torıp, qualap cibәrә. Muromnan Nijni Nowgorodqa kire qaytıp, yulda küp rus xalqın әsir itep wә  küp malların alıp qaytıp kitәlәr, tagı şul 1445-nçe yılnıñ yaz könendә Olug Moxәmmәd xannıñ ike ulı (Mәxmud belәn Yagqub) gaskәr belәn barıp, Suzdal ölkәsen talap yörilәr. Mәskәw kneze İkençe Wasilıy gaskәr belәn alarga qarşı kilep, Suzdal yılgası yanında zur sugış bula, tatarlar ciñep, Mәskәw kneze Wasiliynı üzen dә totıp әsir itep alalar. Bu waqıyga 1445-nçe yıl iyül 6-sında bula. Russiә xökemdarı әsir bulgannı  işetkәç, Mәskәw xalqında yılau, qaygı, xәsrәt gayәt zur bula. Yaña gına zurayıp kilgәn Mәskәw mәmlәkәte tәmam hәlәkәtkә ireşә. Tatar knezlәre İkence Wasilıynıñ әsir itelgәnen belderü öçen, muyınındagı altın krestın alıp, Mәskәwgә anası belәn xatınına cibәrәlәr, xan üzeneñ gaskәre belәn hәm knez Wasilıynı da alıp, Nijnidan Qurmış qalasına kilә. 

Olug Moxәmmәd xan әsir bulgan İkence Wasilıynıñ doşmanı Yuri ulı Şemeko belәn söylәşü öçen üz tarafınnan keşelәr cibәrә. Әgәr dә xan tarafınnan quyılgan şartlarga razi bulsa, anı Mәskәwgә olı knezlekkә quymaqçı bula. Ul söylәşü ozaqqa tartılıp, Şemeko tarafınnan xәwefle xәbәrlәr işetelә başlıy: Şemeko xan tarafınnan bargan ilçelәrne ütergәn imeş, dip yalgan xәbәrlәr tarala. Tagı Qazannan da,  Bolgar әmire Ali bi (Gali bәk) Qazannı alıp, üzen Qazan xökemdarı dip iglan itkәn imeş, dip xәwefle xәbәrlәr işetelә başlıy. Şul sәbәple, Olug Moxәmmәd xan knez Wasilıynı küp aqça alıp[4] wә törle şartlar quyıp, Mәskәwgә cibәrmәkçe bula. Wasilıy şul şartlarnıñ barçasın da qabul itep, üzeneñ qotıluına bik şatlanıp, 1-nçe oktәberdә üzeneñ boyarları belәn Qurmış qalasınnan çıgıp, Mәskәwgә qaytıp kitә. Knez Wasilıynı Mәskәwgә iltep quyarga Olug Moxәmmәd xan üz tarafınnan küp ilçelәr cibәrә. Şunnan soñ Qazan belәn Mәskәw arasında knez İkençe Wasilıy zamanında (17 yıl miqdarı) tatulıq bula, sugış bulmıy.

Rus yılyazmaları buyınça, Knez İkençe Wasilıynı qotqaru-qotqarmau xaqında tatar knezlәre wә morzaları arasında zur ixtilaf bula. Xannıñ ulı Mәxmud üze әsir itkәn Wasilıynı qotqarırga razi bulmıy. Bәlki gomerlek әsir itep, böten Mәskәw mәmlәkәten Qazanga buysındırırga tırışa. Әmma xannıñ başqa ulları (Qasıym, Yәgqub, Yosıf) Mәskәw knezennәn faydalarına törle vәgdәlәr alalar. Mәsәlәn, küp tatar knezlәren wә morzaların Mәskәw xezmәtenә qabul itep, alarga faydalanu öçen şәhәrlәr hәm wazıyfa birderergә mәcbur itәlәr. Şulay itep, alar qayber morzalar belәn İkençe Wasilıynı qotqaru xaqında tırışalar. Bu tәqdimne Mәskәwneñ xәrәkәtlәren yaqınnan kontrol astında totu öçen Olug Moxәmmәd xan da yaqlagan bulsa kirәk. Şul sәbәple xanzadәlәr arasında doşmanlıq bula. Şunıñ nәticәsendә, xannıñ olı ulı Mәxmud atası belәn keçe enese Yosıfnı hәlәk itep, Qazanda üze xan bula. Şul waqıtta Qazanda xökemdarlıqnı dәgwa qılgan bolgar kneze Ali bi (Gali bәk)ne dә ütergәnlege maglüm. Olug Moxәmmәd xannıñ ike ulı (Qasıym, Yagqub) Mәxmudtan qaçıp, cirkәs cirenә kitәlәr. [5]

Qasıym xanlıgınıñ tözelüe  

Mәskәwgә qaytqannan soñ da knez İkençe Wasilıynıñ yazmışı yaxşıdan bulmıy. Ul anda ber әsirlektәn qotılıp, ikençesenә elәgә: 1446-nçı yılda Yuri ulı Şemeko qulına töşә. Şunnan soñ, Şemeko üze Mәskәw xökemdarı bulıp, әsir itelgәn Wasilıynı suqıraytıp (yәgni küzen çıgarıp) „Ugliç“ qalasına totqınlıqqa birә. Şemeko Wasilıyga: „Ni öçen Russiәgә tatarlarnı kiterep, alarga awıllar hәm qalalar birdeñ? Tatarlarga mәxәbbәt quyıp, xristiannarnı rәximsez cәfaga saldıñ“, -dip әytkәn, imeş. Әmma Şemeko üze dә Mәskәw tәxetendә küp utıra almıy. Çönki Qazan xanı Olug Moxәmmәd xannıñ ike ulı (Qasıym belәn Yagqub) Wasiliynıñ başına kilgәn xәllәrdәn xabәrdar bulıp, küp dusları belәn 1446-nçı yılda Mәskәwgә baralar hәm olug knez İkençe Wasilıynı әsirlektәn qotqarıp, Mәskәwdәn Şemekonı quıp çıgarıp,  Wasilıynı   yañadan olug knezlekkә quyarga yardәm itәlәr.

Knez Wasilıy bu tatarlarnı zur iltifat belәn qabul itep, Russiә xezmәtenә ala. Qasıymga xıyәnәtsez xezmәte bәrabәrenә 1452-nçe yılda Meşçar qalasın mileklәp birә.

Şul waqıttan Qasıym xanlıgı başlana. Hәr taraftan ike yöz çaqrım miqdarı bulıp, xәzerge Qasıym, Yelatma, Şatskıy, Temnikow ölkәlәre anıñ milkendә bula.[6]

Ali bi yaki Gali bәk

„Qazanda  Galibәk üzen xökemdar dip iglan itkәn“, -digәn xәbәrlәrgә kilgәndә isә, döreslektә, Galibәk Bolgar nәselennәn kilgәn ber әmir (xan) bula. Bolgar hәm iske Qazan şәhәrlәre ruslar tarafınnan cimerelgәç, ul bugünge Qazan şәhәrenә kilә hәm möstәqillek iglan itmәstәn genә xökümәt tözi başlagan bula. Olug Moxammәd xan kilgәç, ul xanga buysına.[7]

                                                                                   Qazan xanlıgınıñ çiklәre

                                           

Rus letopislәreneñ xәbәrençә,  Qazan xanlıgınıñ çiklәre tönyaq tarafınnan Şәyban qırgız cirlәrenә qadәr, köncıgış tarafınnan Wyatka, Perm, Nidzgorod ölkәlәrenә qadәr, könyaq tarafınnan başqort dalaları, könbatış tarafınnan Ryazan, Suzdal ölkәlәrenә qadәr bula. Әwәldә bolgarlarga bәyle bulgan çuaş, cirmeş, ar, mordwa, başqort xalıqları Qazanga bәyle bulganlıqtan, alarnıñ barça cirlәre dә Qazan  xanlıgı milkendә sanala.[8]

                                                               Qazan xalqınıñ kürşelәre

Ruslar

Qazanga kürşe bulgan xalıqlarnıñ berse ruslardır. Alar belәn Qazan möselmannarı (Bolgar zamannarınnan birle) tatu waqıtta sәwdә qılıp, kübrәk waqıtta sugışıp torgannar.[9]

Qırım Urdası

Altın Urda tatarlarınıñ ber törkeme Qara Diñgez buylarında küçep yörep, xәzerge Qırım ölkәlәrenә taralgan bulgan. Anda, xәrlәrneñ qaldıgı –qaraimnarnı da üzlәrenә buysındırıp , XV-nçe gasır urtalarında Tuqtamış xan nәselennәn Xacigәy isemle әdәmne Qırımda xan itep quygannar, şunnan Qırım xanlıgı başlañan. 300 yıl eçendә barısı 22 xannarı bulıp, axırgısı Şahingәy xannıñ wafatınnan soñ, 1783-nçe yılda, Qırım Russiәgә quşılgan.

Qırım xannarı belәn Saray xannarı arasında zur qarşılıq bulıp, şunıñ belәn hәrwaqıt doşmannarı faydalanıp torgannar. Qırım xanı Miñlegәyneñ ulı Moxәmmәdgәy ber zaman Astraxannı da alıp, üzeneñ bertuganı Saxibgәyne Qazanda xan itep quygan, anıñ aradaşçılıgı belәn Qazannı da üz qullarına alırga tırışqannar. Şul sәbәple atasınıñ dusı bulgan Mәskәw kneze belәn doşmanlaşıp, ruslar belәn berniçә mәrtәbә sugışqannar. Qırım xannarı Qırım belәn Mәskәw arasına hәrdaim doşmanlıq salıp torgannar. Qazanda maxsus Qırım partiәse bulıp, şular Qırım xannarı belәn xәbәrlәşep torgannar. Saxibgәrәy xannan soñ Qazanga Qırımnan yәnә ber xan kiterep quyılgan (Moxәmmәdgәy ulı Safagәy). Qazanda Qırım tatarlarınnan barısı öç xan bulganlıgı mәglüm (Saxibgәy, Safagәy, Ütәmeşgәy).[10]

Nugay Urdası

Qazan xalqınıñ kürşelәrennәn berse –xәzerge Samar, Astraxan ölkәlәre belәn Cayıq arasında küçep yörgәn nugay xalqı bulgan. Bu törki xalıq XIII-nçe gasırda Aziә dalalarınnan küçep kilgәn tatarlarnıñ ber bülege, Çingiz xan ulı Cuci xan balalarınnan mәşur gaskәr başlıgı Nugay iseme belәn atalgan. Altın Urda tuzgannan soñ, Astraxan ölkәsendәge nugaylar Astraxanda üzlәrenә maxsus xan quyıp, XV-nçe gasır axırında Astraxan mәmlәte (dәwlәte)  başlangan. Qırım xannarınıñ zolımınnan saqlanu öçen Astraxan xanı Qasıym 1533-nçe yılda rus kneze Wasilıy belәn duslaşmaqçı bulıp, Mәskәwgә ilçelәr cibәrgәn, şunnan soñ anı cirkәslәr ütergәnnәr. Qasıym urınına kilgәn xannarı töreklәr belәn Qırımga buysıñannar. 1554-nçe yılda Mәskәw kneze Dürtençe İwan Astraxanga gaskәr cibәrep Dәrwiş isemle ber tatar mirzasın xan itep quygan. 1556-nçı yılda Dәrwiş Azov qalasına qaçıp, şunnan soñ ruslar 60-70 yıl qadәr üz aldına ber islam xökümәte bulgan Astraxannı sugışmıyça gına algannar.

Nugaylarnıñ Qazan xalqı belәn hәrwaqıt tatulıq belәn mögәmәlә qılgannarı añlana. Qazannan nugay dalalarına taba yöri torgan mәşur „Nugay yulı“ bulgan. Şәhәrneñ Arça qırı tarafına çıgıp kitә torgan „Nugay qapqası“ da bulgan.

Qazanda nugay xalqınnan ike xan bulganlıgı mәglüm. (Mamıq, Yәdkәr). Lәkin ikese dә berәr genә yıl torap qalgannar. Nugay әmire Timerneñ qızı Nursoltan Qazanda ber-ber artlı ike xaña xatın bulgan (ike bertugannar Xәlil, İbrahim). Nugay knezlәrennәn mәşur Yosıf morza qızı Söyembikә Qazanda ber-ber artlı öç xanga xatın bulgan (Cangali, Safagәy, Şahgali). Qazannıñ axırgı xanı –untugız yәşlek nugay kneze Yәdkәr ruslar belәn tәmam aqtıq çikkә qadәr sugışıp, axırında üze dә әsir bulgan.

Nugay xalqı Qazannı algannan soñ da ozaq zamannarga qadәr ruslarnı bimaza qılgan, nugaylardan saqlanu öçen 1557-nçe yılda Layış qalasın qorıp, anı saqlau öçen agaç stenalar wә manaralar bina qılıp, şunda mıltıqlı gaskәr dә quyılgan. Tagı xәzerge Sember, Samar ölkәlәrendә Uralga taba maxsus çoqırlar qazılıp şunda saqçı gaskәrlәr quyılgan. Hәm şul taraflarga rus, mordwa möhacirlәren küçerep utırta başlagannar.[11]

Qazan dәwlәtenә quşılgan çit xalıqlar

Qazan xanlıgına buysıngan çit xalıqlar –başqort, ar, cuaş wә çirmeş xalıqları bulıp, bolar elek Bolgar dәwlәtenә bәyle bulgannar. Bolgar dәwlәte tuzgannan soñ, bolar üz telәklәre belәn Qazan dәwlәtenә quşılgannar, Qazan milkenә alar köçlәp kertelmәgәn. Bu xalıqlar,  Qazan xökümәtenә qarşı hicber waqıt fetnә çıgarmıyça, Qazan xalıqı belәn bergә hәrdaim doşmannarga qarşı torgannar. Qazannı ruslarga birmәskә dә bik tırşqannar, ruslar Qazanga sugış belәn kilgәn waqıtlarga  hәrdaim qarşı torıp, alar belәn sugışqannar. Qazannı tәmam algannan soñ da, ruslarga qarşı torıp, üzlәre Russiә milkenә kermәskә tırışqannar. Xәtta Qazannı kire qaytarıp alırga da tırışıp yörgәnnәr, üzlәre Russiәgә buysıngannan soñ da, waqıt-waqıt fetnә kütәrep, xökümәtkә qarşı torganlıqları mәglüm. Qarşı torıp buldıra almagaç, bik kübese başqort dalalarına küçep utırgan. Çit xalıqlarnıñ bu rәweşle xәrәkәtlәre Bolgar wә Qazan milkendә bulgan waqıtlarında rәxәt torganlıqların kürsәtә. Bolgar wә Qazan xökümәtlәre alarga kamil irkenlek wә başqalar belәn tigez xoquqlar birep, hiçber awırlıq salmagan bulsa kirәk. Qazan tәbәgasendә bulgan (yәgni Qazan dәwlәtenә quşılgan)  xalıqlarnıñ ber xalıq kebek torganlıqları tagı şunnan da kürelә: mәşur mitropolit Germogen XVI-nçi gasır axırında tatar, çuaş, ar xalıqları belәn bergә tora torgan yaña kerәşen bulgan keşelәrne bu rәweşle süzlәr belәn şeltәlәgәn: „Balalarıgıznı çirkәwgә iltep, isem quştırmıysız, üleklәregezne çirkәwgә iltmisez, kiew  belәn qızlarıgıznı tatarlar gadәtençә nikaxlandırasız“, -dip.[12]

Qazan xökümәteneñ idarәse

Qazan Saraydan tatar xannarı kilep utırgannan soñ, tatar mәmlәte isemendә yörtelsә dә, mәmlәkәtneñ idarәse Altın Urdanıqına oxşamagan, bәlki bötenlәy bolgarlarnıqı kebek bulganlıgı belenә. Xan xozurında hәrwaqıt ilne idarә itüçelәr bulıp, alarnıñ üzlәrenә maxsus xoquqları bulgan. Mәmlәkәt idarәsenә hәrwaqıt alar qatışıp, xan alardan başqa üze genә idarә qıla almagan. Altın Urdanıñ idarәse bu rәweşle bulmagan, anda xan yalgız üze genә, yәgni hәr eşen üze telәgәnçә qılgan.  

Qazanda nәseldәn kilә torgan (yәgni, atadan ullarga küçә torgan) biklәr morzalar sıynıfı da bulgan. Әgyane dәwlәt, yәgni biklәr әwәldә Bolgar knezlәrennәn bulgan. Morzalıq oluglarnıñ barçasına da xas. Bik yaki knez dәrәcәse padişah nәselennәn  bulgan keşelәrgә genә birelgәn. Knezlәrneñ qayberlәre „qaraçı“ wazıyfasına quyılıp, maxsus igtibarda bulgannar. Rus yılyazmalarında „qaraçılar -xezmәtkәrlәr alar“, dip yazılgan. Yәgni, padişah „xezmәtkәre“ digәn süz. Qaraçılar dürt törgә bülenep, alarnıñ olısı, yәgni rәise, padişah nәselennәn quyılgan. Tagı xan tirәsendә „ulan“nar bulgan.[13] Alar (bu zamannıñ tәgbirençә, padişah gwardiәse) mәmlәkәttә zur türә balalarınnan bulgannar. Mәmlәkәtneñ barça eşlәre biklәr wә morzalar qulında bulganlıqtan, alar mәmlәkәtneñ iñ bayları bulgannar, xannı da alar saylagannar, yaratmasalar, anı qualap cibәrgәnnәr. Xәtta qayberlәren ütergәnnәr dә. Ölkәlәrne dә alar idarә qılıp, çit xalıqlar belәn telәgәnçә eş qılgannar, üzlәre telәgәnçә sugış başlap, solıx qılışıp, nizaglı eşlәrne dә üzlәre betergәnnәr, ilne idarә itüçelәr (biklәr hәm morzalar) mәmlәkәt xәzinәsennәn tәgayen itelgәn wazıyfa belәn faydalangannar.

Tagı Qazannıñ ruxaniları zur igtibarda bulgan, alarnıñ başlıgı -„sәyed“ Rәsülulla (yәgni Moxәmmәd pәygambәr) nәselennәn kilgәn keşelәrdәn quyılgan. Dini eşlәrne sәyed, xannan soramıyça, fәqat üz ixtiarı belәn genә yörtkәn. Sәyәsi eşlәrdә dә sәyedneñ qatnaşı bulgan. Mәsәlәn, çit padişahlar belәn arada bulgan yazularnıñ başında hәrwaqıt sәyedneñ iseme yazılgan. Sәyed at östendә bulganda xan anıñ qarşısına xörmәt belәn kilep, qulın übә ikәn.[14]

                                         

                                                                          XANLIQ ZAMANINDA QAZAN ŞÄHÄRE 

Qazan xökümәteneñ kereme

Xalıqtan küpme salım cıyılgan ikәne mәglüm tügel. Şulay da hәrkem ber miqdar aqça belәn, yә isә mal-cәnlek tirese belәn xökümәtkә nalog tülәgәnleklәre mәglüm. Bu naloglar qayber usal xannar zamanasında xalıqnı bik rәncetep cıyılgan, şulay da böten salımnar Altın Urda dәwlәtendәge şikelle cıyılgan. Çönki Altın Urda xanzadәlәre üzlәre belәn bergә Altın Urda gadәtlәreneñ bik kübesen kitergәnnәr, Qazan xanlıgı zamanınnan qalgan yarlıq şunı kürsәtә.[15]

Qazan xökümәtenә buysıngan çit xalıqlar da üzlәreneñ keremnәrennәn qayber öleşne padişah xәzinәsenә yasaq itep tülәgәnnәr, yaki qayber ölkәlәr  yasaq cıyıp faydalanu öçen maxsus türәlәrgә birelgәn. Bu xalıqlardan cıyılgan yasaqnıñ miqdarı mәglüm tügel.[16]

Qazan dәwlәteneñ gaskәre

Qazan dәwlәteneñ gaskәre cirle tatarlardan hәm Qazan dәwlәteneñ qul astında bulgan başqa qawemnәrdәn gıybarәt bulgan.

Qazan dәwlәtendә hәrber tatar „gaskәri“ ide. Tatarlardan kübrәk çirmeşlәr sugışlarga üzlәreneñ biklәre, mirzaları komandasında kilәlәr, bu xalıq Qazan dәwlәteneñ mәnfәgәtenә iñ yaxşı biralgәn xalıqlardan xisap qılına ide. Gaskәr kübrәk borıñgı tatarlarnıqıça uq, cәyә, qılıç, söñge belәn qorallangan bula. Soñra qırımlılar xan bulgaç, Qırımnan mıltıq, tup ta kiterelep torgan. Şulay uq Qazanda Rus partiәsennәn bulgan xannarga mondıy qorallarnı Mәskәw xökümәte dә  birgәn bulsa kirәk. Tatar gaskәre kübrәk atlılardan gıybarәt bulıp, sugışta şul uq borıñgı töreklәr tösle (alarnıñ  taktikası belәn) eş qılgannar.[17]  

Qazan xökümәteneñ üzenә buysıngan  çit xalıqlarga mögәse 

Qazan xökümәtenә buysıngan çit xalıqlarnıñ Bolgar zamannarınnan kilgәn möstәqil әmirlәre urınına (Qazan mәmlәkәtenә kergәnnәn soñ) waq türәlәr quyıla başlagan. Alarnıñ qayberlәre biklәr hәm morzalar arasına kerep, mәmlәkәt idarәsenә qatışqannar. Şul sәbәple, üz xalqı arasınnan bötenlәy çıqqannar, qayberlәre urınnarında qalıp,  waq türәlәr dәrәcәsendә genә sanala başlagannar, yәgni әwәlge xoquqları keçerәytelgәn. Qayber xalıqlarnıñ knezlәrenә, mәsәlәn, çirmeş, mordwa knezlәrenә Qazan xannarı isemennәn maxsus yarlıqlar birelgәn, şul sәbәple, alar Qazan xannarına bik ışanıçlı bulgannar.

Qazan xökümәtenә buysıngan çit xalıqlarga hәr cәhәttәn irkenlek bulgan. Mәsәlәn, dindә xörriәt  bulganlıqtan, çuaş, çirmeş, ar xalıqları üz telәklәre belәn möselman bulsa, bulgannar, telәmәgәne kamil tınıçlıq eçendә ata-babalarınnan qalgan mәcüslektә torgannar, alarnı köçlәp möselman itәrgә wә dinnәren xurlarga hiçkemgә röxsәt bulmagan.[18]

Qazan xalqınıñ kәsebe, mәniәte hәm mәgrifәte

Qazan xalqınıñ da kәsebe bolgarlarnıqı kebek şәhәrlәrdә sәwdә wә sanagat (=hönәrçelek), awıllarda igen igü, yort xaywannarı asrau, bal qortı tәrbiә qılu bula. Bolgarnıñ sәwdәse Qazanga küçkәnlektәn, sәwdә malları şul uq nәrsәlәr bulıp, sәwdәne dә xәtta şul uq xalıqlar belәn yasıylar. Urta Aziә belәn bolgarlar başlagan sәwdәne Qazan möselmannarı dәwam itterәlәr.[19]                                          

Xәzerge Arça qırında yılda ber mәrtәbә (iyündә) zur yәrminkә bula. Ul әwәldә Bolgarda bula. Xәzer dә Olug Bolgar şәhәreneñ xәrabәlәre yanında „aga bazar“ isemendә ber urın bar, şunda zur yәrminkә bulgan. Bolgar yәrminkәse Qazanga küçkәnnәn soñ, Qazan Aziә belәn Yewropa arasında daimi wasita bulıp tora. Qazan xalqı, bolgarlar kebek, sәwdәgәrelektә köncıgış Yewropada berençe xalıq bulganlıqtan, Yewropa, Aziә, xәtta Afrika kontinentlarında da, Bolgar urınına Qazan iseme mәşhür bulıp qala.[20]

Cirgә xosusıy milekçelek

Qazan xanlıgında cir mölke bulgan, zur nәsellәrdәn kilә torgan biklәrneñ atadan balaga qala torgan cirlәre bulıp, alar bu cirlәrneñ kereme belәn faydalangannar. Qalgan cir awıl xalqı qulında bulgan.[21]

                                                                 İkençe Qazan tatar xanı

                                                                         Mәxmud xan

                                                                                               (1445-1464)

Qazanda tatar xannarınıñ ikençese Mәxmud xan bula.

Bu adәm üzeneñ atası Olug Moxәmmәd xan belәn keçe enese Yosıfnı, tagı Qazannıñ әwәlge xökemdarlarınnan Ali bi (Gali bәk) isemle ber bolgar knezen dә üterep, 1445-nçe yılnıñ köz fasılında üze xan bula. Şulay itep, Qazan xanlıgında Çingiz xan nәselennәn kilgәn  Moxammәd xan dinastiәse patşalıq itә başlıy.[22]

Dimәk, törki-bolgar nәselennәn kilgәn xanlar Altın Urda imperiәse waqıtında da Bolgar ilendә yaqınça 200 yıl buyınça xan bulıp utırgannar, lәkin, elegerәk tә әytep ütkәnebezçә, alar imperiәneñ Çingiz nәselennәn kilgәn böyek xannarına buysınıp, alarga  awır salımnar (yasaq) tülәp torgannar.

Bolgar şәhәre Qazanda xanlıq tәxetenә Çingiz nәselennәn kilgәn xannar utıra başlagaç, ruslar bu dәwlәtne „Qazan tatar xanlıgı“ yörtә başlıylar. Çönki, elegerәk tә әytep ütkәnebezçә,  ruslar  Çingiz nәselennәn kilgәn böten xannarnı hәm alarnıñ xalqın elek-elektәn „tatar“ dip atap kilәlәr. Ruslarga iәrep,  Yewropanıñ bütәn xalıqları da alarnı şul uq isem belәn yörtәlәr. Şulay itep,  ruslar 1431-nçe yılda Bolgar şәhәren cimergәnnәn soñ başqalası Qazanga küçerelgәn Bolgar xanlıgı da, başına Çingiz nәselennәn kilgәn xannar utıra başlagaç, „Tatar xanlıgı“ iseme belәn yörtelә başlıy. Waqıt ütü belәn Qazan xanlıgınıñ üz xalqı da aqrınlap „bolgar“ isemen taşlap, üzen „tatar“ dip yörtә başlıy.

İnde Çingiz nәselennәn kilgәn Qazan xanı Mәxmud xanga qaytsaq, ul üz zamanında xanlıqnıñ eçke eşlәren rәtkә sala, üz idarәse astındagı cirlәrdә tәrtip hәm iminlek urnaştıra. Şunıñ arqasında, Qazan ölkәsendә sәwdә, sәngat, hönәrçelek hәm awıl xucalıgı alga kitә. Xalıqnıñ ekonomik xәle küzgә kürenerdәy yaxşırıp kitә.  

1446-nçı-1448-nçe yıllarda qazanlılar cirmeşlәr belәn bergәlәşep Ustug, Nijgorod, Murom, Wladimir ölkәlәrenә höcüm itәlәr.

Mәxmud xan 1464-nçe yılda wafat bula.

                                                                                                                                               Däwamı TATARSTAN HISTORY- 6'da...

[1] Gaynetdin Әxmәrew, Qazan tarixı, Qazan´, 1910 hәm 2000, s. 105

[2] Sihabetdin Mәrcani, Möstәfadel-Әxbar fi Әxwali Qazan wә Bolgar, Qazan, 1989, s. 162-163

[3] Berençese 1399. yılda, ikençese 1431. yılda bula.

[4] Knez Wasilıynı azat itü öçen Russiәdәn 200 meñ sum aqça algannar.

[5] Gaynetdin Әxmәrew, Qazan tarixı, Qazan, 1910 hәm 2000, s. 105-108

[6] Gaynetdin Әxmәrew, Qazan tarixı, Qazan, 1910 hәm 2000, s. 108-109

[7] Şihabetdin Mәrcani, Möstәfadel-Әxbar fi Әxwali Qazan wә Bolgar, Qazan, 1993, s. 162-165

[8] Şul uq әsәr, s. 91

[9] Şul uq әsәr, s. 93

[10] Şul uq әsәr, s. 94-95

[11] Şul uq әsәr, s.95-96

[12] Şul uq әsәr, s. 101-102

[13] „Uglan“ digәn süzder, bolar xannıñ saqçıları bulgannar.

[14] Gaynetdin Әxmәrew, Qazan tarixı, Qazan, 1910 hәm 2000, s. 102-103

[15] Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 74

[16] Gaynetdin Әxmәrew, Qazan tarixı, Qazan, 1910 hәm 2000, s. 103

[17] Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 71-72

[18] Gaynetdin Әxmәrew, Qazan tarixı, Qazan, 1910 hәm 2000, s. 103

[19] Şul uq әsәr, s. 92

[20] Şul uq әsәr,  s. 92

[21] Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 73

[22] Rizaeddin Fәxreddinew, Bolgar wә Qazan töreklәre, Qazan, 1993, s. 38