Azat Tatarstan

TATARSTAN  HISTORY - 2

_________________________________________________________________________________________

© Copyright 2005 by Hayrettin Güleçyüz, Munich.

All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without written permission of the author.
____________________________________________________________________________________________

Bolgarlarnıñ xökümәtlәre

Bolgarlar bu köndәge Germaniә kebek küp cömhuriyәtlәrdәn giybarәt ber xökümәt bulıp, bötenese ber xan idarәsenә buysına ide. Spass töbәgendә, İdelneñ sul yagında tarixi istәleklәre bu köngә qadәr saqlangan Bolgar şәhәre bolgarlarnıñ xannarı toru öçen mәxsus başqala ide.

Bolgarlar xaqında başlap xәbәrlәr yazıp, tarixlarga kertüçelәr garәp tarixçıları buldı. „Başqort“ süzen dә başlap dönyaga cıgaruçılar hәm kәgәzlәrgә töşerüçelәr şulay uq garәp yazuçılarıdır. Bolgarlar xaqında garәplәr tarafınnan yazılgan xәbәrlәr ber urınga cıyılganda ozın ber çılbır tәşkil itәçәklәrder.

Әlege garәp galimnәre Ural hәm İdel buylarında yörgәnnәr, bolgar töreklәre belәn aralaşqannar, xәllәren tikşerep maglumat cıygannar hәm şul maglumatlarnı yazgannar. Bolarnıñ bolgar töreklәre xaqında birgәn maglumatları miladi belәn   922-nce yıldan başlanıp, küp yıllarga qadәr dәwam itәder.[1]

Bolgarlarnıñ böyek xökümәtlәre (mәrkәzlәre) hәm möstәqil ber xökemdarları bulıp, şul xökemdar (xan hәm padişah) qul astında waq xökümәtlәr hәm xannar bulganlıgı yugarıda telgә alındı. Mәgәr bolar şul zamannarga kürә mәdәniәtle hәm dәwlәtle bulganlıqlarınnan, bolarnıñ öslәrenә qayber waqıtlarda, şundagı baylıqnı cıyıp alu telәge belәn, kürşelәrendәge wәxşi hәm mәdәniәtsez, şәrigat quşqan yullar belәn baylıq tabuga köçe citmi torgan xalıqlar höcüm itәlәr hәm küp zararlar kürsәtәlәr ide.  Şuşı sәbәptәn bolgar mәmlәkәtendә törle waqıtlarda zur fetnәlәr hәm baş kütәrülәr xökem sörgәnlege maglüm. [2]

Garәp sәyәxәtçelәreneñ xәbәrlәrenә qaraganda, Bolgar mәmlәkәte sazlıq hәm qara urmanlıq bulıp, urmannarda çiklәwek agaçı küp üsәder hәm bu agaç unar fәrsәx qadәr urınnarnı bilider.  (Ber fәrsәx 6-7 kilometer çamasında bula).[3]

Bolgar xökümәteneñ kereme

Bolgar dәwlәteneñ başlıça kereme, bu cirgә kilep sәwdә qıluçılarnıñ malınnan alına torgan poşlina bulgan. Alar poşlina itep, kiterelgәn malnıñ un öleşennәn ber öleşen (goşeren) alalar die. Aşlıq çәçüçelәrneñ igenennәn salım alınmagan. Borıngı küçmә töreklәrdәge kebek, xalıq xökümәtkә hәr ber yorttan ber ügez tirese, hәr ber öylәnüçe keşe xanga bülәk itep atlana torgan ber at birgәn. Әgәr ber-ber xalıq belәn sugışıp ber miqdar mal alsalar, şunıñ ber kisәgen xökümәt ala torgan bulgan.[4]

                                                                 Bolgarlarda gaskәr

                         

Atlı gaskәr Bolgar gaskәreneñ nigezen tәşkil itkәn, cәyәwlelәr yardәmçe rolen ütәgәn. X-nçı gasır aftorı İbne Rustә bolgarlar turında, „barısı da  at östendә osta yörilәr, saqlagıç köbәlәre hәm hәrqaysınıñ qoralları bar“, -dip yaza. İbne Fazlan yazmalarında da bu turıda iskә alına. Rus yılyazmaçıları sugış waqıygaların surәtlәgәndә Bolgar uqçıları turında yazalar. İñ borıñgı qoral bulgan uq belәn cәyәlәrneñ törle rәweştә yasalgannarı bar. Uq oçlarınıñ ozınça, yassı, öçpoçmaq hәm köbәne tişep kerә torgannarı yış tabıla. Uqlardan saqlanu öçen qalqannarnı söyәk kisәklәre belәn nıgıtqannar. Cәyә ceben tarttıru öçen söyәktәn caylanmalar faydalanılgan. At dirbiyәse, iәr, yögәnnәr qayçaq kömeş, yәisә altınlangan şölderlәr belәn bizәlgәn bula.[5]

Bolgarlarda iqtisadi hәm mәni tormış

Bolgar xalqınıñ kәsebe awıllarda igençelek, terlekçelek, auçılıq, umartaçılıq, balıqçılıq,  urmançılıq, şәhәrlәrdә sәwdә wә hönәrçelek bulgan. Könçıgış tarixçılarınıñ xәbәrennәn wә cirdәn tabılgan tarixi әsәrlәrdәn bolgarlarda bu kәseplәrneñ bik yaxşı rәweştә bulganlıgı kürelә.

Awıl kәseplәre:

İgençelek

Bolgarlar yәşәgәn cirlәrneñ urman hәm dala zonaları arasında urnaşqan buluwı awıl xucalıgınıñ törle tarmaqların, ayıruça igençelekne üsterü öçen mömkinleklәrne arttıra.

Elek urmannarnı yandırıp, töplәp igen igü kiñ taralgan bulsa, xәzer suqalap igen igü awıl xucalıgınıñ töp tarmagına әwerelә. Garәp sәyәxәtçelәre dә üzlәreneñ yazmalarında şul xaqta yazıp qaldırgannar „Bolgarlar –cir eşkәrtüçe xalıq, börtekle igen, yәgni boday, arpa, tarı igәlәr“, -dip yaza İbne Rüstә.

İbne Fazlan: „Bolgarlarda boday hәm arpa mul uñış birsә dә, tarı belәn at ite töp rizıqnı tәşkil itә“, - dip yaza. Bolgar dәwlәtendә igen üz xacәtlәre öçen genә tügel, bәlki çitkә satu öçen dә igelә. Rus yılyazmalarında ikmәkneñ Wladimir-Suzdal yaqlarına ozatıluwı turında iskә alına.

1024-nçe yılda Suzdal cirendә köçle açlıq bula. Ruslar Bolgarga aşlıq sorap kilәlәr. 1229-nçı yılgı açlıqtan da ruslarnı bolgarlarnıñ yardәme qotqarıp qala. Bolgar әmire alarga şәfqatlelek yözennәn 30 köymә boday cibәrә. W. Tatitçew üzeneñ tarixında: „Bolgarlar İdel hәm Uka yılgaları buylap barlıq rus şәhәrlәrenә ikmәk taşıylar, şunıñ belәn zur yardәm kürsәtәlәr“, - dip yaza. Arxeologiә mәglümatları da igençelekneñ alga kitkәnlege turında açıq söyli. Bolgar awılların qazu eşlәre qazu waqıtında boday, solı, tarı, arış, arpa, borçaq, yasmıq kebek yangan aşlıq tulı bazlar tabıldı. Börtekle aşlıqnıñ küp törle buluwı cir eşkәrtüneñ, igençelekneñ şaqtıy kamillәşkәn buluwın çagıldıra. Muzey-kürgәzmәgә quyılgan törle cir eşkәrtü qoralları –saban törәnnәre, uraqlar, tegermәn taşları tarixi qıymmәtkә iә bulgan tabıldıqlar. Bolgarlar cirne timer oçlı awır sabannar, yaki agaç suqalar belәn eşkәrtәlәr. Qara tufraqlı dalalarda yan-yaqları beraz dugalanıp torgan tigez yanlı öcpoçmaq rәweşendәge ütken törәnle saban belәn cir sörgәnnәr. Sabannı agaç köpçәkle küçәrgә quygannar. Tufraqnıñ öske öleşe –çirәm cirne qayıru öçen kisken pıçaqlar qullangannar. Töplәngәn agaçlarnı yandırıp, cirne eşkәrtep, kitmәn belәn suqalap yomşartqannar. İgenne timer uraqlar hәm çalgılar belәn urgannar. İgen uñışın 2 m. tirәnlektә, 1,5 - 2 m. kiñlektә silindir, miçkә yaki konussıman bazlarda saqlagannar. Bazlarda aşlıq hәm salam qaldıqları tabıldı. Aşlıq çoqırları qorı hәm çista, ә qomlı urında hәm urman yanında qazılgannarı imәnnәn buralgan.

Aşlıqnı öy şartlarında 30-60 cm. diametrlı qul tegermәnendә tarttırgannar. Başaqlı kulturalar belәn berrәttәn citen dә igelep, añardan tuqıma tuqıgannar.

Terlekçelek                 

Terlekçelek xucalıq itüneñ möstәqil tarmagı bularaq, möhim rol uynıy. X.-XII. gasırlarda ere feodallarnıñ zur kötülәrdәn torgan mal-mölkәtlәre bulgan. Alar awıl xalqın iqtisadi bәylelektә totqannar.

Urtaq tormışta yәşәgәn, igençelek belәn şögellәngәn xalıq yort xaywannarı asragan. Ә yarım utraq tormışlı xalıq cәyen genә mal-tuar kötülәren yәşәw urınnarınnan yıraqqaraq qualagan. Kötüne üz gailәlәrennәn bulgan keşelәr kötkәn.  İbne Fazlan da, әl-Bәlxi  dә xalıqnıñ yarım küçmә tormışta yәşәwen bilgelәp ütkәnnәr. It-söt aşamlıqları, nigezdә, töp rizıqnı tәşkil itkәn. İbne Fazlan bolgarlarnıñ itne küp aşaularına igtibar itkәn. İbne Rüstә yazmalarına qaraganda, „Bolgarlar patşaga qalımnı mal-tuar hәm başqa әyber belәn tülilәr“. Xalıq at, sıyır, kәcә asragan. Sirәk kenә döyә totuçılar da bulgan. Arxeologlar Bolgarda waqlangan terlek söyәklәren bik küp tabalar. Könküreş әyberlәrendә dә qayber xaywan surәtlәre saqlangan. Yış qına et, at, sıyır, tәkә rәweşendәge yozaqlar tabıla. İke ürkәçle döyә sıman bronza böti dә bar. Terlekçelektә qullanıla torgan әyberlәr arasında at dirbiyәsen bizәw öçen kömeş asılmalar, qayber öleşlәre altınnan yögertelgәn ciz , timer bocralar, qayış ayılları, özәngelәr, awızlıqlar, sarqı yonı qırqıy torgan qayçılar terlek asraunıñ şaqtıy kamillәşüe turında söyli.

 Auçılıq, umartaçılıq, balıqçılıq

Urmanga bay töbәklәrdә auçılıq, umartaçılıq, su buyında balıqçılıqnıñ cayga salınuwı dәwlәtkә şaqtıy tabış birә. Şәrıq (=könçıgış) sәyәxәtçelәre yazmalarında İdel buyı Bolgar dәwlәteneñ qıymmәtle cәnlek tirelәrenә bay buluı turında yazıp qaldırgannar. „Alarnıñ töp baylıgın susar tirese tәşkil itә, susar tirese  alarda çıñlagan tәñkәne alıştıra“, -dip iskә ala İbne Rüstә. Bolgar dәwlәte as, qondız, tien, tölke, kama, keş tiresen çit mәmlәkәtlәrgә dә sata. Könküreş әyberlәrendә as, tien, bolan, poşi, ayu surәtlәre oçrıy.

Arxeologlar törle metal, söyәk uq oçları arasında tupas başlı uq oçları da taptılar. Qıymmәtle cәnlek aulaganda tirene yırtmas öçen nәq şundıy tupas başlı uq oçları faydalanılgan.

Bolgarlar ungan umartaçılar bulgannar. Üzlәrendә citeşterelgәn bal hәm balawıznı xәtta çitkә  dә çıgargannar. İbne Fazlan bolgarlar yaratıp eçә torgan, baldan yasalgan „sücü“ digәn eçemlekne ayıruça maqtıy. Bal elek-elektәn ük  bolgar babalarıbızda mul tormışnı çagıldırgan. Xәzer tatarlarda qunaqlarnı bal-may belәn qarşı alu xörmәt kürsәtü bilgese bulıp sanala. 

İdel hәm Çulman yılgası yarları buylap urnaşqan xalıq balıq totu belәn şögellәngәn. Üz xacәtlәrennәn artqanı çitkә dә ozatılgan. Şәrıq yazuçıları ere balıq hәm qırpı cilemeneñ çit mәmlәkәtlәrdә satıluwı turında yazıp qaldırgannar. Arxeologik tabıldıqlar arasında balıq totu öçen qarmaqlar, qarmaqqa totaşqan baqır plastinkalar, başqa törle kirәk-yaraqlar küp öçrıy. Bolgarlar balıqnı yıl әylәnәsendә, qışın bәkelәr uyıp, totqannar. Agaç hәm söyәktәn yasalgan ırgaqlı enәlәr belәn yәtmә ürgәnnәr. Balıq totu öçen törle tozaq quygannar, kirtәlәr yasagannar.

Urman hәm  cilәk-cimeş

Garәp sәyәxәtçelәre xәbәrlәrenә qaraganda, Bolgar mәmlәkәte sazlıq hәm qara urmanlıq bulgan, urmannarda çiklәwek agaçları küp üskәn. Bu quaqlıqlar unar fәrsax çaması (60-70 km.) yıraqlıqqa suzılgan bulgan. Bolgar şәhәrendә qazu eşlәre waqıtında çiklәwek qabıqları, ә xucalıq bazlarında qırgıy alma teşlәre tabıla. İbne Fazlan da „qırgıy almalar yәm-yәşel hәm bik әçe“, -dip yaza. Töbәk cilәk-cimeşkә bik bay bula. Xalıq cilәk-cimeşne cıyıp, kipterep, töep, qatıqqa salıp qullangan, yogurt digәn eçemlek yasagan.[6] 

Şәr kәseplәre:

                                                          Xalıqara sәwdә 

                         

Bolgarlar mәdәniәt, mәgrifәt wә sәwdә cәhәtennәn böten Yewropada berençe xalıq bulıp, Wolga , Kama, Oka suları buyında törle fin, slawyan xalıqları belәn, Aziәdә törki, әrmәn, grek, iran wә garәp xalıqları belәn zur sәwdә qılgannar. (Slawyan şәhәrlәrennәn, xosusan, Nowgorod belәn Kiewta, Wolga buyında xәzәrlәr belәn, Urta Aziәdә Sәmәrkand wә Xәrәzem xalqı belәn bik sәwdә qılgannar. XII. gasır tarixçısı Әbu Xәmid әl-Әndәlusi xәbәrençә, Bolgar belәn Xәrәzem arasında özleksez kәrwannar yörep torgan). Bolgarlar xәtta Qitay hәm Hindstan xalqı belәn dә eş qılgannar. Bu xalıqlarnıñ sәwdә köymәlәre hәrwaqıt Olug Bolgar şәhәrenә kilep torgannarı maglüm. Xәzer dә Bolgar şәhәrlәreneñ urınnarında şularnıñ (xosusan, Bagdad garәplәreneñ) bik küp törle nәrsәlәre wә aqçaları tabıla. Bolgar şәhәreneñ xәrabәsendә, әrmәә yazılgan qaber taşları da bar.

Sәwdәneñ barışı törle xalıqlar belәn törleçә bulgan: mәgrifәttә tübәnrәk dәrәcәdәge xalıqlar belәn malnı alıştırıp sәwdә qılgannar. Mәsәlәn, wisu, yura xalıqları kebek. Mәdәniәtle wә mәgrifәtlerәk xalıqlar belәn, bu zamandagı kebek, malnı aqçaga alıştıru tәrtibençә sәwdә qılgannar.

İbne Rüstә xәbәrençә, bolgarlarnıñ әwәldә üz aqçaları bulmagan, aqça urınına tien wә susar kebek cәnlek tirelәre yörtelgәn. Aq wә tügәrәk tәñkәlәr alışu bәrabәrenә sәwdә islam dәwlәtlәrennәn kiterelgәn…Cirdәn tabılgan Bolgar aqçalarınıñ X. gasırdan elek yasalgannarı kürelgәn yuq, yәgni X-nçı gasırdan soñgıları gına tabıla. Çit mәmlәkәtlәrneñ aqçaları, bolgarlarnıñ üz aqçaları bulmagan zamannarda da yörtelgәnnәr. Mәsәlәn, garәp wә İran padişahlarınıñ aqçaları, XI-nçe gasırda yasalgan Qıtay aqçaları da tabıla.[7]

Bolgarlardan çitkә kitә torgan mallardan kübrәk şuşı nәrsәlәr bula ide: keş, tien, susar, tölke, kama, quyan mexları, kәcә künı, balawız, uq, ere balıq, balıq cileme, balıq teşe (mamont yaki morj teşe), gәrәbә, çiklәwek, qılıç, qalqan, qayın agaçı, әsirlәr, sarıq, quy hәm mögezle xaywannar.

Bu mallarnıñ kübese bolgarlarnıñ üzlәreneke bulıp, qayberlәre ruslar, pirmannar, wotyaqlar tarafınnan Bolgarga kiterelgәn bula.[8]

 Hönәrçelek

Bolgar xalqı hönәr wә hönәrçelek cәhәtennәn dә bu ölkәlәrdәge başqa xalıqlarnıñ barçasınnan da östen bulgan. Bolgar şәhәrlәreneñ xәrabәlәrendә tabılgan tarixi әsәrlәrneñ nәzakәt wә nәfislegenә Yewropanıñ iñ mәgrifәtle dәwlәtlәrennәn kilgәn sәyәxәtçelәr dә xәyran wә tañ qalgannar.[9] Biredә metal eşkәrtü, timerçelek, baqır quyu, bizәәyberlәre yasau, çülmәk yasau, tire, kün eşlәü, söyәkne hәm agaçnı yunıp törle әyberlәr yasau kiñ tarala.

Timerçelek hәm metal eşlәre                

Bolgar hönәrçelәre arasında iñ dәrәcәlelәre timerçelәr bula. Çönki töp eş qoralları, könküreş kirәk-yaraqları timerdәn eşlәngәn. Ber törkem ostalar timer rudası (=yatması) tabu belәn şögellәngәn. Әlege rudalarda timer 18 %’tan alıp 40 %’qa qadәr tәşkil itkәn. Mondıy ruda Tatarstan cömhuriәtendә İdel hәm Çulman yarları buylarında xәzer dә oçrıy. Bu yatmalarga sostavında metalnıñ azlıgı arqasında әllә ni әhәmiәt birelmi, әmma XII-nçe gasırda bu ruda Bolgarda qara metallurgiәneñ töp çimal bazasın tәşkil itkәn.

 Arxeologlar Bolgar şәhәrendә yandırılmagan kirpeçtәn salıngan, silindir yәisә miçkәsıman miçlәr taptılar. Bolgarlar şundıy miçlәrdә az uglerodlı timer, yәgni yomşaq qorıç hәm sostavında uglerod küp bulgan yugarı sıyfatlı metal qoya torgan bulgannar. Miç yanında şlak öçen mәxsus çoqır bulgan.

1949-nçı yılda arxeologlar tapqan çuyın qazan kiteklәre citeşterü kulturasınıñ yugarılıgın kürsәtәlәr. (Aq çuyın 1000°C - 1150°C qızulıqta eri). Moña qadәr galimnәr Könçıgış Yewropada XVI-nçı gasırda gına çuyın qoyıla başlıy dip isәplilәr ide. Bu qimmәtle tabıldıq farazlarnı tamırdan üzgәrtte, Bolgarda XIV-nçe gasırda uq çuyın qoyılganlıgı bilgele buldı.

.Bolgarda metal eşkәrtü miçlәre belәn berrәttәn timerçelek ostaxanәlәre urnaşqan bula. Timerçelәr arasında ayrım tör әyberlәr yasauçı mәxsus ostalar bulgan. Tabıldıqlar bu xaqta söyli.

„Qara timerçelәr“ ere timer әyberlәr yasagan. Alar zur hәm awır çükeçlәr, qısqıçlar, öterge, çuqu öçen maxsus timerlәr belәn eş itkәnnәr. Qoral yasauçı timerçelәr söñge, uq, xәncәr, sugışçı köbәse, doşman ayaq astına ırgıta torgan şartlatqıçlar hәm başqa tör sugış qoralları yasagannar.

Könküreş kirәk-yaraqları yasauçı timerçelәr xalıqnı çaqma qorıçı, yozaqlar, pıçaqlar belәn tә’min itep torgannar hәm üz eşlәren zur ostalıq belәn başqargannar, Timerne törle rәweşkә kertep, altın, kömeş belәn nәqeşlap eşlәgәnnәr, timerdәn yasalgan әyberlәrneñ öslege qatı hәm nıq bulsın öçen qorıç qoyu usulın qullangannar. Qorıç qoyu yandırılmagan kirpeçtәn eşlәngәn miçkә quyılgan balçıq çülmәklәrdә ütkәrelgәn. Bolgar ostaları eretep yabıştıru kebek qatlaulı eşlәrne dә yaxşı belgәnnәr. Xәncәr, qılıç, pıçaq, balta kebek qorallarnıñ kisә torgan öleşen qorıçtan qoygannar. Qoralnıñ nindi maqsatlardan çıgıp eşlәnüenә qarap, törle texnik alımnar qullangannar.

Pıçaq, qılıç, xәncәr, baltalar yasaganda timer eçenә buy-buy qorıç eretep salgannar, şundıy yul belәn üzennәn-üze çarlana torgan qoral yasagannar.

                                                    

                                                                                             BRONZA TÄLİNKÄ 

Bronza qoyuçılar, baqırçılar üz eşlәreneñ çın ostaları bulgannar. Alar taştan yasalgan maxsus qalıpqa qaynar erәmәne agızıp, törle әyberlәr yasagannar. Bolgar şәhәren qazıp tikşergәndә, taştan yasalgan qalıplar, ştamplar öçen qalıplar, metal eretü öçen maxsus sawıtlar, metalnı formalarga salu öçen maxsus qaşıqlar yış oçrıy.

Baqırçılar hәm ciz qoyuçılar baqır qazannar, kuwşinnar, qomgannar, cirenә citkerep şomartılgan keçkenә közgelәr, qayış ayılları, töymәlәr yasagannar. Bolgar ostaları ştamplau, çuqıp yasau usulların qullangannar. Alar yasagan töymәlәr, yozaqlar, közgelәr satu öçen dә citeşterelgәn.

Bronza yozaqlarnı at, tәkә, etsıman itep yasagannar. „Örmi dә, cibәrmi dә“ digәn tabışmaq şul Bolgar yozaqları turındadır, mögayen. 

Bronza qullanıp bik küplәp közgelәr eşlәgәnnәr. Anıñ ber yagın yaltıragançı şomartsalar, ikençe yagın bizәklәp eşlәgәnnәr.

Yuwelirçılıq                 

Bolgar hönәrçelәre arasında yuwelirlar yugarı sәngat ostalıqları belәn ayırılıp torgannar. Bolgar yuwelir әyberlәre üzlәreneñ neçkә eşlәneşe, nәfislege belәn küplәrne tañ qaldırgan. Belgeçlәr alarga zur bәyә birgәnnәr. Berwaqıt Russiәneñ ataqlı keşelәrennәn berәw Yekaterina İkençegә borıñgı bolgarlarnıñ altın alqaların bülәk itәrgә telәgәn. Әmma alqa berәw genә bulganlıqtan, şundıy uq par alqalarnı Perm ostalarınnan eşlәtep ala. Patşabikә rәxәtlәnep alqalarnı qabul itә, әmma soñınnan alqalarnıñ original bulmauwı belenә. Çönki zaman ostaları alqalardagı bik waq altın börteklәren ber-bersenә osta itep yabıştıra almagannar.  

                                                                 

                                                                      Awzında börtek totqan ürdәk bizәkle altın alqa

Süz uñayınnan alqanıñ üze turında. Bocra eçendәge awızına keçkenә genә altın börtege qapqan ürdәk tikmәgә genә yasalmagan. Ul törki xalıqlarda ber riwayәtneñ matdi  çagılışı bulıp tora: bik borıñgı zamanda oçsız-qırıysız dәrya bulgan, şunda yalgız ürdәk yözep yörgәn. Ürdәk su töbenә çumıp ber börtek orlıq alıp çıqqan, orlıqtan cir xasil bulgan. Dunay bolgarlarında da şuña oxşaş ber riwayәt saqlangan ikәn.

Bolgar tirәsendә ber alpawıt Bolgar yuwelir әyberlәren cıyıp, qızıqlı hәm bay kolleksiә tözi. Şular arasında ber xәncәr ayıruça igtibarnı cәlep itep tora. Anıñ yöze ataqlı Dәmәşk qorıçınnan, ә sabı fil söyәgennәn eşlәnep, yan-yaqları kömeş belәn tışlangan hәm qızıl axaq dip atalgan qıymmәtle taşlar belәn bizәlgәn bula. Qını tagın da iskitmәle bula. Ul çın kömeştәn yasalgan, gacәyep qatlaulı hәm matur bizәk belәn nәqışlangan bula. Qınınıñ ber qıriyı kitelep kitә hәm alpawıt şunı tözәtergә telәp küp kenә kömeşçelәrgә mörәcәgat itә. Niçek kenә tırışsalar da, yaña quyılgan plastinka sınuçan bula. Elekke kömeşgә oxşagan nıq sostavnı hiç taba almıylar.

                                                                     

Bolgar yuwelirları yugarı ostalıqqa ireşep kömeşne qarartu usulın belgәnnәr, çoqu, sugu usulları belәn sürәt töşergәnnәr.[10]   

Bizәnü әyberlәre

Bolgarda bizәәyberlәre yasau kiñ taralgan bula. Xatın-qızlarnıñ ös-baş kiemnәren bizәüdә töymәlәr, encelәr, sәylәn qullanıla. Bolgarda qazıp tabılgan әyberlәr arasında törle muyınsalar, belәzeklәr, pıyala yözeklәr bik küp. Bizәәyberlәreneñ küpçelege çittәn kiterelә, ber öleşe çittәn kiterelgәn çimaldan eşlәnә. 1982-nçe yılgı qazu eşlәre waqıtında gәrәbәdәn töymәlәr, muyınsalar yasau ostaxanәse tabıldı. Töymәlәr tösle pastadan, axaq taştan, yarım asıltaştan, yandırılgan balçıqtan, söyәktәn, bәllurdan yasalgan. Şarsıman, silindirsıman, miçkәsıman, ozınça rәweştә, sarı, kük, zәngәr töslәrdәge muyın töymәlәre oçrıy. Xatın-qızlarnıñ külmәk izülәren, mangay tasmaların, kiem-salım, ayaq kiemnәreneñ qayber öleşlәren çigü öçen sәylәn qullanılgan. Borıñgı sәyәxәtçelәr yazmalarında Bolgar әmire tirmәsendә Wizantiә parçası, yefәk tuqımalar, әrmәn kelәmnәre turında iskә alalar. Qızqanıçqa qarşı, tuqımalar hәm kiem-salımnar bezneñ könnәrgә qadәt saqlanmagan.

Öç, altı çıbıqtan ürep yasalgan belәzeklәrne arıslan yaki yılan başı surәtlәre belәn bizәgәnnәr. Bolgarda qazıp tabılgan әyberlәr arasında altın bilbau ayılı ayıruça qimmәtkә iә.

Süriyә hәm Mesopatamiә cirlәrennәn kiterelgәn pıyala sawıtlarda xuşbuylar, terekömeş, göl mayı saqlagannar. Kerәç sawıtlar Qıtaydan, altın belәn bizәlgәn aş-su hәm apteka sawıtları yıraq Farsı ilennәn kiterelgәn. 

1982-nçe yılgı qazu eşlәre waqıtında Qara Pulatqa bara torgan yulda yartılaş cirgә kümep salıngan gәrәbәçe ostaxanәse tabıldı.  Gәrәbәdәn, yarım asıltaştan yuwelir-ostalar bizәәyberlәre yasagannar.

                                                                          Pıyala әyberlәr

                                                                                                    

Pıyala citeşterü Bolgarda hönәrçelekneñ yugarı dәrәcәgә ireşüe turında söyli. Bay yortlar, migmari (arxitektural) hәykәllәrne tikşergәndә yәşel töstәge tәrәzә pıyalaları tabıla. Bolgar ostaları yasagan pıyala sawıtlarda xuşbuylar, terekömeş, göl mayı h.b. sıyıqlıqlar saqlangan. Şulay uq xatın-qızlar öçen pıyaladan muyın töymәlәre, yözeklәr, bötilәr, mәrcәnnәr yasagannar.

Çülmәkçelek

Bolgar hönәrçelәre çülmәk yasau ölkәsendә zur ostalıqqa ireşәlәr. Çista hәm yaxşı itep izelgәn balçıqtan ostalar törle sawıt-saba, zur çülmәklәr, kuwşinnar, su ütkәrgeç, töten ütkәrgeç torbalar yasagannar. Sawıt-sabanı bizәwdә hәr osta üz fantaziәsen eşkә cikkәn. Çülmәklәrneñ öske öleşlәre törleçә bizәklәngәn. Çülmәk totqaların yış qına poşi, ürdәk, tәkә başı rәweşendә yasagannar. Yabıştırılgan totqalar sawıtlarnı küçerep yörtü öçen uñaylı bulgan.

                                                              

Balçıq sawıt-saba quldan әylәnderelә torgan qunada әwәlәngәn. XI-nçe gasırdan başlap  qızıl hәm qızgılt-sarı çülmәklәrne yәşel hәm körәn pıyala yögertep yasıylar. Mondıy çülmәklәr Bilәr şәhәrendә küplәp tabıla. Çülmәklәrgә kibәr-kipmәs kileş bizәk töşergәnnәr. Bizәk töşerep beraz kibә töşkәç çülmәk şomartılgan, annan soñ yandırılgan.

                                                                          

Balçıqtan yasalgan әyberlәrne yandıruda bolgarlar zur ostalıqqa ireşkәn. Tabılgan sawıt-saba watıqlarınıñ eçe hәm tışı ber töstә bulu bu әyberlәrneñ yugarı sıyfatlı buluı turında söyli. Balçıqtan yasalgan әyberlәrne maxsus çülmәkçe miçlәrendә yandırgannar. Mondıy miçlәr Bolgar şәhәrlegeneñ Golland küle buyında tabıldı. 1,5m.dan 2,6m.ga qadәr bieklektәge, gadәttә ike qatlı bu miçlәr yandırılmagan kirpeçtәn cirgә çoqır qazıp salıngan. Köçle qızuda tigez itep yandıru nәticәsendә yasalgan әyber yaxşı itep çınıqtırıla hәm qızıl, yaki qızgılt-körәn töskә kerә. Miçkә kislorod birü hәm yandırunı köylәp, ostalar çülmәkne bilgele ber töskә kertkәnçe qızdırıp çınıqtıralar, annarı kirpeç-qızıl çülmәkneñ öslegen açıq körәn töskә kertü öçen yandırunı tәmamlagan waqıtta temperaturanı arttıralar.

Sawıt-sabalar, çülmәklәrgә Bolgar ostaları üzlәreneñ tamgaların uyıp qaldırgannar. Bolgarlar yasagan çülmәklәr zur bazarlarda satılgan. Alar Kiew, Murom, Suzdal, Mәskәw, Nowgorod kebek şәhәrlәrdә oçrıy.

Çülmәk citeşterü şaqtıy üseştә bulgan XII-nçe-XIII-nçe gasırlarda çülmәkçelәr öy şartlarında küpertmә bizәkle çülmәklәr yasagan kebek, ayırım hәykәllәrne yazu-sızu hәm taşnı kisep yasau eşe belәn tanış bulgan keşelәr öy şartlarında da eşlәgәnnәr.[11]

Söyәk eşkәrtü

İdel buyı Bolgar dәwlәtendә söyәkne çoqıp, uyıp, bizәklәp eşlәü kiñ taralgan bula. Söyәkne uyıp yasauçılar yort xaywannarı söyәklәrennәn, poşi mögezlәrennәn, fil söyәgennәn nәqışlap әyberlәr yasagannar. Baştaraq söyәkne pıçaq belәn uyıp bizәk töşersәlәr, soñraq timer pıçqı, tokar stanogı qullanıla. Söyәk belәn eşlәwçe ostalar söyәkkә tişeklәr uyu, çoqıp bizәk töşerü, әyberne  şomartu hәm yaltıratu alımnarın qullangannar.  

                                                          

Şәhәrlektә tabılgan söyәktәn yasalgan әyberlәr bu eşneñ niçek oyıştırıluwı turında bay mәglumat birә. Bizәk töşerer aldınnan әyber bik şoma itep yaltıratılgan. Tabıldıqlar arasında çimal öçen törle söyәklәr, pıçaq sapları, uq oçları, taraqlar, xәsitәlәr, muyın töymәlәre, sәdәflәoçrıy.

Tire eşkәrtü

Bolgarlar başqa törki xalıqlar arasında osta kün eşkәrtüçelәr bularaq tanılgan. Terlekçelek tarmagınıñ kiñ üseş aluı nәticәsendә çimalga qıtlıq bulmıy. Künçelәr sıyır, tana, sarıq, kәcә tirelәrennәn yugarı sıyfatlı kün eşlәgәnnәr.

Bik küp çıganaqlarda bolgarlarnıñ kün itektәn yörüe, xәtta künne çit mәmlәkәtlәrgә satuları xaqında mәglümatlar bar. Mәsәlәn, 985-nçe yılgı rus yılyazmalarında Kiew kneze Wladimirnıñ gaskәr başlıgı Dobrınya sugışta әsirlekkә algan bolgarlarnıñ barısınıñ da kün itek kigәnleklәre turında yaza.

Ul çorda hәm soñraq, xәtta xәzer dә yaxşı eşkәrtelgәn kün әl-Bolgari“ dip yörtelә. Bolgarlar şoma kün dә, qıtırşı öslekle kün dә eşlәgәnnәr. Künnәn ayaq kiemnәre, ös-baş kiemnәre, qapçıqlar, qayışlar tekkәnnәr.

Kiez qatu

Sarıq, kәcә yonınnan kiez qatqannar. Kiezdәn zur tirmәlәr yasagannar. Bolgarlar yazın  cәylәwlәrgә küçkәç şundıy kiez tirmәlәrdә yәşәgәnnәr.  İbne Fazlan da Bolgar ilendә şundıy tirmәlәrendә yәşәgәn, alar turında yazıp ta qaldırgan. Bolgar padişahınıñ 1000 keşe sıydırışlı, әrmәn kelәmnәre tüşәlgәn tirmәsenә qunaq bulgan. Әl-Bәlxi yazmalarına qaraganda da, „Bolgarlar cәylekkә kiez tirmәlәrgә  küçәlәr“. Arxeologik tabıldıqlar arasında sarıq yonın qırqu öçen qayçılar, ırgaqsıman taraqlar bar.

Cep erlәw

Bolgar şәhәrlәren qazu eşlәre waqıtında tabılgan balçıqtan, şifer, aqqurgaştan yasalgan orlıq başları, cep erlәp tuqıma suqqanlıqları xaqında söyli.

Bolgar zıyalıları zatlı kiem kigәnnәr. İbne Fazlan  Bolgarda xan gailәsenә kiem tegüçe Bagdadtan kilgәn osta belәn oçraşıp söylәşkәn. Ul çorda qimmәtle tuqımalarnı Urta Aziәdәn qaytargannar. Qimmәtle cәnlek tirelәre eşkәrtü dә cayga salıngan bulıp, alış-bireş itüdә möhim rol uynagan.

Agaç eşlәre

Arxeologiә mәglümatları, yazma çıganaqlar tözeleştә hәm könküreştә agaçnıñ kiñ qullanıluı turında söyli. Agaçtan eşlәngәn әyberlәr saqlanmasa da agaç eşkәrtüdә qullanılgan qorallar: baltalar, ötergeçlәr, pıçaqlar küplәp tabıla. Könküreştә agaçtan yasalgan әyberlәr küp qullanılgan bulırga tieş. Mәsәlәn, sawıt-saba, arbalar, sabannıñ agaç törәnnәre yasauda agaç kiñ qullanılgan. Arxeologlar qoyı buraları, öy burasınıñ asqı nirgәlәren, bürәnәdәn tözelgәn başqa qorılmalarnı qazıp çıgardılar. Әl-Garnatıy: „Bolgar –zur şәhәr, öylәr narat agaçınnan buralgan, ә şәhәr diwarları imәnnәn“, -dip yaza.[12]   

                                                                                                     Däwamı TATARSTAN HISTORY- 3'dä...


[1] Şul uq әsәr, s. 24

[2] Şul uq әsәr, s. 25

[3] Rizaeddin Fәxreddinәw, Bolgar wә Qazan töreklәre, Qazan, 1993, s. 26

[4] Gazit Gobәydullin, Tatar tarixı, Qazan, 1923, s. 27

[5] Rafael M. Wәliew, Cәmil A. Muhammetşin, Böyek Bolgar, Ankara, 2000, s. 148

[6] Rafael M. Wәliew, Cәmil A. Muhammetşin, Böyek Bolgar, Ankara, 2000, s. 132-135

[7] Gaynetdin Әxmәrew, Bolgar tarixı, Qazan, 1909 hәm 2000, s. 48-49

[8] Rizaeddin Fәwreddinew, Bolgar wә Qazan töreklәre, Qazan, 1993, s. 28-29

[9] Gaynetdin Әxmәrew, Bolgar tarixı, Qazan, 1909 hәm 2000, s. 49

[10] Rafael M. Wәliew, Cәmil A. Muhammәtşin, Ankara, 2000, s.135-137

[11] Şul uq әsәr, s. 147-149

[12] Rafael M. Wәliew, Cәmil A. Muhametşin, Böyek Bolgar, Ankara, 2000, s. 137-138