Azat Tatarstan

TATARSTAN  HISTORY - 4

_____________________________________________________________________________________ 

© Copyright 2005 by Hayrettin Güleçyüz, Munich.

All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without written permission of the author.
___________________________________________________________________________________________ 

                                                                                                                 ÖÇENÇE BÜLEK

                                                 Altın Urda imperiәse dәwere

1236-37-nçe yıllarda Bolgar dәwlәten üzenә buysındırgannan soñ, Batu xan, şul uq  yılda, yau belәn Rus Nowgorod knezlege östenә, 1239-nçı yılda isә qalgan rus knezleklәre östenә bara hәm alarnı da  Bolgar xanlıgı kebek ük üzenә buysındıra. Yәgni,  Bolgar ilendәge kebek ük, ruslarnıñ da dәwlәtlәre beterelmi, knezları üz urnında qala, dinnәrenә dә timilәr, lәkin mongol dәwlәtenә buysınırga hәm salım tülәrgә tieş bulalar. Monnan başqa, tәxetkә utıraçaq rus knezların saylap quyu eşe dә mongol xanı qaramagında bula.[1]

                                        

Batu xannıñ Yewropadagı yauları 1242-nçe yılga xәtle dәwam itә.[2] Bu yaular nәticәsendә, bügenge  Tubıl, Orenburg, Qazaxstan, Xarәzem; Çirkәsstan, Don cire, Astraxan, Samara, Sember; Kazan, Bolgar, Tambow, Penza, Ryazan; Woronej; Xәr Diñgeze buyları; Qırım, Xerson, Bessarabiә, Moldaviә, Rumiyniә; Azәrbaycan, Vengriәm Russiәmlәtlәre hәm ölkәre Batu xan qul astına kerә hәm şul cirlәrdә „Altın Urda“ digәn imperiә tözelә.  

Batu xan, bu imperiәgә başqala itep 1253-nçe yılda bügenge Astraxan şәhәre yaqınında Saray-Batu  şәhәren saldıra başlıy. Bu eş, tuganı Bәt (Bәrkә) xan waqıtında tәmam bula.[3] Aña qadәr  imperiәneñ başqalası, Batu gaskәrlәre tarafınnan zur ziyan kiterelgәn bulsa da  Bolgar şәhәre bula. Altın Urda xannarı üzlәre isemennәn berençe aqçaların da şunda suqtıralar.[4]

Soñgaraq, Bәt xan bügenge Wolgograd şәhәre yaqınında Saray-Bәrkә isemendә ikençe ber şәhәr tagın saldıra.[5] Tarixi maglumatlarga qaraganda, bu şәhәrlәrne hәm başqa yaña Altın Urda şәhәrlәren saluga İdel buyı bolgarları da zur köç salalar. Alar әytep ütkәn şәhәrlәrne üzlәreneñ plannarı buyınça şundıy matur itterep salalar ki, alarnıñ bu eştәge ostalıq hәm hönәrlәre Altın Urda xannarın tañ qaldıra. Bu şәhәrlәrneñ maturlıgı, şulay uq, ul şәhәrlәrgә törle çit illәrdәn kilgәn sәyәxәtçelәrne dә suqlandıra.

Altın Urda xannarı saldırgan bu yaña şәhәrlәrgә soñgaraq törle yaqlardan törle törki xalıqlar, şul isәptәn törki bolgarlar da kilep urnaşalar hәm bu şәhәrlәr möhim sәwdә, hönәr, sәngat hәm magrifәt üzәklәrenә әylәnep kitәlәr.[6]

Batu gaskәrlәreneñ 1936-37-nçe yıllarda Bolgar ilenә yasagan  höcümnәre waqıtında alar tarafınnan zur zian kiterelgәn Bolgar şәhәre dә soñgaraq sugış xәrabәlәrennәn arınıp, yaña baştan qorıla, XIII-nçe gasırnıñ 40-nçı yıllarında anda aq taştan mәhabәt binalar tözelә başlıy. XIII-nçe gasır hәm XIV-nçe gasırnıñ berençe yartısında Bolgar şәhәre üzeneñ çәçәk atu çorın kiçerә, İdel buyında qabat mәdәni hәm iqtisadi mәrkәzgә әwerelә. Şәhәrdә aq taştan, qızıl kirpeçtәn mәçetlәr hәm Bolgar zıyalıları qabәrlәre östenә törbәlәr, cәmәgat munçaları tözelә. Küp binalar yәbeşterelgәn bizәklәr, tösle mozaikalar, taşnı çoqıp yasalgan çeltәrle bizәklәr belәn nәqışlana. Taştan salıngan mәhabәt binalar, tigez itep taş cәyelgәn zur mәydan şәhәr üzәgen tәşkil itkәn, agaçtan salıngan toraq yort bistәlәre, mәxәllәlәr tözelep kitә. Yaqın-tirәdәge küllәrdәn su ütkәrgeç torbalar aşa şәhәrgә su kilgәn. Möselman şәhәrennәn çittә әrmәn, rus hәm başqa millәt hönәrçelәre, sәwdәgәrlәr bistәlәre barlıqqa kilә.[7] 

 

                                                                                                                                                                  BәRәKә  XAN                                                                                                                                                                                                                                                                                                  Altın Urda xanı Bәkә(t) xan, isemennәn dә kürengәnçә, möselman bula. Anıñ  İslam dinen qabul itüendә, hiçşiksez, Altın Urda ilendә yәşәüçe törki-möselman xalıqlarnıñ, şul sanda İdel buyı törki bolgar möselmannarınıñ da  yogıntısı bulgandır.  Çönki, Altın Urda İmperiәseneñ xakimiәt organnarında mongol hәm tatarlar utırsalar da, imperiәneñ küpçelek xalqı cirle bolgar, qıpçaq, xәr kebek törki-möselmannardan tora. Bә xan İslam dinen qabul itkәç, bu әytep ütkәn cirle xalıqlar anı üzlәrenә  yaqınraq xis itә başlıylar. Şulay itep, cirle xalıqlarnıñ ilbasar Altın Urda gaskәrlәrenә qarşılıq kürsәtü xәrәkәtlәre dә aqrınlap azaya bara hәm 1261-nçe yıldan soñ bötenlәy betә. Bәkә xannıñ İslam dinen qabul itüe arqasında, Altın Urda dәwlәte ul waqıttagı başqa möselman dәwlәtlәr belәn dә bik dustanә sәyәsi hәm iqtisadi mönәsәbәtlәr urnaştıra.[8]  

 

 

 

 

                                                          İslam  -Altın Urdanıñ rәsmi dine

t xan möselman bulgannan soñ, İslam dine kilmeşәk tatar hәm mongollar arasında da taralgannan tarala bara. Üzbәk xan zamanında (1313-1341) isә, bu din   Altın Urdada imperiәneñ rәsmi dine itep bilgelәnә. Bu xan zamanında imperiәneñ başqalası Saray-Bәrkә şәhәrenә  küçerelә.[9] 

Altın Urdanıñ  mongol türәlәre arasında Islam dinen qabul itüçelәr sanı artqan sayın, alarnıñ imperiәdәge küpçelek törki-möselman xalıqlar arasında assimilatsiәlәnü protsesı da tizlәnә bara. Tarixi maglumatlar buyınça, Çingiz nәselennәn kilgәn Üzbәk xan zamanında Altın Urdada mongol telendә  söylәşüçe mongollar qalmıy diәrlek, barısı da üz tellәren onıtıp törki teldә söylәşәlәr. Şulay itep, Altın Urdanıñ kilmeşәk mongol xalqı imperiәneñ cirle törki-möselman xalıqlarına  quşılıp, alardan ayıra almaslıq xәlgә kilәlәr.[10]  Bilgele bulgança, Üzbәk üze dә –saf törkiçә ber isem. Ul, „çın olı dәle keşe“ digәn mәgnәne añlata. Ul zamannarda Altın Urda cirlәren gizep kürep qaytqan sәyәxәtçelәr dә, yazgan kitaplarında, Altın Urdanıñ  üzәgendә yәşәwçe xalıqlarnı „törki xalıq“ dip telgә alalar.[11] Bu zamannarda törki-bolgarlar da Altın Urdadagı başqa törki xalıqlar belәn qatnaşıp, alar da xәzerge Qazan tatarınıñ telenә yaqın bulgan şul uq törki teldә söylәşә başlıylar.[12] Şuña kürә, Altın Urda imperiәsen törki imperiә dip atap yörtergә dә bula.

                                                                            Altın Urda mәdәniәte

Bu xaqta kürenekle tatar tarixçısı Gaziz Gobәydullinnıñ 1923-nçe yılda Qazanda basılıp çıqqan „Tatar tarixı“ digәn kitabına mörәcәgәt itәbez. Gobәydullin, üzeneñ kitabında, Altın Urda mәdәniәte xaqında bolarnı yazgan: (Kitaptagı qayber arxaik süzlәrne  zamança tatar telenә tәrcemә itep birәbez):

niәtneñ tuuına sәplәr 

Mongollar kilep Könçıgış Yewropanıñ könyagındagı küçmә vә yarım utraqlı törek xalıqların oyıştırıp dәwlәt tözegәç, әwәlge xәzәrlәr zamanındagı sәwdә tagın terelde. 

Rumnar (=borıñgı greklar) vә Qırım hәm Qara Diñgez buylarındagı kolonist cәnәviz (genualılar) vә venetsiәlelәr belәn alış-bireş başlandı, köncıgıştan da mallar vә sәwdәgәrlәr yöri başladılar. İdel wә Don buyları yañadan mal yörtә torgan sәwdәgәr vә sәyәxәtçelәr yöri torgan, köncıgış vә könbatış mәdәniәte berberse belәn oçraşa torgan urın bulıp kitte.

Monıñ nәticәsendә Altın Urdanıñ „tamga aqçası“ (tamojnıy) küp cıyılu hәm sәwdәse arqasında ekonomik tormışı kütәrelep kitte. Şuşı ekonomik kütәreleş mәdәniәt tudırırga sәbәpçe buldı.  Küçmә xalıq bulıp kilep  çıqqan wә küçmә qıpçaqlarnı wә yarım küçmә bolgarlarnı qul astına alıp xökümәt tözegәn mongol-tatarlar tiz zamanda utraqlı xalıqlarga mәxsus bulgan şәhәrlәr sala başladılar. Xәzәrlәrdәn qalgan xarabә şәhәrlәr tereldelәr; Altın Urda tufragında yaña şәhәrlәr dә maydaña çıqtılar. Xәzerge Sarıtau (Saratow) belәn Astraxan arasında bik küp şәhәrlәr salındı.  Batu xan zamanınnan alıp Mәñge Timergә qadәr zamanda aqça sugıla torgan başqala Bolgar xisaplansa da, Batu xan zamanasında uq İdelneñ sul yagında Xәzәr (Kaspi) diñgezeneñ tönyagında Saray şәhәre salındı. Monnan başqa Üzbәk xan zamanında Saritsin tirәsendә Yaña Saray (Saray Cәdid) tözelde. Tagı Gölstan, Bәlçәmin, Ökәk, Xular, Sariçin şikelle bik küp şәhәrlәre hәm Cayıq yılgasınıñ diñgezgә qoya torgan urnında Sarayçıq, İdelneñ Xәzәr diñgezenә agıp töşә torgan urnındagı әwәlge İtel şәhәre urnında XVI-nçı gasırlarda Әçterxan“ (Astraxan) mәydanga çıqtı; Bolgar qalası da terelep kitte. 

Bu şәhәrlәrneñ yortları qalay vә qurgaşin qatışqan kirpeçtәn, balçıqtan hәm agaçtan bulıp, zur sarayları, törbәlәre, mәçetlәre, dәrwişlәr (sufilar) tora torgan urınnarı, mәdrәsәlәre, munçaları wә çit xalıqlarga mәxsus giybadәtxanәlәre bulgan. Xәtta ber sәyәxәtçe Saray şәhәreneñ ber yagınnan ikençe yagına çıgarga irtә namazınnan öylәgә qadәr waqıt atqa atlanıp barırga mәcbur bulgan. Qayber şәhәrlәrdә törle millәtlәr öçen ayrım kwartal, bistәlәr hәm zur bazarlar bulgan.

Şәhәrlәrgә su mәxsus çülmәk trubalar belәn kiterelgәn bulıp, baylarnıñ yortları matur baqçalar, fantannar belәn, eçlәre izrassadan törle töstәge ürnәklәr belәn bizәlgәn bulgan. (…) 

Altın Urda tatarları binaları öçen xәzergә qadәr sostafı belenmәgәn gәcәp qatı sement yasap, şunı qullangannar. Törle metallәrdәn törle zinnәt әsbapları wә qorallar, xannarga altın-kömeştәn tәxetlәr yasagannar. Balçıqtan wә taştan izrassalar wә bik matur töslәrgә buyap, çülmәk, sawıt-sabalar yasagannar.[13]

                                                                                     Dәwlәt tözeleşe

Xan hәm anıñ xakimiәte

Olug xanlıqnıñ (Çingiz imperiәseneñ) quәtle zamanasında (Ükdәy, Göyek Mәñge xannar olug xan bulıp torgan zamanda) Altın Urdada Batu, Bәrkә xan baş bulıp torgan çaqta bolarnıñ xakimiәte mәrkәzgә bәyle bulgan. Altın Urda dәwlәte üzeneñ eçke eşlәrendә moxtar (aftonom) bulsa da, sugış iglan itü, solıx yasau, alıngan cirlәrneñ xalqınnan alına torgan xirac (dan), salımnar bilgelәü eşlәrendә mәrkәzgә bәyle bulgan, (imperiә başqalası) Qara Qorımnan әmersez mondıy zur eşlәr eşlәnmi ide. 

Lәkin Altın Urda ileneñ Mongoliәdә bulgan mәrkәzgә baglanuwı aqrınlap zәgiflәnә başlap, Mәñge xannan soñ bötenlәy bette. Şul çaqtan alıp Altın Urda xannarı üzlәren bik zur quşamatlar belәn atıylar:  „Xaqan әl-agzam“ (Olı xaqan), „Әl-Sultan el-gadil“ (Gadel sultan) dilәr, ruslar da alarnı „Tsar“ dip yörilәr, Rum (Wizantiә) kaysere belәn ber tigez zurlıqta itep tanıylar ide. (…)

Altın Urdada xan bulır öçen üzenә maxsus qorıltay cıyılıp, şunda saylanırga hәm xan bulır öçen, әlbәttә, Çingizneñ Cuci isemle ulı nәselennәn kilergә tiәş ide. Altın Urdanıñ şәwkәtle (köçle) zamanasında xannar despot idelәr. Altın Urda xannarınıñ xakimiәte, „xannıñ atınıñ toyagı qay cirgә bassa, şul cir xannıqı bula“ digәn törek mәqale belәn añlatıla  ide. Soñınnan xannarnıñ xakimiәte Cuci nәselennәn kilә torgan xanzadә, mirzalar tarafınnan çiklәngәn bulgan. 

Sugış, solıx mәs’әlәlәre, alıñan cirlәrghә türәlәr, qazıylar, xirac, salım bilgelәü eşlәre,  Altın Urda mәrkәzdәn ayrılgaç, xan qulında bulgan. Şulay uq İslam qabul itelgәç mәçetlәrdә xotbә  Saray xanı  isemenә uqılgan.

Xanzadә, mirzalarnıñ xoquqları bik kiñ bulgan, törle cirlәrgә quyıla torgan türә, ilçelәr hәmmәse dә xan nәselennәn kilә torgan keşelәrdәn gıybarәt bula ide. Xannarnıñ xatınnarınıñ da xoquqları bik zur bulıp, alar dәwlәt eşenә qatışalar, xannarga bik zur tә’sir itәlәr, şunıñ öçen monda kilep yörgәn möselman sәyәxәtçelәre bu cirneñ „xatınnar cire“ bulganın söylilәr ide.[14] 

Qanun –yarlıqlar

Altın Urda dәwlәtendә töp zakonnar, başqa öleşlәrdәge kebek, „Çingizneñ yasası“ ide. Soñınnan İslam dine qabul itelgәç, möselman şәrigate dә kerә başladı. Hәrber xannıñ yaña çıgargan zakonnarı, fәrmannarı bulıp, alarnı „Yarlıq“ dip atadılar. 

Yarlıqlar baştaraq mongol telendә yörtelgәn bulsa da, soñınnan Qıpçaq (=Altın Urda) ilendә töreklәr küplektәn, xannar hәm Mongoliәdәn kilgәn mongollar töreklәşkәnlektәn, yarlıqlar hәm başqa eş kәgәzlәre uygurçaraq törek telendә yörtelә başlagannar ide. Yarlıqlar hәm başqa eş kәgәzlәre Altın Urda xanlıgında әle XIV-nçe gasırda uygur xәreflәre belәn yazılıp kildelәr.[15]

(Üzbәk xan zamanında garәp xәreflәre qullanışqa kertelde hәm garәp tele politika hәm diplomatiә tele itep bilgelәnde).[16] 

„Yarlıq“ mongolça „Carlıq“ digәn süzdәn alıngan, әmer, fәrman mәgnәsendә.[17]

                                                                             Xannıñ tormış rәweşe                          

Xannar, Saray şәhәre yanındagı „Gölstan“ digәn cirdәge zur saraylarda toralar, küberәk qışnı gına şunda ütkәrәlәr, cәy könnәrendә iske gadәtlәrençә küçep yörilәr, üzlәreneñ kiez öylәrendә gomer kiçerәlәr, alarnıñ kiez öylәre bik maturlap altın belәn bizәlgәn bula, şul öy eçendә tәxet quyılgan, tәxet tә altın, asıl taşlar belәn bizәlgәn bulıp, anıñ ayagı kömeştәn bula ide.

                                                                                   Bәyrәm könnәrendә tantanalı rәweştә cittәn kilgәn ilçelәrne qabul itkәn waqıtta xan üze şul tәxet östendә utıra, olı xatını, başqa yaqınnarı anıñ tirәsendә utıralar. Tәxetneñ ayaqları yanında xanzadәlәr toralar, әgәr dә xannıñ qızları bulsa, xan aldında utıralar ide. Xannıñ berniçә xatını bulıp, şular eçendә berse „olı xatın“ atala ide. Bu olı xatınnarnıñ xakimiәtlәre bik zur bulıp, alar irlәreneñ röxsәte belәn törle yarlıqlar nәşer itә alalar. Ber xannıñ xatını yarlıq çıgarıp rus ruxaniların salım tülәwdәn qotıldırgan die. Xannar xatınnarnı tatarlardan gına almıylar, Rum (=Wizantiә) kaysereneñ qızların aluçı, rus knezlәreneñ qızlarına nikaxlanuçı xannar bar ide. Xannıñ xatınnarı ayırım saraylarda, küçep yörgәndә ayırım çatırlarda toralar; alarnıñ üzlәrenә maxsus mullaları, mәscetlәre, üzlәrenә maxsus ayırım saqçı gaskәrlәre bula. Şul zamanda tatar xatınnarı irlәrdәn qaçmıylar, golәma, şәkertlәr belәn hәm çittәn kilgәn ilçelәr belәn utırdaş bulunı yaratalar ide. [18]

                                                                                İdarә 

Altın Urda xanı xökümәt sörgәn böten patşalıq rәsmi yazularda, garәp sәyәxәtçelәre әsәrlәrendә „Ordu-i Mökәrrәm“ (Maqtalgan olı yort) dip atala ide. Altın Urda ile berniçә kisәkkә, yә isә öleşkә bülenep monı „olus“ (öleş) dip atıylar ide. Mәs’әlәn, Altın Urdaga bәyle bulgan Russiә üze berniçә öleşkә bülengәn. Başqort, Muqşı illәre tagı ayırım öleşlәr bulıp,  Kafkaz,  Qara Diñgez buylarında yәnә ayırım öleşlәr bulıp, bu öleşlәr şundagı idarәneñ başında toruçı türәlәrneñ isemnәre belәn atalıp yörtelәlәr ide.

                                           

Tatarlarga[19] buysıngan tatardan başqa xalıq torgan öleş başında toruçı keşelәrne „basqaq“ dilәr ide. Russiәneñ hәrber möhimerәk şәhәrendә ayırım ber basqaq tora ide. Wladimir şәhәre XII-nçe-XIII-nçe gasırlarda üze Russiәneñ mәrkәze, başqalası bulganga, anda „weliki knez“ torganga kürә, mondagı basqaqnı „olug basqaq“ dip yörilәr.

Hәr öleşneñ basqagı tora torgan cirne „yort“ dip atıylar. Hәrber basqaq üzenә tapşırılgan cirne xanga buysındırıp tota, anıñ әmerlәren, yarlıqların cirenә citkerә.  Basqaq yanında ber firqa (bülek) gaskәr dә tora. Basqaqnıñ qul astında berniçә türәse bulıp, bu türәlәr ber maglum urında torıp eşlilәr.  Şul cirne „diwan“ dilәr ide.

 Hәrber öleş berniçә kisәkkә bülengәn bulıp, hәrber bülekneñ başında ayırım mә’mur (çinownik) toradır. Basqaqlar buysıngan cirlәrneñ xalqınıñ sanın yazıp cıgalar, xalıqtan salım, goşer (malnıñ unnan beren) alalar ide.

Töp tatar tora torgan şәhәr, öleşlәrneñ başında „daruga“ tora. Anıñ da eşe basqaqnıqı kebek ide. Öleş, şәhәr, awıl darugaları bula ide.

 Böten  ilne idarә qılıp torır öçen xannıñ yanında ber әssә (=tözeleş)  bar ide. Bu iñ zur xökümәt tözeleşe, dәwlәt şurası (gosudarstvennıy sovet) ide. Xökem, idarә eşlәrenә qaragan zur eşlәr, törle öleşlәrneñ diwannarında xәl itelә almagan mәs’әlәlәr monda kilә ide. Dәwlәtneñ zur türәlәre bu şuranıñ agzaları ide. Eş bu mәrkәzi möәssәsәdә qaralgannan soñ xanga belderelә, anıñ raslauınnan soñ şul qarar citkerelә. Mondagı yazu eşlәren başqarır öçen „diwan betkeçelәre“ bulıp, alar xanga mörәcәgәt qılınıp yazılgan gariza, şikayәtlәrne yazıp alalar, xanga dokladlar yasarga tieşle kәgәzlәrne xәzerlilәr ide. Öleşlәrdә tiz genә eşlәnergә tieşle aşıgıç eşlәr öçen şul urınnarga maxsus ilçelәr künderelә ide.

Yullar, poçta

 Qıpçaq (=Altın Urda) ileneñ urnı törle törle bulıp, anda urmanlıq cirlәr, sәxralar (yalannar), sazlamıq cirlәr bar ide. Bu zur cirne, törle tabigәtle ölkәlәrne idarә itü öçen, anda yul kirәk bula. Yul bulmaganda ilçelәr künderü, kirәk urınnarga gaskәrlәr cibәrü, törle öleşlәrdәn xәbәr alu mömkin bulmayaçaq. Şunıñ öçen dә Altın Urda xökümәte yullar yasau öçen bik tırışa ide. Zur yılgalar yanında keşe ütkәrer öçen köymәlәr, maxsus keşelәr quyılgan bula ide. Qayber cirlәrdә yar buylarında öylәr salıp quyıp, şunda türәlәr, yılga arqılı çıgaruçılar toralar ide. Qaysı urınnarda yılgalar arqılı küperlәr dә salıngan bula ide. Bu xezmәttәge keşelәrne „kәçe“, „küperçe“ dip atıylar ide.

 Xökümәt türәlәren ütkәrü öçen, yörter öçen xalıq at birergә tieş, alarnı qundırırga, aşatıp eçertergә tieş ide. Monı „golufә“ (alapa) digәnnәr. Mondıy türәlәrne „qunaq töşen“ dilәr. Şunıñ öçen, yul öslәrendә „yam“ isemle yortlar bula ide. Bu yortlarda türәlәr öçen xәzerlәngәn poçta atları xәzer toralar ide. Yullar tözәtelep, kirәkle urınnarga küperlәr dә salıngan bulgan.

                                                                        Gaskәri quәt 

Köncıgış Yewropanı yaña qına üz qulına kertüçe berençe Altın Urda xannarı zur gaskәri quәt totarga mәcbur idelәr. Mәs’әlәn, Russiәgә höcüm itkәn tatar (mongol) gaskәre yarım million belәn ber million arasında bulgan imeş. Mәrkәzdә hәr waqıtta zur gaskәri quәt toruı östenә, hәrber öleşneñ zurraq şәhәrlәrendә dә şaqtıy quәt bulgan. Xәtta ber waqıtta Kiew şәhәrendә altmış meñ tatar  gaskәre torgan. Hәrber törek-tatar cenesennәn bulgan ir keşeneñ başlıça eşe gaskәrilek bulıp, hәrkem üsep citkәç sugış waqıtında söñge, qılıç, uq-cәyә ala da atqa atlanıp armiәgә barıp kerә ide. Altın Urdanıñ başlıça gaskәre atlı bulgan. 

                                         

Tatarlarga buysıngan xalıqlardan da gaskәr alına ide. Batu xan zamanasında rus, macar (venger) hәm başqa xalıqlardan gıybarәt dürtyözille meñ gaskәr bulgan. Mәñge Timer (1266-1280) zamanasında ruslardan alıngan gaskәr Kafkazda, Bolgar ilendә tatar (mongol)lar yagınnan xәrәkәt qılgan. Üzbәk xan zamanasında da ruslar tatarlarga maglum ber miqdarda gaskәr birәlәr.

 Altın Urdanıñ böten gaskәre sugış bulmagan waqıtlarda xatın-balaları yanına qaytıp, üzeneñ  kiez öyendә  qımız eçep   rәxәt qılgan.  Şunıñ öçen  xökümәtkә  gaskәr  asrar öçen xәzerge şikelle ük küp çıgımnar kirәk bulmagan.

Gaskәrneñ  eçke  tözeleşe şul  Çingiz xan   zamanasındagı  kebek  bulıp   bik mәşhur komandirlar, xan üze sugışqa qatışmıylar, bik möhim sugışlarda gına sirәk kenә xan biegerәk urında torıp tayaq belәn gaskәrgә komanda itkәn.

                                                                                    İqtisadi xәyat

wlәtneñ kereme

Altın Urda dәwlәteneñ kereme başlıça tamga aqçasınnan, xalıqtan alına torgan salımnardan, Altın Urdaga bәyle bulgan xalıqtan alına torgan xiractan gıybarәt bulgan. Gomumәn salımnar Çingiz xan yasagan rәweştә alıngan.

Çingiz zamanasında keşe hәrber biş cәnlek tiresennәn ber tire birergә tieş bulgan. Әgәr monı birmәsә keşe üzeneñ irken yugaltıp qolga әylәnә ide. Barı tik din ruxaniları gına bu salımnı tülәmilәr, әmma yәhüd ruxaniları isә Altın Urdada başqa xalıq belәn bertigez bulıp salım tülәrgә tieş bulgan. Şulay uq, yöz baş malı bulgan hәrber keşe ber xaywanın  dәwlәt xәzinәsenә birergә tieş ide.

Sugışlar kimep, xökümәt törle cirlәrne alganda ganimәt itep talap algan mal kimegәç, Altın Urda xökümәte üzeneñ „çıgımı, xәrece“ öçen mal, aqça tabu yulın tәrtipkә salgan. Başlıça salımnar öç törle bulıp, berse: tatarlarnıñ üzlәrennәn; ikençese, alarga buysıngan xalıqlardan alına torgan salım; öçençese, sәwdәgәrlәrneñ mallarınnan alına torgan poşlina, yә isә „tamga“ salımı ide.

Çiklәrdә, sәwdә urınnarında türәlәr torıp hәrber malga xannıñ mihren „tamga“sın salıp, şul maldan ber miqdarın, yә isә aqça alalar ide.

Altın Urdanıñ töp xalqınnan alına torgan salımnarnıñ iñ möhime „salıq“ atala torgan, keşe başınnan alına torgan salım bulıp, tagın „qılan sәyaq“ digәn ber törle salım bulgan. Ambarları (skladları) bar keşedәn ayrım salım alınıp, anı „ambar malı“ digәnnәr. Xalıq qay waqıtta bu salımnarnı tüli almıy; monı “burıç” dilәr ide. Şulay uq ülçәwlәrdәn dә alına torgan salım bulıp, anı “tutnaq” digәnnәr.  Küperdәn çıqqan öçen dә aqça alına ide. Mal, aqça belәn birelә torgan salımnardan başqa Altın Urda dәwlәtendә xalıqnıñ xezmәte belәn ütәlә torgan salımnar da bar ide. Hәr keşe dәwlәt xәzinәse malın, gaskәr yörter öçen at, ügez, döyә şikelle xaywanın birergә tieş bulıp, monı “ulaq” dilәr.

Türәlәr ber cirgә kilep töşsәlәr, xalıq alarnı qabul itәrgә tieş bulıp, monı “qunaq töşen” dilәr; alarnı tuydırırga tieş bulıp, monı “şusun” dilәr ide. Xalqı gaskәrgә keşe birergә tieş bulıp, monı “cirik urın” dilәr ide. Monnan soñ xalıq yullarnı saqlarga kirәk bulıp, monı “qarawıl” dilәr ide.  

Salım cıyu öçen elek xalıqnıñ sanın yazıp alalar, kitergәn anı xannıñ xәzinәsen idarә qıluçılarga tapşıra ide. Baştaraq bu san alu eşen gәrәptәn bulgan türәlәr ütkәrgәnnәr. Bu keşelәrne dә “basqaq” dip yörgәnnәr.

San aluçı şul uq waqıtta keşe dә cıygan, hәrber gailәneñ öç ulı bulsa bersen algan. Şulay uq qayber qızlarnı wә xәyerçelәrne alıp kitә torgan bulgan. Mondıy perepistlar hәrber xan ülgәn soñında yasalıp torgan. Mәs’әlәn, Batudan soñ (anıñ  ulı) Sırtaq az gına xan bulıp torıp ülgәç, Bәrkә xan bulgaç,  1257-nçe yılda ikençe san alu bulgan.  

Altın Urdaga bәyle bulgan tatarlardan, başqa xalıqlardan hәm moxtar (aftonom) öleşlәr xalqınnan salım şuşı nәrsәlәrdәn alına ide:

Çәçü cirlәrennәn, suqadan, su, balıqlı küllәrdәn, peçәnleklәrdәn, urmannardan, yözem baqçalarınnan, baqçalardan, tegermәnnәrdәn alına.

Bu salımnarnı başta basqaqlar cıyalar. Soñınnan xannar bu xalıqlardan salım cıyu eşen özep, törle çit cirdәn kilgәn keşelәrgә birә başladılar. Әrmәnnәr, yәhüdlәr, Urta Aziә keşelәr (xarәzmilәr) cıya başlagannar ide. Alar xanga üzlәrenә birelgәn öleş öçen ber miqdar aqça birәlәr dә xalıqtan üzlәre telәgәә salım cıyalar, xalıqnı bik qatı qısalar. Şunıñ öçen, Mәñge Timer xan bu eşne beterep, salım cıyu eşen tatar  türәlәre arqılı gına yörtә başlagan.

Aqça   

Mongol xannarı Çingiz xan zamanında uq altın, kömeş, baqırdan aqça suga başlagannar ide.

Çingizneñ algan möselman cirlәrenә maxsus aqçası kömeştәn, baqırdan bulıp östenә gәrәp xәrefe belәn “Padişah-ı Galәm” (Galәm patşası), “Padişah-ı Ruy-i Zәmin” (Ciryözeneñ patşası), “Padişah-ı Cihan” (Cihan patşası) kebek quşamatlar yazılgan bula ide. 

Altın Urdada, gomumәn tatar-mongollar xuca bulgan cirdә “dank” soñaraq “tәnkә atalgan aqçalar bulgan. (…) Altın Urda aqçalarınıñ östenә küp waqıtta xökümәt sörüçe xannıñ “tamga”sı töşerelgәn bula, gәrәp xәrefe belәn şul zaman xanınıñ iseme, sugılgan yılı bula ide.

(…)Altın Urdada aqça suga torgan cir Olug Bolgar, Suwar şәhәrlәrendә bulıp, şul uq waqıtta Saray şәhәrendә dә aqça sugıla ide. 

Altın Urdada üz aqçalarınnan başqa çit xalıq aqçaları da yöri, mәs’әlәn; İran tümәne hәm dinarı, Rum (=Wizantiә) aqçaları, soñra rus aqçası. 

 

gaz-kün aqça

 Qıtaylarda bik borıñgı zamannan birle kәgaz aqça yöri. Tatar-mongollar Qıtaynı algaç, alardan kürep Ügdәy xan kәgaz aqça çıgartqan. Monı “Ça’u” dip yörilәr ide. Soñgı zamanda bu kәgaz aqça bik kübәyep kitkәn. Çingiz tözegәn dәwlәttәge berlek zamanasında hәm soñınnan bezneñ Altın Urdada bu kәgaz aqça yöri ide…

Şulay uq Altın Urdada mongollarda bulgan, künnәn yasalgan “alataq” atalgan aqça da yörgәn bulsa kirәk.

wdә 

Altın Urda dәwlәte borıñgıdan, xәrlәr zamanasınnan birle maglum bulgan “Hind yulı” atalgan, Aziә belәn Yewropanı baglıy torgan yul östendә, yәnә İdel, Don yılgaları, Kaspi diñgeze bu yulnı yasauçı ide.

                                             

Aziәdәn tufan şikelle kilep çıqqan pәçәnәklәr, soñra qıpçaqlar, tatar, (mongol)lar arqasında  bu yul beraz yabılıp torıp, bu yul östendәge şәhәrlәr watılgan, cimerelgәnnәr ide.  Soñra Altın Urdada sәwdәgәrlәrne mәşәqqәtlәrdәn saqlarlıq, mallarına tidermәslek xökümәt tözelgәç, sәwdә öçen şәhәrlәr salgannar. Şunıñ öçen dә yañadan sәwdәgәrlәr kilә başlagannar, Saray, Әçterxan (Astraxan), Bolgar hәm başqa şәhәrlәrdә sәwdә qaynıy başlagan ide. Altın Urda şәhәrlәrenә yañadan zur kәrwannar kilep tuqtıylar, yañadan bazarlar qorıla ide. Aziәdәn kilgәn mallar bu şәhәrlәrdәn Qırımga töşerelep andagı Qara diñgez, Azof diñgeze buylarındagı şәhәrlәrdәn Yewropaga, Rum (=Wizantiә) illәrenә ozatıla. Şulay itep, Altın Urda ilendә әrmәn, yәhüd, rum, italiәle, cәnәwiz (genua) sәwdәgәrlәre tulıp yatalar ide.

Şul rәweşçә Altın Urdada xәzәrlәr zamanasındagı sәwdә yañargan, tatarlar Yewropa belәn Aziә arasındagı sәwdәneñ wasitaçıları bulıp kitkәnnәr. Qırım yarım atawında İtaliә sәwdәgәrlәre toralar, öç ayda ber mәrtәbә Qırım yarım atawındagı, ul zamanda bay “Krim” şәhәrenә Urta Aziәdәn kәrwannar kilep tora ide. Xökümәt üze dә kürşe illәr belәn sәwdә kileşülәre tözi torgan bulgan. Mәs’әlәn, Canib xan zamanında cәnwәlelәr (genualılar) belәn yasalgan italiança dogoworlar bezneñ zamanga qadәr saqlanıp qalgannar.[20]

                                                                               Altın Urdada din irege

 Ataları Çingiz xan tarafınnan tözelgәn “Yasa” dip atalgan zakonnar buyınça, Altın Urda xannarı üzlәrenә buysıngan xalıqlarnıñ, şul isәptәn ruslarnıñ da dinenә timilәr, din әhellәrennәn salım almıylar. Altın Urda ilendә telәsә kem, telәsә qaysı dinne irekle rәweştә tota, mәçet-çerkәwlәrgә yöri ala. Nindi genә dinneñ bulmasın, gıybadәt urınnarı din totuçılarga açıq hәm irekle bula. Misal öçen, Altın Urda xanı Üzbәk xan, metropolit Petr isemenә çıgargan yarlıgında, Rus ruxaniları belәn çerkәw hәm monastırlarnıñ salımnan azat buluın bәyan itep tagı bolarnı әytkәn: „Metropolit Petrnıñ olı çirkәwe hәm anıñ ruxaniları bezneñ öçen doga qılalar, gaskәrlәrebezgә mәgnәwi köç birәlәr. Alarnıñ dini ışanıçların berkem dә mısqıllamasın, yuq isә andıylar berniçek tә gafu itelmәslәr hәm ülem cәzasına xökem itelerlәr“. Bu әytelgәnnәrne  rus tarixçıları üzlәre dә raslıy hәm iqrar itәlәr.[21]

Xәtta, tatar tarixçısı Gaynetdin Әxmәrownıñ 1906-nçı yılnıñ 31-nçe mart sanında „Qazan möxbire“ gazetasında çıqqan mәqalәsendә yazuınça, Altın Urda zamanında, din irege arqasında ruslar arasında ortodoks xristian dine tagı da quәtlәnep, tamır cәyep  kitә. Mәs’әlәn, XIII-nçe gasırnıñ әwәlendә böten Russiәdә 90 çamasında monastır bulsa, bu san Altın Urda xannarınıñ qulında ber yöz yıl eçendә 200-gә, ayıruça bu monastırlarnıñ qayberlәrendә elek 5-6 gına keşe bulsa, tatarlar qulında 300-gә citә.  Şulay uq, bu monastırlarnıñ baylıqları da bik kübәyә. 

Şulay itep, gadi rus keşelәre Altın Urda xannarına awır salımnar tülәü sәbәple ekonomik yaqtan qıyın xәldә qalsalar da, menә bu din irege arqasında üzlәreneñ dini-milli añın saqlap qalalar. Alarga dini-milli añ birü eşen, әlbәttә, çerkәwlәrdә ruxanilar alıp baralar. Şunıñ nәticәsendә, ruslar cimerü öçen Altın Urda xökümәteneñ zәgiflәnüen kötep toralar.

 Altın Urdada  tınıçlıq yılları: Paks Tatarika

 Altın Urda xannarı imperiәdә 135 yıl buyınça tınıçlıq hәm tәrtipne yaxşı itterep saqlap toralar. Şuña kürә, Altın Urda xannarı üç alır dip qurqıp, ruslar bu zamanda bolgar cirlәre östenә  talau yauları belәn kilә almıylar. Dimәk, İdel buyı bolgarları Altın Urda xannarına buysınıp salım tülәp torsalar da, içmasam 135 yıl  buyınça rus yaularınnan intekmiçә gomer sörәlәr. Şuña kürә, Altın Urda zamanın qayber Könbatış tarixçıları bu imperiә territoriәsendә  „Paks Tatarika (Tatar tınıçlıgı zamanı)“ dip tә yörtәlәr.

 Tatar tarix fәnnәre professorı Gaziz Gobәydullin  bu zamannı „Tatar tarixı“ digәn kitabında bolay añlata:

„Bu zamannarda berwaqıt dönyanıñ xucaları xisaplangan Rum (=Wizantiә) kayserlәre Altın Urda dәwlәtennәn qurqıp toralar, xannarga qızların birәlәr, alar belәn qardәş bulırga tırışalar, alarnıñ möselman bulularına qaramıylar ide. Misır patşaları da  xannarga ittifaqçı bulırga telilәr, bülәklәr birәlәr, qoda bulışırga bik söyәlәr ide. Rus knezlәre dә kilep Altın Urda xannarı qarşında qol kebek sәcdә qılalar , Rum papaların alarga ilçelәr itep cibәrәlәr, rus ruxaniları da xannardan sadaqa aşarga tırışalar; Italiәdәge Cәnwә (Genua), Venetsiә comhuriyәtlәre dә Altın Urda belәn sәwdә kileşülәre yasıylar, xannarnı „imperator“ dip atıylar ide.

 Bu çaqlarda Altın Urda şәhәrlәreneñ çәçәk atqan zamannarı bulıp alarda sәwdәgәrlәr tulıp yatalar, galim-golәmә xannar tirәsendә yörilәr, möselman mәscetlәre Saray, Bolgar şәhәrlәrendә manaraların kükkә kütәrep toralar ide… „[22]

                                           Altın Urdanıñ zәgiflәnüe

 Bolgar  cirlәrenә rus poxodlarınıñ  yañadan başlanuı

Yugarıda da әytep ütkәnebezçә, Altın Urdada tınıçlıq zamanı yaqınça 135 yıl dәwam itә. Şunnan soñ, Altın Urda dәwlәte törle sәbәplәr, bigrәk tә  xannarnıñ ulları arasında xan bulu öçen çıqqan qanlı nizaglar arqasında zәgiflәnә başlıy. Ruslar monnan faydalanıp Bolgar cirlәrenә yañadan talau poxodları oyıştıra başlıylar. Tatar tarixçısı Әnwәr Xayrullin, Karamzinnıñ „Russiәwlәte Tarixı“ digәn kitabına tayanıp şul poxodlar xaqında tübәndәge  maglumatlarnı  birә:

 „1376-nçı yılda böyek knez Dmitrıy İwanowiç Donskoy,  inde mongol yaularınnan soñ ternәklәnep, yañadan ayaqqa basıp, üsep, görlәtep kön kürep yatuçı „Qazan Bolgarstanı“na talau hәm basıp alu, buysındıru sugışı oyıştıra. Qazan bolgarlarınıñ awılların, qalaların, sәwdә korabların yandırıp, baylıqların talap alalar hәm alarnı buysındırıp, yasaq malları tülәp torırga mәcbur itәlәr…“.

Altın Urdaga Aqsaq Timer (Tamerlan) höcüme

Üzbәk xannıñ wafatınnan soñ yaqınça 50 yıl ütkәç,  Altın Urda dәwlәtenә   könyaq-könçıgıştan ber fetnә, ul da bulsa Aqsaq Timer fetnәse kilep töşә. Üzen Çingiz xan nәselennәn dip kürsәtkәn Aqsaq Timer, Çingiz imperiәseneñ öleşlәre bulgan Aq Orda, Çagatay dәwlәtlәre cirlәren hәm bügenge İran cirlәren yaulap alıp üz iseme belәn atalgan ber dәwlәt tözi. Soñgaraq bu dәwlәtneñ çiklәre könbatışta Egey Diñgezenә, könyaqta Misırga, köncıgışta Qıtay hәm Hindstanga xәtle citä. 

                                                                    

Menә bu Aqsaq Timer, 1391-nçe yılda, Altın Urda cirlәrenә dә höcüm itә. Ul waqıtta,  Altın Urda xanı Tuqtamış xan bula. Bu xan üzeneñ xәrbi köclәre belәn Aqsaq Timergә qarşılıq kürsәtsә dә anı ciñep cıga almıy hәm sugış mәydanınnan qaçıp, Litwa  xökemdarına barıp sıyına. Şunnan soñ, Aqsaq Timer Altın Urda imperiәseneñ başqalası Saray Bәrkәne, Xacitarxan (Astraxan) şәhәren hәm başqa qayber töbәklәren  yaulap ala hәm bu töbәklәrgә zur ziyannar kiterә. Süzneñ qısqası, Aqsaq Timer höcüme Altın Urda imperiәseneñ köçen bik kimetә.    

Bolgar cirlәrenә rus poxodlarınıñ dәwamı 

Altın Urda imperiәseneñ başına niçek tә bulsa ber bәla kilep töşüen kötep torgan ruslar menә bu Aqsaq Timer fetnәsennәn faydalanıp, Bolgar cirlәrenә yañadan talau höcümnәre oyıştıra  başlıylar. Tatar tarixçısı Әnwar Xayrullinnıg yazuınça,  Karamzinnıñ kitabında  şul xaqta  bolar әytelә:

„1392-nçe yılda böyek knez Wasilıy Dmitriewiç xakimiәte waqıtında Nowgorod, Ustyug şәhәrlәrennәn talauçılar zur-zur köymәlәrgә töyәlep Nokrat (Wyatka) hәm İdel yılgaları buylap kilep, Cükәtau, Qazan hәm başqa bolgar şәrlәren cimerep, alarnıñ sәwdәgәrlәren hәm xalıqların talap kitәlәr… 

1399-nçı yılda әlege knez Wasilıy Dmitriewiç üzeneñ ber tugan enese Yuri Dmitriewiçne küp sanlı, bik köçle gaskәr belәn Qazan Bolgarstanına talau sugışına cibәrә. Alar ul waqıttagı başqalanı (Bolgar şәhәren), Cükәtau, Qazan, Kirmәnçek şәhәrlәren basıp alıp, әlege cirlәrne öç ay buyı cimerep, xalqın hәlәk itep, küp baylıqların talap alıp kitәlәr…“[23]  

Bolgar şәreneñ ruslar tarafınnan cimerelüe 

Wasilıy II. zamanında, 1431-nçe yılda, ruslar Bolgar şәhәrenә qabat yau belәn kilәlәlәr hәm anı cimerep taşlıylar. Bolgar şәhәren cimerüçe rus soldatlarınıñ başında knez Fedor Pestriy bula. Şulay itep, Bolgar dәwlәtenә gasırlar buyınça başqala bulgan bu borıñı şәhәr ruslar tarafınnan xarap itelә.[24] Şunnan soñ, Bolgar xanlıgınıñ başqalası tönyaqta tınıçraq cirdә urnaşqan Qazan qalasına küçerelә. Bolgar,  şәhәr bularaq yәşәwdәn tuqtıy.

                                         Bolgar xannarı (әmirlәre)

Mәglüm xәbәrlәr buyınça, Idel buyı  Bolgar dәwlәteneñ xannarı tübәndәgelәr bulgan:  

1. Silki xan: Ul –başlap möselman bulıp, Bagdadqa ilçelәr cibәrep, islamga kerüen xәlifә Cәgfәr әl-Moqtәdir Billahqa maglum itkәn Almas xannıñ atası. Almas xan üzenә Cәgfәr dip, atasına Abdullah dip isem birgәn bula. Islam dinen rәsmi rәweştә  qabul itkәnnәn soñ, Bolgar xannarı „dәwlәt başlıgı“ mәgnәsendә gәrәpçә әmir“ digәn titel belәn yörtelәlәr.

2. Anıñ ulı Almas xan (әmir Cәgfәr): Monıñ gasırında Bolgar şәhәrenә Bagdadtan Sәhsәn әr-Rәsibi, Bәr әl-Xәmi hәm Әxmәd bin Fazlan isemle ilçelәr citәkçelegendә din öyrәtü öçen galimnәr, tözeleş hәm başqa eşlәr öçen osta belgeçlәr kilә. 943-nçe yılda әmir Cәgfәrneñ sәlәmәt buluı, Konstantiniә hәm şul taraftagı başqa mәmlәkәtlәrgә höcüm itüe Әbul-Xәn әl-Mәsgudi kitabında açıq itep әytelgәn.  

3. Anıñ ulı әmir Әxmәd: Bu şәxes Moqtәdir Billah xәlifәlege waqıtında Bagdad arqılı xacga barıp, xәlifәlek diwarınnan aña küp mallar, xaywannar, kiemnәr, bayraqlar, muzıyka qoralları bülәk itep birelgәn.[25] Bu sәfәre padişah buluınnan elek, şahzadә waqıtında uq bulsa kirәk.[26]

4. Anıñ ulı әmir Talib: 949-nçı yılda bu şәxes isemendә şәhre Bolgarda sugılgan tәñkәlәr bar.

5. Anıñ ulı әmir Mö’min: Bu keşe patşalıq itkәn waqıtta, yәgni 985-nçe yılda Russiә xökemdarı Wladimir qıpçaq töreklәreneñ yardәme belәn Bolgar ilenә höcüm itep, anı talıy, cimerә, xalqın üterә hәm әsir ala. Bolgarlarga salım salırga telәgәndә, rus gaskәrlәre başlıgı üzeneñ xökemdarına: „Bolarnıñ ayaqları itekle, bolardan bez salım ala almabız, bez çabatalılar östenә barıyq, bezgә şulay qulay bulır“, -dip әytkәnlege riwayәt itelә, yәgni bolgarlar mәgrifәtle, mәdәniәtle xalıq bulgan. Şәhri Bolgarda 977-nçe yılda bu keşe isemendә sugılgan tәñkәlәr bar. 

6. Әmir Şәmgun: Bu keşe Dunay bolgarlarınnan bulsa kirәk.

7. Әmir Xәydәr. 

8. Anıñ ulı әmir Moxәmmәd.[27]

9. Monıñ tuganı Sәgid. 

10. Barac.

11. İbrahim: Bu keşe miladi belәn 1164-nçe-1165-nçe  yıllarda sәlәmәt ide.  

12. Monıñ ulı Sәlim: Sәlim tarafınnan Bolgar şәhәrendә sugılgan tәñkәlәrdә Gabbasi xәlifәlәrdәn әn-Nasıyrәtdin lillahi әmirel-mö’minin” dip yazılgan yazu bar. (Әn-Nasıyrәtdin lillahi qırıq cide yıl xәlifәlek urınında bulıp, miladi belәn 1225-nçe yılda wafat bulgan ide).

13. Monıñ ulı İlham: Ilham xan zamanında, miladi belәn 1223-nçe yılda, tatar (mongol)lar  bolgarlar östenә   kilep sugıştılar  hәm  tәmam    ciñelep   qaytıp kittelәr.

1236-nci miladi yılda tatar (mongol)lar ikençe mәrtәbә Bolgar östenә zur köç belәn kildelәr hәm bolgarlarnı ciñdelәr, zur tülәwlәr saldılar hәm küp baylıq aldılar. Şulay bulsa da, bolgarlarnıñ üzlәreneneg eçke eşlәrendә berqadәr bәysezleklәre qaldı.  

14. Gabdulla.

15. Xәn: 770-nçe, 776-nçı, 778-nçe hicri yıllarda Bolgar şәhәrendә anıñ iseme belәn sugılgan tәñkәlәr bar. Rus kneze miladi belәn 1376-nçı yılda Qazan östenә gaskәr cibәrgәn ide. Şul waqıtta әmir Xәn belәn Mәxmud ruslar qulına әsir töştelәr hәm zur şartlar, küp tülәwlәr bәrabәrenә azat iteldelәr. [28]

16. Mәxmud. 

17. Gabdulla: Anıñ zamanında tatar (mongol)lar Timur isemendәge ber gaskәr başlıgı qul astında Bolgarga kilep sugıştılar hәm şuşı әmir Gabdullanı şәhit ittelәr. Şunnan soñ әmir Gabdullanıñ yaqınnarı anıñ 9 yәşlek ulı Altınbәk belәn 7 yәşlek ulı Galimbәkne Qazanga alıp kilgәnnәr.

18. Altınbәk: Gabdulla әmirneñ şuşı ulı İske Qazan şәhәrendә әmir hәm xan bulıp torgan.

19. Monıñ tuganı Galimbәk: Anıñ zamanında Bolgarnıñ xökümәt üzәge Iske Qazannan yaña xәzerge Qazanga küçkәn, dilәr. Rus tarixlarındagı: “1429-nçı yılda bolgarlar hәm qazanlılar Galiç, Kostroma şәhәrlәrenә qadәr sugışıp kildelәr, lәkin şәhәrne ala almıy kire qaytıp kittelәr, rus gaskәre alarnıñ artlarınnan qua bardı, alar Ali baba artınnan az gına citmәdelәr”, -digәn xәbәrlәrdәge “Ali baba” Bolgar әmire Galimbәk dip uylanıla. 

Hәrxәldә, miladi belәn 1431-nçe yılda ruslar Bolgar  dәwlәten tәmam tuzdırdılar.[29]

Aqsaq Timer höcümennәn soñ Altın Urda   

Altın Urdaga yasagan höcümennәn soñ, Aqsaq Timer bu dәwlәtneñ başına üzenә turılıqlı Qotlug Timer isemle ber xannı urnaştırıp, üz dәwlәteneñ başqalası Sәmәrkandga qayta.

Altın Urda xanı Qotlug Timerneñ wәzire (yardәmçese) İdegәy isemle ber mirza  bula hәm gamәldә dәwlәt idarәse bu mirza  qulında bula. Bu mirza, 1399-nçı yılda, Altın Urda tәxetenә yañadan utırsın öçen Tuqtamış xanga yardәm itkәn Litwa xökemdarın ciñә. Ul ruslar östenә dә yau belәn barıp, alarnı da  Altın Urda xökümәtenә qabat buysındıra. Lәkin, İdegәy  mirza, 1419-nçı yılda, Tuqtamışnıñ ulı Kәrim Bәrdigә qarşı sugışqanda hәlәk bula.

                                  Altın Urda imperiәseneñ bülenüe

İdegәy Mirzanıñ wafatınnan soñ Altın Urda xökümәtendә tәrtip bozıla, xan balaları arasında xakimiәt öçen qızu körәş qabınıp kitә. Başqa süzlәr belәn әytkәndә, ildә berdәmlek qaqşıy, tarqalu-bülenü protsesı başlanıp kitә. Şunıñ nәticәsendә, Altın Urda Imperiәse cirlәrendә ayrım-ayrım waq dәwlәtlәr (xanlıqlar) tözelә başlıy.[30] Ul xanlıqlar  bolar: 

1. Saray xanlıgı: Bu xanlıq  Altın Urdanıñ töp üzәge bularaq   Keçe Moxammәd xan balaları idarәsendә qala.

2. Xacitarxan (Astraxan) xanlıgı:  Keçe Moxammәd xan balalarınnan qayberlәre tarafınnan tözelә.

3. Seber xanlıgı: Bu xanlıq 1429-nçı yılda Xaci Moxammәd xan hәm balaları tarafınnan tözelә.

4. Qazan xanlıgı: 1437-nçe yılda Keçe Moxәmmәd xannıñ tuganı Olug Moxammәd xan tarafınnan elekke Bolgar xanlıgı cirlәrendә tözelә. 

5. Qırım xanlıgı: Bu xanlıq 1443-nçe yılda Qırım yarımutrauında Baqçasaray şәhәrendә Xacigәy xan tarafınnan tözelә.

6. Nugay xanlıgı:  Cayıq yılgası buyında Sarayçıq şәhәrendә törkilәşkәn mongol mangıt qabilәsennәn üzlәreneñ möstәqil bәklәre bula.[31]

Bügenge İdel buyı tatarlarınıñ borıñgı әbi-babaları bu xanlıqlardan Qazan xanlıgında yәşilәr. Şuña kürә, bu xanlıq tarixın beraz tәfsillәp añlatıp birәbez:

                                                                                                                     Däwamı TATARSTAN  HISTORY - 5'dä...

[1] Nadir Devlet, Russiә töreklәreneñ milli  möcadәlә tarixı (1905-1917), Ankara, 1985, s.43

[2] Böyek Larousse Süzlek hәm Ensiklopediәse, Istanbul, 1986, “Altın Urda” bülege.

[3] Şihabetdin Mәrcani, Möstefadel-Әxbar fi Әxwali Qazan wә Bolgar, Qazan, 1989, s. 156-157

[4] Azade-Aishe Rorlich, The Volga Tatars, Stanford, California, 1986, s.18

[5] Böyek Larousse Süzlek hәm Ensiklopediәse, Istanbul, 1986, “Altın Urda”  bülege

[6] Rizaeddin Fәxreddinew, Bolgar wә Qazan töreklәre, Qazan, 1993, s. 50

[7] Rafael M- Wәliew, Cәmil A. Muhammetşin, Böyek Bolgar, Ankara, 2000, s. 140-141

[8] Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923,  s. 50

[9] Böyek Larousse Süzlek hәm Ensiklopediәse, Istanbul, 1986, “Altın Urda” bülege.

[10] Şul uq әsәr, “Altın Urda” bülege.

[11] Rizaeddin Fәxreddinew, Bolgar wә Qazan töreklәre, Qazan, 1993, s. 89-117

[12] Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 68

[13] Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 47-48

[14] Şul uq әsәr, s. 52-53

[15] Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 54

[16] Azade-Aishe Rorlich, The Volga Tatars, Stanford, California, 1986, s. 20

[17] Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 54

[18] Şul uq әsәr, s. 55

[19] G. Gobәjdullin „tatar“ süze belәn monda imperiәnen töp xucaların, yәgni mongol hәm tatarlarnı bergә küz aldında tota.

[20] Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 56-62

[21] Abdullah Battal Taımas, Qazan töreklәre, Ankara, 1966, s. 43

[22] Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı,  Qazan, 1923, s. 62-63

[23] Әnwar Xayrullin, Tatar-urıs mönәsәbәtlәre tarixınnan, Qazan, 2000

[24] Şihabetdin Mәrcani, Möstәfadul-Әxbar fi  Әxwali Qazan wә Bolgar, Qazan, 1989, s.395

[25] Şihabetdin Mәrcani, Möstәfadel-Әxbar fi Әxwali Qazan wә Bolgar, Qazan, 1989, s. 149

[26] Rizaeddin Fәxreddinәw, Bolgar wә Qazan töreklәre, Qazan, 1993, s. 36

[27] Şibabetdin Mәrcani, Möstәfadel-Әxbar fi Әxwali Qazan wә Bolgar, Qazan, 1989, s. 150

[28] Rizaeddin Fәxreddinew, Bolgar wә Qazan töreklәre, Qazan, 1993, s. 37

[29] Rizaeddin Fәxreddinew, Bolgar wә Qazan töreklәre, Qazan, 1993, s. 38

[30] Böyek Laruosse Süzlek hәm Ensiklopediәse, Istanbul, 1986, “Altın Urda” bülege.

[31] Şihabetdin Mәrcani, Möstәfadel-Әxbar fi Әxwali Qazan wә Bolgar, Qazan, 1989, s. 46-48