Azat Tatarstan

TATARSTAN  HISTORY - 3

___________________________________________________________________________________________

© Copyright 2005 by Hayrettin Güleçyüz, Munich.

All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without written permission of the author.
____________________________________________________________________________________________        

                                           

                                                            Bolgar töreklәreneñ dinnәre

İdel-Kama buylarına kilep utıruçı bolgar töreklәre berençe mәrtәbә mәcüsi bulıp, başqa töreklәr kebek şaman dinendә idelәr. Sәwdә tәrәqqi itüe belәn bolarga da çit mәdәni illәrdәn sәwdәgәrlәr kilep yöri başladılar. Bu sәwdәgәrlәr möselman, xristian illәrennәn hәm Xәzәr ilennәn kilәlәr;  bu sәwdә belәn kilüçelәr arasında din öyrәtüçelәr dә bulıp, alar üzlәreneñ dinnәrenә xalıqnı öndilәr ide.[1]  Lәkin Bolgarlarga küberәk möselman sәwdәgәrlәre kilgәnlektәn,  din mәs’әlәsendә alarnıñ bolgarlarga  tә’sire köçlerәk buldı hәm VII-nçe gasır urtalarınnan başlap islam dine bolgarlar arasında tarala başladı. Kürenekle tatar arxeologı A.X. Xaliqownıñ süzlәrençә, islamnı Bolgar qabilәlәrennәn iñ elek bәncәrlәr 644-nçe yılda qabul itәlәr. 737-739-nçı yıllarda alar garәp yaularınnan qurqıp tönyaqqa, bulaçaq Bolgar cirlәrenә qaçalar, hәm soñraq Bolgar cirendә şәhәr xalqınıñ nigezen tәşkil itәlәr.  „Şuña kürә bolgar şәhәr xalqı arasında islam dineneñ tarala başlauı VII. gasır urtalarına uq qaytıp qala“, -dip yaza A.X.Xaliqow.[2]  Şunnan soñ, islam dine Bolgar cirlәrendә tamır cәyә başlıy.  A.X.Xaliqow bu fikerne arxeologik materiallar belәn quәtli: İñ borıñgı nigezdә mәcüsi bulgan Olı Tarxan (VIII-IX-nçı gasır) hәm Tәnkәy (IX-X-nçı gasır) qaberleklәrendә qaberlәrneñ 30%’qa yaqını inde möselmança kümelgәn – mәyetneñ әyberlәre yuq, başı könbatışta, yöze qıyblaga qaragan“.[3]

Lәkin islam dine bolgar xalqı arasında taralsa da anıñ rәsmi dәwlәt dine xәlenә kilüe, 922-nçe yılnıñ 21-nçe mayına turı kilә. Aña qadәr Bolgar cirlәrendә mәçetlәr eşlәp torsa hәm comga xotbәlәrendә xanga doga qılınsa da Bolgar xanı Sülki ulı Almas (yaki Almış) xan üzeneñ hәm xalqınıñ möselman buluın bu könne xәlifә ilçelәre aldında rәsmәn bәyan itkәn hәm şul rәweştә islam Bolgar ilendә dәwlәt dine tösen algan. Bu waqiga İbne Fazlan Sәtnamәsendә tәfsillap añlatıla. Bu sәyәxәtnamәgә kürә, Bolgar xanı Almas 921-nçe yılda ul zamandagı Bagdad xәlifәsenә xat yazıp cibәrgәn. Bu xaqta sәyәxәtnamәneñ „Bagdadtan sәr“ digәn öleşendә bolar әytelә:

„Sәqlab (Bolgar) qәweneneñ padişahı bulgan Almas bin Sülki Bәltuardan Әl-Moqtәdir billah xәlifәgә: „Bezgә din öyrәter wә islam şәrigate belәn tanışır hәm dә mәscet wә minbәr tözer, mәmlәkәtebezgә din xökemnәren işetterer wә üzebezgә qarşı bulgan padişahlardan saqlanırlıq itep qalgalar (krepostlar) salır öçen galimnәr hәm ostalar cibәrsәgez ide“, -digәn üteneç xatı kilde. Oşbu üteneçne xәlifә qabul itte (galimnәr, eşçelәr wә ostalardan gıybarәt ber törkem cibәrde)…“[4]

Bu törkemdә İbne Fazlan sәrkatip (sekretar) bulgan hәm törkemneñ Bolgarga sәyәxәten tәfsillәp  yazıp bargan.  Ul, sәyәxәtnamәsendә üzlәreneñ Bolgar şәhәrenә kilep citülәren hәm Almas xan belәn oçraşuların bolay dip taswirlagan:

„…Bolgar şәhәrenә citüebez 310-nçı  yıl, moxәrrәmneñ unikençe könendә (miladi belәn   922-nçe yıl 17-nçe mayda), yәkşәmbe kön ide. Xarәzem mәmlәkәteneñ başqalası bulgan Cörcaniyә şәhәre belәn Bolgar arasındagı sәfәrebez citmeş kön buldı.

Mәmlәkәtneñ xörmәtle adәmnәre wә tübәn dәrәcәdәge padişahlar, türәlәr xәlifәneñ xatı uqılaçaq mәcleskә әzer bulsınnar wә cıyılsınnar öçen, bez üzebez öçen xәzerlәngәn çatırlarda çәrşәmbe köngә qadәr tordıq.

Pәnceşәmbe kön citkәç töyennәrebezne çiştek wә Bagdadtan cibәrelgәn iәr belәn atnı iәrlәdek tә  Gabbasi xәlifәlәreneñ bilgese bulgan qara kiemne padişahqa  (Bolgar xanına) kiderdek, başına çalma uradıq. Min xәlifәneñ xatın buqçadan aldım da qıçqırıp uqıdım. Bu waqıtta padişah xәlifәne xörmәt qılu niәte belәn ayagürә basıp tordı. Monnan soñ wәzir Xәmid bin әl-Gabbas tarafınnan cibәrelgәn xatnı da uqıdım. Bu waqıtta da padişah ayaq östendә tordı. Xәlbuki, padişah awır gәwdәle  adәm ide. Padişah keşelәre bezneñ  östebezgә tәñkәlәr çәçtelәr. Bez xәlifә tarafınnan cibәrelgәn bülәklәrne padişahqa tәqdim ittek wә xatınına da bülәk itelgәn kiem kiderdek. Üzlәreneñ goref wә gadәtlәrenә kürә xatını üz yanında utırgan ide...

Bez kilgәngә qadәr xotbә waqıtında padişah öçen mönbәrdә „Allahümmә әslix әl-mәlike Bolgar“, -dip doga qılına torgan bulgan. Min: „әl-mәlik“ (iә) süze Allahü Tәgalәneñ üzenә genә xas isemnәrdәn, xosusәn yalwaru hәm doga urını bulgan mönbәrlәrdә әlege isemne başqalarga atap birü yaramıy, menә sineñ xucañ -mö’min-möselmannarnıñ xucası- böten könçıgış wә könbatış mәmlәkәtlәrendәge mönbәrlәrdә üzen: „Allahümmә әslix gabdәlifәkә Cәgfәr әl-imam әl-Moqtәdir billah әmir әl-mö’mininә!“ (I Allam, üzeñneñ qolıñ hәm xәlifәñ mö’min-möselmannarnıñ xucası Cәgfәr imam әl-Moqtәdir billahnı izgelekkә yünәlder!), -dip telgә alırga boyırdı“, -didem. Padişah: „Alay bulgaç niçek әytergә kirәk bulır?“ –dide. Min: „Üzeñneñ hәm dә atañnıñ iseme telgә alınır“, didem. Padişah: „Minem atam möselman tügel ide, üzem dә möselman bulmadım, elekkege isememne xotbәdә telgә alasım kilmi, böten mö’min-möselmannarnıñ xucası bulgan xucamnıñ iseme niçek? Şunıñ isemen üzemә birsәm yararmı?“ –dide. Min: „Böten mö’min-möselmannarnıñ xucası Cәgfәr isemle, anıñ isemen üzeñә quşuınnan tıyu yuq!“ –didem. Padişah: „Alay bulsa, min üzemne Cәgfәr wә atamnı Gabdulla dip isemlәdem“, -dide. Monnan son wәgaz söylәwçe –xatıyb: „Allahümmә әslix gabdәgfәr bin Gabdulla әmire Bolgar mәwla әmir әl-mö’mininә!“ (İAllam, Bolgar әmire, qolıñ Cәgfәr bin Gabdullanı, mö’min-möselmannarnıñ xucasın izgelekkә yünәlder!) –dip doga qıla başladı.“[5]

 İnde bu yazmalardan añlaşılgança, Bolgar xanı Almas xan 922-nçe yılnıñ 21-nçe mayında üzeneñ möselman bulganlıgın rәsmi rәweştә iglan itkәn  hәm şunnan  soñ üzeneñ isemen „Cәgfәr“ hәm atasınıñ isemen „Gabdulla“ iseme belәn alıştırgan.

Xәlifәgә yazgan xatınnan añlaşılgança, Almas xan Bagdadtan  tözü ostaların isә  alarga Bolgar ilendә mәçet-mәdrәsәlәr saldıru belәn berrәttәn, ilne xәzәr hәm rus höcümnәrennәn saqlau öçen krepostlar saldıru  maqsatı belәn çaqırtqan. Çönki ul zamanda bolgarlar Xәzәr xanlıgına buysınıp, anıñ xanına yasaq tüli torgan bulgannar. Ara-tirә bu ike xalıq arasında  sugışlar ta bulgalıy ikәn.  Şulay uq, ruslar da yış qına Bolgar cirlәrenә talau höcümnәre yasap torgannar.

                                          

                                                                                          Bolgar şәhәrendәge Xan mәçetenen qaldıqları
                 

İslamnıñ İdel-Uralda cәyelüe

Üzlәre möselman bulgannan soñ, bolgarlar islam dinen başqa xalıqlarga da tarata başlagannar. Mәsәlәn, İbne Fazlan kilgәn zamannarda mәcüsi bulgan başqort xalqı alarnıñ әsәre belәn barçası da möselman bulgan. Xisameddin әl-Möslimi  başqortlardan Bolgar şәhәrenә kilep uqıgannan soñ, asıl watannarına qaytıp, islam dinen taratqan keşelәrneñ isemnәren, xәtta başqort golәmasınıñ (din galimnәreneñ) qaberlәre qayda ikәnen dә yazgan.

Bu töbәklәrdәge fin xalıqlarında da  berniçә islam әsәre bar, lәkin alarnıñ tellәre başqa bulganlıqtanmı, ni sәbәptәnder barçası möselman bula almagannar.[6] 

Әwәldә mәcüsi xalqı bulgan ruslarnıñ kneze Wladimir, agaçtan yasalgan altın mıyıqlı potlarga tabınu belәn qәnәgәtlәnmiçә, xalqı belәn bergә ikençe dingә küçmәkçe bulgan. Şul xәbәr taralgannan soñ,  Wladimirga üz dinnәren qabul itterü niәte belәn törle xalıqlardan ilçelәr kilә başlagan. Mәsәlәn, yәhüdilәr, nemetslar, greklar, Wolga buyındagı bolgarlar da bulgannar. Wladimirga islam dine bik oşagan. Xosusan, cәnnәt sıyfatların söylәp kürsәtkәç, bik yaratqan, tagı küp xatın alunı bik yaratqan. Lәkin möselmannarnıñ araqı eçmәülәren yaratmagan hәm: „Russiәdә iñ küñelle eş –araqı eçü, bez annan başqa tora almıybız“ dip әytkәn.[7] Menә şul sәbәptәn çıgıp, ruslar islam dinen qabul itmi qalgannar.

Hәrxәldә, bolgar töreklәrendә islam dine nıqlı rәweştә urnaştı, xәlifәlek üzәgennәn hәm islam bişegennәn yıraq bulularına qaramastan, Allahe Tәgalәneñ östenlege hәm mәrxәmәte belәn dini qadәtlәr ütәlep tordı. Bu eş –bolgar  töreklәreneñ islam qabul itülәre dönyadan ber kiñlek öçen genә bulmıyça, bәlki xaqlıqnı tirәn añlauları arqasında dinne küñeldәn tanularına dәlil.[8]

Bolgar ilendә İslam dinen rәsmi töstә dәwlәt dine dip qabul itü, berençedәn,   dәwlәt xakimiәten nıgıtırga yardәm itte hәm ikençedәn, xalıqnıñ töp öleşen islam bayragı astına berlәşterde.[9]  Bolgarlarnıñ islam dinen qabul itülәre, alarga islam mәdәniәte kerügә dә sәbәp buldı. Şulay uq sәyәsi cәhәttәn dә rәsmәn bolgarlar  Gabbasi xәlifәlәrenә buysındılar. Xotbәlәren alar isemenә uqıy başladılar. Xәtta aqçaların da Bolgarda sugıp, östenә Gabbasi xәlifәlәreneñ isemnәren yazalar ide.[10]

Bolgarlarda fәn, mәgarif hәm әbiat

Şәrıq illәre belәn tıgız iqtisadi hәm mәdәni baglanışlar arqılı Bolgar cirendә islam dineneñ bik irtә ütep kerep hәm taraluwı, anda  garәp yazma kulturasınıñ hәm islam mәdәniәteneñ çәçәk atuına kiterә. Bolgarlar garәp yazuına qadәr borıñgı törki run yazuın da qullangannar. Bolgar cirlәrendә qazıp tabılgan çülmәklәr, möherle baldaqlarda bu yazu tamga rәweşendә çagıla.

İslam qanunnarı buyınça qırıq farıznıñ berse –gıylem alu. Şәrigat xökemnәren cirenә citkerep ütәgәn Bolgar xalqı uqu-uqıtu mәs’әlәlәrenә zur igtibar birgәn. İbne Rüstә yazmalarına qaraganda, X-nçı gasır başlarında uq xәtta Bolgar awıllarında da mәktәp-mәdrәsәlәr eşlәgәn.

XII-nçe gasırnıñ berençe yartısında yәşәp icat itkәn Bolgar şagire Sölәyman bin Dawud Saksin Suarinıñ tugan yaq tabigatenә, Bolgar qızlarınıñ güzәllegenә mәdxiә cırlagan şigırlәre bezneñ könnәrgә qadәr kilep citkәn.

Ataqlı Bolgar şagire Qol Galineñ islam mәdәniәte altın fondına kertelgәn mәşhur „Qıyssa-i Yosıf“ әsәre XIII-nçe gasır başlarına qarıy. Qol Gali üz әsәrendә saf mәxәbbәt, duslıq, tuganlıq, tatulıq, iman baylıgı kebek töşençәlәrgә yugarı bәyә birә. Bu әsәr xalqıbız tarafınnan yaratıp uqılıp, anıñ tormışında yöz yıllar buyınça matur әxlaqi yulkürsәtkeç bulıp xezmәt itә.

 Mongol yauına qadәrge çor әdәbiat, sәñat hәm ictimagıy fikerlәw bik alga kitkәn çor bulıp tarixqa kerep qalgan. Bolgar әkiәtlәre, bәyetlәre, bolgarlar hәm bortaslarnıg duslıgı, Alıp Batır turında riwayәtlәr şuşı çorda tugan. Alar bügeñe köndә tatar xalqınıñ әdәbi mirasın tәşkil itәlәr.

Bolgar qazıye hәm tarixçısı Yaqub ibne Nogman „Bolgar tarixı“ digәn zur külәmle gıylmi әsәr yazgan.[11] Bolgar galimnәre meditsina gıylmennәn dә kitaplar yazgannar. Qaysıları başqa möselman galimnәre tarafınnan yazılgan kitaplarga şәrexlәr (=añlatmalar) baglagannar. Bolgar galimnәre tönyaq cirlәrenә barıp, ul cirlәrdә qoyaşnıñ, yoldızlarnıñ yöreşlәren qarap, tikşerep qaytqannar. Lәkin bu әsәrlәr bezneñ zamanıbızga  qadәr qalmagannar. Törle sugışlarda qalalar doşmannar tarafınnan alınıp talanganda yanıp, yırtılıp, talanıp, bozılıp betkәnnәr. Barı tik ber-ike qısqa kitap hәm qaber taşları östendәge yazular gına qalgan.[12] Bolgar şәhәren qazu eşlәre waqıtında tabılgan şaşka, şatmat uyınçıqları, yazu caylanmaları bolgarlarnıñ mәdәni tormışı turında söyli.[13]

Bolgarlarnıñ mәşhür şәrlәre

Bolgar töreklәre sәwdәgәr hәm hönәrle, şul zamanga kürә mәdәniәtle bulganlıqlarınnan şәhәrlәre hәm awılları küp bula ide. Bolarnıñ şәhәrlәrennәn qayberlәre bu köndәge şәhәrlәr urınnarında bulırlar, qayberlәre sugış waqıtlarında doşmannarı tarafınnan cimereldelәr hәm watıldılar, xәtta urınnarı da yugaldı.

Bu köngә qadәr isemnәre qalgan şәhәrlәrdәn Arnasnı, İbrahim (Braximov), Uyşil, Basıf, Bilәr, Bolgar, Tuxçin, Saksin, Suwar, Kirmәnçek, Cükәtaunı kürsәtergә bula…

Bolgar töreklәreneñ öç başqala şәhәrlәre buldı: Berse –üz waqıtında bik mәşhür hәm bu köndә xarap bulgan Bolgar şәhәre. İkençese -Qazan yılgası östendәge, bu köndә  inde xarap bulgan Qazan şәhәre. Öçencese –bu köndә sәlәmәt bulgan Qazan şәhәre.“[14] 

Bolgar şәhәrlәre şaqtıy zur bulalar, alarnıñ qaysılarında tora torgan xalıqnıñ sanı 10 meñnәn arta ide. Şәhәrlәr kübrәk yılga buyına salınalar , tirә yagı tirәn çoqır belәn әylәnderep alınıp, çoqırnıñ eçke yagınnan biek qalın imәn bürәnәdәn salıñan qoyma belәn şәhәr çolgap alıñan bula; şәhәrdәge gadi keşelәrneñ öylәre bürәnәdәn salıngan öylәrdәn qibarәt bula ide. Bolgarlarnıñ binaların taswirlaganda ber yazuçı: „Bürәnә  östenә bürәnә salu yulı belәn tözilәr wә bürәnәlәrne agaç qadaqlar belәn ber-berenә berketep baralar“ –di.                                                                     

Bolgarlar X-nçı gasırnıñ başında rәsmәn İslam dine qabul itkәnnәr. Şuşı waqıygadan soñ Gәrәbstannan möselman ostaları kiterelep, taştan mәscedlәr, saraylar salgannar; qayber şәhәrlәrendә әllә niçә manaralı mәscedlәr salıngan; taş munçalar, çittәn çişmәlәrdәn şәhәrgә kilә torgan su yulları (wodoprowod) yasalgan. Mәşhur keşelәr ülgәç, alarnıñ qaberlәre östenә bik maturlap gömbәz yasap binalar salıp quygannar. Şәhәrdә uramnar tar, lәkin sәwdәghәrlәrgә satu öçen bazar itep, kiñ mәydannar qaldırılgan.[15]

Wolga Bolgarları hәm Ruslar 

Wolga bolgarları belәn ruslar arasındagı mönәsәbәtlәr xaqında  kürenekle tatar tarix fәnnәre galime Әnwәr Xәyrullinnıñ 2000-nçe yılda yazgan „tatar-urıs mönәtlәre tarixınnan“ digәn mәqalәsenә mörәcәgәt itәp, annan maglumatlar tәqdim itәbez: 

„Çal İdel  hәm Çulman buylarında bik borıngı zamannardan birle yәşәp kilgәn bolgarlar tınıç tormışta yәşәp, üzlәreneñ kürşelәre bulıp yәşәwçe xalıqlar belәn sugışmıyça, alarnı talamıyça, mañgay tirlәren tügep eşlәp, üz könnәren üzlәre kürgәnnәr. Alar bixisap küp törle hönәr-kәseplәre belәn tormış kötkәnnәr, üzlәreneñ şәxsi hәm il baylıqların arttırgannar. Nәq menә bolgarlarnıñ tırış xezmәtlәre nәticәsendә, Bolgar dәwlәte üz çorında dönyada Borıñgı Gretsiә, İran mәmlәkәtlәrennәn qala iñ alga kitkәn dәwlәt bulıp tanıla. Dönyada öçençe urında torgan iñ bay, iñ alga kitkәn әlege Bolgar dәwlәtenә kürşe xalıqlar tarafınnan әledәn-әle talau höcümnәre oyıştırılgan, ul alarnıñ hәrwaqıt küzlәren qızdırıp, ımsındırıp-qızıqtırıp torgan. Anıñ keremeneñ küp öleşen dönyanıñ bik küp illәre belәn uñışlı sәwdә itü, mal tabu tәşkil itkәn. Nigezdә, Bolgar dәwlәte üzeneñ köndәlek tormışın hәm kilәçәgen dönya illәre belәn tınıç, üzara kileşep, nıqlı sәwdә baglanışları urnaştırıp tә’min itkәn…

Wareglardan, yaki normannardan çıqqan hәm slawyannar tarafınnan üzlәre belәn idarә itәr öçen çaqırıp alıñan Ryuriklar dinastiәse 864-nçe yılda monarxiә xakimiәte urnaştırgan. Russiә belәn Borıñı Bolgar dәwlәte arasında mönәsәbәtlәr elek-elektәn ber törle genә, şoma gına bulmagan… İnde 7-nçe gasırda uq üzeneñ dәwlәten buldırıp, tınıç tormış belәn kön kürüçe Bolgar dәwlәtenә –tabigatlәre belәn sugış, talau, üterü, eçü kebek hәm başqa törle qırgıy, wәxşi sıyfatlarga iyә bulgan slawyannar, yәgni borıñgı urıslar ber dә tınıçlıq birmәgәnnәr, bay il bulgaña kürә, әledәn-әle bolgarlarnı talau poxodları oyıştırıp torgannar. Әgәr Russiәneñ rәsmi dәwlәte, yәgni monarxiә dәwlәte tarixın küzdәn kiçersәñ –gacәpkә qalasıñ: alar –yә il eçendә üzara sugışıp-talaşıp yatqannar, baylıq hәm xakimiәt bülgәnnәr; yәisә kürşe dәwlәtlәrne qanga batırıp, üterep, yandırıp, talap, baylıgın tartıp algannar, xalqın әsir itkәnnәr hәm qollıqqa satqannar, әnә şulay tabılgan malga eçep, tipterep yәşәgәnnәr dә, betkәç –tagın şul gamәllәrenә kereşkәnnәr…“.[16]

Ruslarnıñ Bolgar dәwlәtenә poxodları

Tatar tarix fәnnәre galime Әnwar Xayrullin, mәqalәseneñ dәwamında, Bolgar ilenә rus poxodları xaqında kürenekle rus tarixçısı N.M. Karamzinnıñ „Russiәwlәte tarixı“ isemle kitabınnan özeklәr kiterә:

„…879-nçı yılda Ryurik ülgәnnәn soñ, anıñ tuganı Oleg xakimiәtkә kilgәç, üz qan qardәşlәren üterep Kiewne basıp algaç, şәhәrneñ Dnepr yarında, uñaylı urında urnaşqanlıgın, annan torıp başqa bay illәr belә berrәttәn Bolgar dәwlәtenә dә sәwdә yaki sugış belәn barırga caylılıgın istә totıp, Kiew şәhәren „Russiә şәrlәreneñ anası“, yәgni başqala itep iglan itә…

968-969-nçı yıllarda böyek knez Swyatoslav gaskәrlәre Bolgar dәwlәtenә talau sugışı belәn kilep, xalqın üterep, baylıgın talap, şәhәrlәren yandırıp, cirlәren basıp alalar. Qaça algan bolgarlar qaysı-qaya qaçsa da, soñınnan kire qaytıp, ruslarga buysınu şartı belәn kileşü tözergә mәcbur bulalar…

985-nçe yılda böyek knez Wladimir, tınıç tormış belәn yәşәwçe, hönәrçelek hәm igençelek belәn kön kürüçe, su yullarınnan faydalanıp Russiәneñ tönyagı,  Kaspi diñeze arqılı İran hәm başqa bay illәr belәn sәwdә itüçe Bolgar dәwlәtenә talau sugışı belәn kilә. Küpsanlı gaskәre belәn ul bolgarlarnı ciñә, talıy, üterә, xalqın әsirlekkә ala. Anıñ gaskәr başlıgı Dobrinya әsir töşkәn bolgar sugışcılarına küz sala da, alarnıñ ayaqlarında iteklәr kürep Wladimirga: „Alar bezgә yasaq tülәmәyәçәklәr, ayaqlarına iteklәr kigәn xalıqnıñ bezgә qarşı torırlıq qına köçe bulır, әydә, bez üzebez kebek çbatalılar östenә barıyq“, -dip әytә. Wladimir anıñ süzenә qolaq salıp, bolgarlar belәn solıx tözi. „Bez üzebez tözegәn solıxnı suda taş yözә başlagançı, qolmaq töpkә batqançı bozmayaçaqbız!“, -dip ike yaq ta ant iteşep, tantanalı vәgdәlәr bireşep ayrılışalar…

Ruslarda din

Bu waqıtlarda әle Russiәdә mәcüsilek xökem sörә. Wladimirne hәm anıñ belәn bergә böten Russiәne dә üz yaqlarına tartu niәte belәn aña bik küp din başlıqları mörәcәgәt itәlәr hәm üz dinnәren qabul itәrgә öndilәr. Mondıy ilçelәrneñ iñ berençelәre bulıp Wladimirga bolgarlar kilәlәr. Gomere buyı kәyef-safa qorıp yәşәrgә öyrәñәn Wladimirnı cәnnәttәge xur qızları bik ımsındırsa da, araqı eçüdәn, zina qıludan hәm başqa naçar eşlәr eşlәwdәn tıya torgan dinne qabul itmi. Sönnәtkә utırtunı –ul „qırgıylıq“ dip atıy, ә araqı eçüne –„küñelle yәşәw çıganagı ul, bez annan başqa yәşi almıybız“, -dip, Bolgar dәwlәtennәn kilgәn ilçelәrne kire bora…“.[17]

Ruslarnıñ ortodoks-xristian dinenә kerülәre

Zamança tatar tarix fәnenә nigez saluçı galim Şihabeddin Mәrcani birgәn mәglumatqa qaraganda, islam dinen qabul itmәgәn Wladimir 985-nçe yılda başlap xristian dinenә kerә, xalqı, ışanıç kürsәtep, aña iәrә.

Wladimir Russiә mәmlәkәtenә berniqadәr reformalar yasıy, danın kütәrep, üze „böyek“ quşamatı belәn isemlәnә. Rum (Wizantiә)  dәwlәte belәn sugışıp, alarnıñ berniqadәr cirlәren yaulap ala hәm ike imperator –Wasilius hәm Konstantin aña qız qardәşlәren birep, solıx yasıylar. Şunnan soñ ul yaulap algan cirlәren Wizantiә Kayserlәrenә kire birep üz ilenә kitә…

Başqa dindә bulu arqasında xatını üzenә buysınudan baş tartqaç, Wladimir xristian dinenә kerә. Şunnan soñ alarnıñ sorauları buyınça  Konstantinopel (bugünge İstanbul)dan Pontus isemle patriarx, din öyrәtü öçen Mixail isemle slawyannı hәm başqa ike keşene cibәrep, din hәm dini qadәtlәrne öyrәtәlәr.  Şulay uq Russiә gıybadәtxanәlәre barısı da Grek patriarxlarına buysınıp, qıybadәtlәre grek telendә ütelә. 1587-nçe yılda üzlәrenә maxsus patriarx bilgelәnә. Mәzhәblәre –Rum mәzhәbe, yәgni „monarxistik“ dip tanılgan ortodoks mәzhәbe. Nikolay Pawlowiçnıñ axırgı yıllarında, bu mәzhәb üzlәreneñ uylarınça „döres mәzhәb“ mәgnәsendә bulgan „prawoslawiye“ dip atala.

Patriarx hәm anıñ qaramagındagı ruxani başlıqlar dini kiemnәrdә,  papas (Wizantiә ruxanıyları başlıgı) surәtendә, yәgni dini patşa bulıp, mәmlәkәt eşlәrendә dә bik nıq qatnaşalar.[18]

İnde bolgar-rus mönәsәbәtlәre xaqında tatar tarix fәnnәre galime Әnwәr Xayrullin mәqalәsenә qaytabız. Mәqalәseneñ dәwamında, ul, bu turıda Karamzin kitabınnan  özeklәr kiterüne dәwam itә:

„1023-nçe yılda böyek knez Mstislaw idarә itkәn waqıtta, Russiәneñ Suzdal ölkәsendә bik köçle açlıq bula. Elek tözelgәn solıxqa turılıqlı qalıp, keşeleklelek hәm kiñ küñellelek kürsәtep, bolgarlar  iñ berençe bulıp açtan qırılıp yatuçı xalıqqa yardәm qulı suza. İdel buylap bik küp ikmәk taşıp, alar açlıqnı ciñәlәr hәm xalıqnı aç ülemnәn qotqarıp qalalar…

1164-nçe yılda böyek knez Andrey Bolgar dәwlәtenә talau sugışı belәn kilep, talap, üterep, yandırıp, baylıqların tartıp alıp qan qoya, can qıya. Çulman buyındagı İbrahim qalasın hәm başqa şәhәrlәrne basıp ala. Xalqın üterep, malların talap, şәhәrlәrne yandırıp, kölgә әylәnderep qaytıp kitә…

1171-nçe yılda böyek knez Andrey üzeneg ulı Mstislaw belәn tagın Bolgar dәwlәtenә talau sugışı belәn kilә. Awıllarnı, şәhәrlәrne yandırıp, xalqın üterep, baylıgın talap, xatın-qızların hәm balaların әsirlekkә quwıp alıp kitәlәr…

1183-nçe yılda böyek knez Wsewolod III. Georgiyewiç, üzeneñ tırış xezmәte belәn tınıç tormışta yәşәp çәçәk atuçı Bolgar dәwlәtenә talau sugışı oyıştıra, Bu tabışlı sugışqa qatnaşırga başqa knezlarnı da çaqıra. Alar bergә cıyılıp, öyerlәre belәn mәmlәkәtneñ başqalası Böyek Şәhәrgә yabırılalar. Lәkin şәhәrne saqlauçılar tarafınnan Wsewolodnıñ tugannan tugan enese İzyaslaw uq belәn atıp üterelgәç, talarga kilüçelәr kire çigenәlәr…

1186-1187-nçe yıllarda şul uq knez Wsewolod III. Georgiewiç Bolgar dәwlәtenә tagın talau sugışı belәn kilep, xalqın üterep, awılların, şәhәrlәren yandırıp, malın talap, küpsanlı әsirlәr quıp alıp kitә…“.[19]                                                              

                                               Bolgar ile östenә  Mongol yauları

                                        

Menә bu әytep ütkәn Rus poxodları belәn yödәgәn  İdel buyı bolgarları  östenә, 1223-nçe  yılda, bu yulı ilneñ könyaq-könçıgış yagınnan sugış afәte kilep töşә. Bu yulı, alar östenә Aziәdә Çingiz xan tarafınnan tözelgәn Mongol İmperiәseneñ 30 meñlek gaskәre yau belәn kilә. Garәp tarixçısı İbn әl-әsir  yazmaları buyınça, bolgarlar mongollarnıñ yaqınlaşuın sizep, doşmannıñ zur gaskәren xәylә belәn tozaqqa töşerep, törle yaqlap qılıç belәn turıylar. Zur gaskәrdәn nibarı 4 meñ sugışçı qaçıp qotıla. Bolgar gaskәrenә aqıllı, aldan kürüçәn İlham xan  citәkçelek itә hәm cinügә ireşә. Şulay itep, mongollarnıñ Bolgarnı yaulap aluı distә yılga totqarlanıp tora.[20]

                                         

Әmma ber distә yıldan soñ, 1236-nçı yılda, Çingiz xannıñ onıgı Batu xan hәm gaskәr başlıgı Subutay citәkçelegendә, aralarında tatar, uygur, qırgız hәm başqa törki xalıq gaskәrlәre dә bulgan mongollar Bolgar ile östenә  ikençe mәrtәbә hәm bu yulı tagı da kübrәk xәrbi köç (yaqınça 450 meñ soldat) belәn kilәlәr. Tarixi maglumatlarga qaraganda, bu jauga Çingiz xannıñ ulı Cucineñ ulı bulgan Batudan başqa, Cucineñ bütәn ulları Bәrkә, Horda hәm Şәyban, Çingiz xannıñ bütәn ulları Ügәy, Tolu hәm Çagataynıñ balaları Göyük, Qada, Mәnge hәm Bayda da qatnaşalar.[21]  Ul waqıtta, bolgarlarnıñ şundıy zur armiәne  ciñәrlek dәrәcәdә xәrbi köçlәre bulmıy. Şuña da qaramastan, alar Batu gaskәrlәrenә batırlarça qarşılıq kürsәtәlәr, ike arada qızu sugış-bәreleşlәr bula. Lәkin köçlәr tigezlege bulmagan bu bәreleşlәrdә, bolgarlar ciñelәlәr. Bu sugış-bәreleşlәr waqıtında Batu gaskәrlәre bolgar xalqınnan bik küp keşene üterәlәr, küp kenә Bolgar şәhәr hәm awılların talap, öy-yortların yandırıp, alarga zur ziyannar  kiterәlәr.[22] Soñgı yıllarda alıp barılgan arxeologik tikşerülәrgә qaraganda,  Batu gaskәrlәreneñ yaularınnan soñ Bolgar şәhәrendә tormış dәwam itsә dә, bolgarlarnıñ Bilәr hәm Suar  şәhәrlәre yәşәwdәn tuqtalgan.

                                        

Garәp tarixçısı Cüwәyni  Batu gaskәrlәreneñ Bolgar şәhәrenә höcüme xaqında bolay dip yaza: „Mongollar dönyada baş birmәs şәhәr bularaq tanılgan Bolgar şәhәren ut hәm köç belәn yaulap aldılar. Xalıqnıñ ber öleşen üterep, ber öleşen әsir aldılar“.  1236. yılnı urıs yılyazmaçısı „Könçıgıştan kilgәn dinsez tatarlar Böyek Bolgar şәhәren basıp aldılar, balalar hәm qart-qorını üterep, bik küp mal talap, şәhәrne yandırıp, böten cirne buysındırdılar“, -dip yazıp qaldıra.

Bolgar şәhәrendә soñgı yıllarda ütkәrelgәn qazu eşlәre waqıtında köl-kümer qatlamı arasında üterelgәn keşe söyәklәre tabıla.[23] Bolarnıñ şәhәrgә Batu gaskәre höcüme waqıtında hәlәk bulgan keşelәrneñ söyәklәre buluı mömkin.

Batu gaskәrlәreneñ Bolgar ilenә yasagan rәximsez höcümnәre bolgarlardan ber öleşeneñ  yәşәgәn cirlәren taşlap, ilneñ tönyaq yaqlarına,  fin xalıqları arasına qacıp kitüenә kiterә. Lәkin, tarixi maglumatlar buyınça, bolarnıñ kübese   mongol-bolgar sugışı betkәç,  elekke yәşәgәn cirlәrenә aqrınlap kira qaytıp kilәlәr.[24] Bolgar şәhәrendә dә şundıy uq xәl bula: tar-mar itelüdәn saqlanıp qalgan xalıq tiz arada şәhәrgә әylәnep qayta.[25]

Mongol yaularınnan soñ bolgarlar

Bolgar ilendә Batu gaskәrlәre belәn bolgarlar arasında 1236-37-nçe yıllarda bulgan sugışlar[26] axırında, Batu gaskәrlәre bolgar ilen bötenlәy üz qullarına alalar, әmmә bolgar xökümәten betermilәr. İke arada tözelgәn kileşü buyınca, bolgarlar Mongol ileneñ ber öleşe bulırga, mongol xanına  salım tülәp torırga, aqça suguda hәm xotbәlәrdә alarnı telgә alırga riza bulalar.[27] Şulay itep, Bolgar ile, başında bolgar nәselennәn xan torırga dәwam itsә dә, Mongol dәwlәtenә buysıngan ber wassal xәlenә kilә. Әmma şulay da bolgarlarnıñ ber öleşe Batu kilmeşәklәrenә ciñel genә birelmilәr, alar bu kilmeşәklәrgә qarşı 1261-nçe yılgaça berniçә  mәrtәbә  baş kütәrәlәr. 1261-nçe yılda bulgan soñgı başkütәrüne bik küp bolgarnıñ qanın qoyıp, ul zamandagı Altın Urda xanı Mәñge Timer bastıra.[28] 

 

İdel  buyı  bolgarları   turında video qaragız: 

http://www.youtube.com/watch?v=a1DmlmoTEqU&feature=share

 

                                                                                                                    Däwamı TATARSTAN  HISTORY - 4'dä...

[1] Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 30

[2] Rafael M.Wәliew, Cәmil A. Muhammәtşin, Böyek Bolgar, Ankara, 2000, s. 129-130

[3] Şul uq әsәr, s.29

[4] Rizaetdin Fәxretdinew, Bolgar wә Qazan töreklәre, Qazan, 1993, s. 63

[5] Şul uq әsәr, s. 68-69

[6] Gaynetdin Әxmәrow, Bolgar tarixı, Qazan, 1909 hәm 2000, s. 57

[7] Şul uq әsәr, s. 57

[8] Şul uq әsәr, s. 48

[9] Rafael M. Wәliew, Cәmil A. Muhammetşin, Ankara, 2000, s. 129

[10] Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 31

[11] Rafael M. Wәliew, Cәmil A. Muhammetşin, Böyek Bolgar, Ankara, 2000, s. 142-143

[12] Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 31

[13] Rafael M. Wәliew, Cәmil A. Muhammetşin,  Böyek Bolgar, Ankara, 2000, s. 143

[14] Rizaeddin Fәxreddinew, Bolgar wә Qazan töreklәre, Qazan, 1993, s. 30

[15] Gaziz Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 28

[16] Әnwәr Xәyrullin, Tatar-urıs mönәsәbәtlәre tarixınnan, Qazan, 2000

[17] Әnwәr Xayrullin, Tatar-urıs mönәsәbәtlәre tarixınnan, Qazan, 2000

[18] Şihabetdin Mәrcani, Möstefadel-Әxbar fi Әxwali Qazan wә Bolgar, Qazan, 1989, s.104-105

[19] Әnwәr Xayrullin, Tatar-urıs mönәsәbәtlәre tarixınnan, Qazan, 2000

[20] Rafael M. Wәliew, Cәmil A. Muhammәtşin, Böyek Bolgar, Ankara, 2000, s. 140

[21] Şener Üşümezsoy, „Tatar“ kavramının politik-etnik içeriği, Bizim Kırım Dergisi, 1/2004, s. 7

[22] Azade-Ayşe Rorlich,  The Volga Tatars, A Profile in National Resilience,  Stanford, California, 1986, s. 17

[23] Rafael M. Wәliew, Cәmil A. Muhammetşin, Böyek Bolgar, Ankara, 2000, s. 140

[24] Azade-Ayşe Rorlich, The Volga Tatars, A Profile in National Resilience, Stanford, California, 1986, s. 18

[25] Rafael M. Wәliew, Cәmil A. Muhammetşin, Böyek Bolgar, Ankara, 2000, s. 140

[26] Tatarstan in the New Century, Qazan, 2001, s. 18

[27] Şihabetdin Mәrcani, Möstefadel-Әxbar fi Әxwali Qazan wә Bolgar, Qazan, 1989, s. 139

[28] Azade-Aışe Rorliç, The Volga Tatars, Stanford, California, 1986, s. 19