Azat Tatarstan

TATARSTAN  HISTORY - 1               YÄŞÄSEN AZAT TATARSTAN!

                                                               

 

                                           TÄFSİLLE İDEL (VOLGA) BUYI TATARLARI TARİXI 

                 

                            EWROPADA 1600 YILLIK BER TÖRKİ XALIQ

                                                                 

                                           İDEL BUYI HUN BOLGAR

                              TATARLARI                         

  

                                                                            AUTHOR

                                                      HAYREDDİN SADIK GÜLEÇYÜZ

                                                                             Turkolog

                                                               Azatlıq Radiosınıñ elekke başredaktor urınbasarı

 

                                                                                                  Münxen

                                                                                                     2005        

                                 


© Copyright 2005 by Hayrettin Güleçyüz, Munich.

All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise, without written permission of the author.                                   

                                                                                      KEREŞ SÜZ

Bu әsәr, uquçılarnı Ewropada 1600 yıldan birle törle dәwlәtlәr tözep yәşәp kilgәn mәdәni ber xalıqnıñ, ul da bulsa İdel (Wolga) buyı törki xalqınıñ qatlaulı hәm gibrәtle tarixınıñ ber öleşe belәn tanıştıru öçen әzerlәnde.

Nigeze Urta Aziәdәge borıñgı töreklәrgә  tayangan bu xalıq, üzeneñ Yewropadagı ozın tarixı buyınça öç törle etnonim (atama) belәn yörtelә:  başta –hun, soñgra –bolgar, hәm soñgı cide yarım  gasır buyınça –tatar.   

Bu xalıq üzeneñ çal tarixında törle dәwerlәrdәn ütә. Alar:

1. Ewropa Hun dәwlәte hәm  imperiәse dәwere (374-nçe belәn 469-nçı yıllar arası)

2. Bolgar dәwlәtlәre dәwere (626-nçı belәn 1236-nçı yıllar arası)

3. Tatar (Altın Urda) imperiәse dәwere (1237-nçe belәn 1502-nçe yıllar arası)       

4. Qazan Tatar xanlıgı dәwere (1437-nçe belәn 1552-nçe yıllar arası) 

5. Russiә imperiәse dәwere (1552-nçe belәn 1920-nçe yıllar arası):

1552-nçe yılda İdel buyı törki xalqınıñ başqalası Qazan, 4-5 yıldan soñ isә bu xalıqnıñ  küp gasırlar buyınça yәşәgәn barlıq cirlәre  Rus xökümәte idarәse astına küçә. Әmma, şulay da, bu borıñgı xalıqnıñ azatlıq öçen körәşe tuqtalmıy, yözyıllar buyı dәwam itә. Bu  körәş, Russiәdә konstitutsion monarxiә iglan itelgәn 1905-nçe yıldan soñ tagı da qızıp kitә: Russiә matbugatında, sәyәsәt sәxnәsendә  tatar xalqınıñ azatlıgın yaqlauçı törle proyekt-tәqdimnәr alga sörelә. 1917-nçe yılda isә, Russiәdә monarxiәneñ cimerelüenә kitergәn Bolşewik revolutsiәse bulıp ala. Bu revolutsiә waqıtında, İdel buyı törki-tatar xalqı da üzeneñ dәwlәten torgızırga tırışa. Nәticәdә, Russiә imperiәse cirlәrendә qısqaça „SSSR“ dip yörtelgәn Sovet Sotsialistik Respublikalar Berlege tözelә. Bu tözeleştә,  RSFSR (Russiә Federatif Sotsialistik Respublikası) sostafında,   İdel buyı tatar xalqınıñ tarixi cirlәrendә, territorial külәme bik kimetelgәn bulsa da, „Tatarstan“ dip atalgan  aftonomiәle ber respublika da urın ala.

6. TASSR -Tatarstan Aftonomiәle Sovet Sotsialistik Respublikası (27-nçe May 1920 -30-nçı August 1990)

7. Möstәqil Tatarstan Respublikası:

1990-nçı yılnıñ 30-nçı augustında TASSR Yugarı Sovetı (parlamentı) Tatarstannıñ Dәwlәt Möstәqillege turında deklaratsiә qabul itә. 1992-nçe yılnıñ 12-nçe martında bu deklaratsiә referendumga quyılıp, Tatarstan xalqınıñ % 61 küpçelege anı yaqlap tawış birә. 1992-nçe yılnıñ noyәberendә Tatarstan Yugarı Sovetı respublikanıñ üzeneñ möstәqil konstitutsiәsen dә qabul itә. Lәkin bu respublikanıñ möstәqillege, törle sәbәp-sıltaular alga sörelep, [1] Russiә Federatsiәseneñ üzәk xökümәte tarafınnan qabul itelmi.

8. Russiә Federatsiәse sostafında Tatarstan respublikası (15-nçe Fewral 1994-tәn başlap):

Bu köndә Tatarstan respublikası belәn Russiә Federatsiәse arasında xakimiәt hәm wәkalәtlәrne büleşü turında kileşü tözelә. Şulay itep, Tatarstan, Russiә Federatsiәse sostafında, üzeneñ xakimiәt hәm wәkalәtlәre ike yaqlı kileşü belәn bilgelәngәn respublikaga әwrelә.

Xәzergә әsәrebezdә İdel buyı törki xalqınıñ Russiә xakimiәtenә töşkәnnәn soñgı yıllarına qadәrge tarixın ışanıçlı çıganaqlarga tayanıp añlatıp birergә tırıştıq. Kilәçәktә bu xalıqnıñ qalgan tarixın da yazu hәm tulı tarixın kitap itep çıgaru  küz aldında totıla.

Әsәrneñ xәzerge xәle dә uquçılar öçen faydalı bulır dip ömet itәbez.

                                                                                                 Hayrettin Sadik Güleçyüz

                                                                                                       Munich - 2005

 

                                                  EWROPADA 1600  YILLIQ  BER TÖRKI XALIQ

                         İDEL (WOLGA) BUYI HUN BOLGAR  TATARLARI

İdel buyı tatarlarınıñ bügenge köndәge sanı hәm yәşәgәn cirlәre

Bügenge köndә,  cir yözendә, rәsmi sannarga qaraganda 7 million, rәsmi bulmagan sannarga qaraganda isә az digәndә 8 million  tatar  bar. Bolarnıñ   küpcelege  Yewropada gomer sörә. 2 millionga yaqını Russiә Federatsiәseneneñ Yewropa öleşendәge „Tatarstan„  respublikasında,  qalgannarı elekke Sovetlar Berlegeneñ Yewropa hәm Aziәdәge  bütәn  pocmaqlarında hәm az ber öleşe başqa illәrdә). Tatarlar,  Russiә Federatsiәsendә  ruslardan qala ikençe küpsanlı xalıq bulıp toralar.

Bu xalıq, üzeneñ tarixi watanı İdel buylarında hәm Ural aldında 16 gasırdan  birle yәşәp kilә.

Tatar ataması (etnonimı)  xaqında berniçә süz:

Tarixi maglumatlarga qaraganda, „Tatar“ borıñgı  zamannardan birle ber xalıq iseme  bulıp tora. Bu isem, berence bulıp, VIII-nçe gasırda,  Urta Aziәdәge Kük Törek imperiәse  qagannarı (dәwlәt başlıqları) tarafınnan Orhun hәm Yәnisәy yılgaları buylarına quyılgan  taş yazmalarda  „Utız  Tatar“ rәweşendә oçrıy. Annan soñ,  Uygur yazmalarında, „Tugız Tatar“ ataması telgә alına. Bu yazmalarga qaraganda, tugız-tatarlar 747-nçe yıldan soñ uygurlar belәn sugışıp algannar.

842-nçe yıldan başlap, „Tatar“ iseme, Ta-ta” rәweşendә,  Qıtay cıganaqlarında da oçrıy. Bu çıganaqlarga kürә,  ul waqıtlarda „Qara Tatar“ hәm „Aq Tatar“ dip ike törle tatar xalqı bulgan. Qara-tatarlar bügenge Mongoliәneñ Qıtayga ciktәş urınnarında,  aq-tatarlar isә  Qıtaynıñ könbatış yaqlarında  yәşәgәnnәr. Qıtay cıganaqları әytüençә, aq tatarlar törki xalıq bulgannar hәm tugız qabilәdәn torgannar. (2)

XI-nçe gasırda Qaşgarlı Mәxmud  tarafınnan yazılgan „Diwan-ı Lugat it-Türk“  isemle  garәpçә-törkiçә süzlektә dә,  tatarlar  törki  xalıqlar  törkemenә kertelә. (3)    

Qıtay cıganaqlarınca, XII-nçe gasırda, Qıtaynıñ tönyagında,  küçmә tormış alıp baruçı  Moñ-wu (Mongol) digәn ber qabilә dә bula. 1167-nçe yılda bu qabilәneñ  rә’ise Yәsükәyneñ  ber ulı dönyaga kilә. Yәsükәy ulına  Timuçin isemen quşa. Üsep citkәç, Timuçin tirә yagtagı barlıq tugandaş qabilәlәrne üzenә buysındırıp berlәşterә. Şunnan soñ, ul, bu qabilәlәrneñ rә’islәre  tarafınnan xan itep bilgelәnә hәm aña „Çingiz“ (cihan xökemdarı) digәn ikençe ber isem tagın quşıla. Şulay itep, Mongol  dәwlәteneñ nigezlәre salına. Әmmә,  xalqı tarafınnan üzenә quşılgan „Çingiz“ isemenә layıq bulırga tırışıptır bulsa kirәk, Timuçin şul dәwlәt belәn genә qanәgәt bulmıyça üzenә iәrgәn  qabilәlәrdәn köçle ber armiә tözi hәm şul armiә belәn tirә yaqtagı başqa xalıqlarga  da höcüm itәp, Mongol dәwlәteneñ çiklәren kiñәytü eşenә kereşә. Bu eştә ul bik unışlı bulıp çıga. Cönki,  mongollarnıñ östen xәrbi köçe ul zamandagı küp kenә xalıqlarnı, şul isәptәn  tatar, uygur, qırgız, qarluq hәm başqa qayber törki  xalıqlarnı da mongollarga birelergә mәcbur itә. Şulay itep, Mongol  dәwlәte cirlәre kiñәygәnnәn-kiñәyә bara. 1227-nçe yılda Çingiz xan ülgәn yılda, bu dәwlәt Tın Okenanınnan alıp, Ural yılgasına qәdәr cirlәrne üz eçenә algan ber imperiәgә әwrelә. (4)

Çingiz xannan soñ, anıñ urnın algan ulları hәm onıqları bu imperiәneñ çiklәren tagı da kiñәytәlәr. Anıñ onıqlarınnan berse -Batu xan, üzeneñ gaskәrlәre belәn Yewropa cirlәrenә, şul isәptәn ul waqıtta törki bolgarlar  yәşәgәn Idel buylarına hәm ruslar yәşәgәn cirlәrgә dә yau belәn kilә.

Ul  zamannarda, rus monaxları Çingiz hәm Batu yaugirlәren „tatar“ dip atıylar. (5)  Monıñ sәbәbe, ul zamanda ruslar arasında „mongol“ isemeneñ yaxşı uq belenmәwe hәm mongol armiәsendәge yugarı dәrәcәdәge pozitsiәlәrneñ  sannarı altmış meñ dip faraz itelgәn tatarlar tarafınnan bilәnüe bulsa kirәk. Döreslektә,  Batu gaskәre küpmillәtle bula, şunda küpmeder sanda başqa törki xalıqlardan da gaskәrlәr bula. Çingiz hәm Batu yaugirlәrenә rus monaxları tarafınnan quşılgan „tatar“ ataması, soñgaraq ruslar arqılı başqa Yewropa xalıqları  tarafınnan da qullanıla.

Ruslar Çingiz Imperiәsennәn soñ Qıpçaq dalasında Mongol xanı Batu tarafınnan tözelgәn hәm İdel buyındagı törki Bolgar dәwlәte belәn Rus knezleklәren dә üzenә buysındırgan Altın Urda imperiәseneñ bolgar, qıpçaq, xәr kebek törki xalıqların, şulay uq bu imperiә tarqalgannan soñ tözelgәn hәm 1552-nçe yıldan başlap Russiә dәwlәte tarafınnan basıp  alıngan Qazan, Qırım, Astraxan hәm Seber xanlıqları xalıqların, xәtta azәrbaycan, qazax, qırgız, törekmәn, üzbәk kebek bütәn törki xalıqlarnı da  yıllar buyı „tatar“ dip atap kilәlәr. Bu xәl, Sovetlar Berlege dәwlәte tözelgәngә çaqlı dәwam itә. Şunnan soñ, „tatar“ ataması tik İdel buyı hәm Qırım törki xalıqlarına gına xas ber atama bulıp qalıp, qalgan törki xalıqlar üzlәreneñ xәzerge milli atamaların alalar. Şulay itep, Sovetlar Berlegendә  ayrım-ayrım isemdә Mәskәwgә buysındırılgan törki respublikalar tözelә. Ul waqıtta, törki xalıqlarnı ayrım-ayrım isemnәrgә  bülü sәyәsәteneñ töbendә, bu xalıqlar kilәçәktә niçek tә bulsa  „tatar“ ataması astında berlәşep Sovetlar Berlegendә östenlek itmәsennәr, döresrәge küpçelek xalıq bulgan ruslarga qurqınıç tudırmasınnar, digәn astırtın niәt bar ikәnlege dә bәyan itelә.  

Әytep ütkәnebezcә, İdel buyı hәm Qırım törki xalıqları isә „tatar“ atamasın  Sovet dәwlәte tözelgәnnәn soñ da dәwam itterәlәr. Lәkin bu -tik ber atamadan gına gıybarәt bulıp, әytep ütkәn xalıqlar milli-mәdәni  yaqtan Batu gaskәrendәge kilmeşәk mongol yaki tatarlar  belәn ber ük xalıq bulıp toralar, digәn mәgnәne añlatmıy. Çönki,  tarix barışında, bu  mongollarnıñ   kübese, basıp algan cirlәrendәge küpçelekne tәşkil itüçe törki  xalıqlarnıñ  dini, milli, mәdәni yogıntısına birelep assimilatsiәnep kitәlәr. Bolardan  şulay uq  ruslarga da quşıluçılar bula. Batu gaskәrendәge kilmeşәk tatarlarga kilgәndә isә bolar da şundıy uq yazmışqa duçar bulsalar da,  alarnıñ „tatar“ ataması  İdel buyı hәm Qırım törki xalıqlarına miras bulıp qala. Çönki,  küpmeder ber zaman ütkәnnәn soñ, bu xalıqlarnı  tik ruslar gına tügel, ә başqa xalıqlar, şul isәptәn bütәn tugandaş törki xalılar da „tatar“ dip atap yörtә başlıylar. Başqa süzlәr belәn әytkәndә, „tatar“ atamasın İdel buyı hәm Qırım törki xalıqlarına tarix hәm tirә yaq  üze berketә. (6)

Döreslektә, bügenge İdel buyı tatarlarınıñ milli-mәdәni  tamırları  törki bolgarlarga barıp totaşa. Bolgarlar isә hunnardan kilep cıgalar.            

                                                                                             BERENÇE BÜLEK

                                        Bügenge İdel (Wolga) buyı tatarlarınıñ tarixi tamırları

Bügenge  İdel buyı  tatarlarınıñ  nәsel-nәsәplәre, böten törki xalıqlarnıñ borıñgı babaları bulgan hunnarga xәtle barıp citә. Tarixi maglumatlarga qaraganda,  hunnar milattan elek III-nçe gasırdan başlap Aziәdә, milattan soñ V-nçe gasırda isә  Yewropada ike böyek  imperiә  tözilәr. Şuña kürә, hunnarnı Aziә hәm Ewropa hunnarı dip ike bülekkә ayırıp  tikşerü döresrәk  bulır.

                                                                          Aziә Hunnarı

Tarixi yazmalarga qaraganda, hunnar Aziәdә milattan elek V-nçe gasırda uq  üzlәreneñ möstәqil dәwlәten  tözegәn bulalar. Hun xanı  Toman xan ulı Mete xan dәwerendә isә (milattan elek 209-nçı - 174-nçe yıllar  arasında) bu dәvlәt, Aziәdәge başqa küp kenә xalıqlarnı da  üz eçenә algan zur ber imperiәgә әwrelә. Şuşı waqıtta, bu imperiәneñ çiklәre köncıgışta  Yapon Diñgezennәn alıp könbatışta İdel yılgasına, tönyaqta Seberiәdәn alıp könyaqta Qıtayga xәtle citә.

Suşı gasırlarda,  hunnar belәn qıtaylar arasında küp kenә  sugış-bәreleşlәr dә bulıp ala. Xәtta qıtaylar, hunnarnıñ  höcümnәrennәn saqlanu öcen, Hun imperiәse belәn üzlәreneñ cirlәre arasında meñnәrçә kilometerlıq diwar da tözep  qarıylar, әmmә şulay da hunnarnı tuqtata almıylar; çönki hunnar berniçә mәrtәbә şuşı diwarnı da ütep Qıtay cirlәrenә basıp kerәlәr hәm Qıtay xalqın üzlәrenә awır salımnar  tülәrgә mәcbur itәlәr. Lәkin, yartı gasır soñgaraq,  xәrbi  östenlek  qıtaylar qulına küçә. Şunıñ nәticәsendә, hunnar Qıtay  yaqlarınnan  çigenәlәr, әmmә  şulay da alar imperiәneñ başqa cirlәrendә üzlәreneñ xakimiәten dәwam itterәlәr. (7)

                                                                        Ewropa Hunnarı

Milattan soñ  374-nçe yılda, Aziә hunnarı,  Balamir xan  citәkçelegendә, İdel  (Wolga) yılgasın da ütәlәr hәm danlı Hun xanı Atilla zamanında (400-453)  Baltıyq Diñgezenә qadәr böten Ewropanı diәrlek  yaulap alalar. Bu waqıtta alar Wizantiә hәm Rim Imperiәsen yaulap almasalar da, alarga zur  salımlar  tülәtterәlәr.

                                          

                                                                      Ewropa Hun imperiәsenen dönyada qaplagan urını        

Lәkin, bu xәl,  469-nçı yılga xәtle dәwam itә. Şuşı yıldan soñ, Yewropa xalıqlarınıñ qarşılıq kürsәtüe nәticәsendә, hunnarnıñ zur öleşe  Qara Diñgezneñ könbatış hәm tönyaq taraflarına çigenergә mәcbur bulalar. Yewropada qalgannarı isә,  soñgararaq könçıgıştan kilgәn Ogur törki qәweme belәn cirle germen hәm slawyan xalıqlarına  quşılıp, IX-nçı gasırda, Vengriә  (Hungariә) dәwlәtenә nigez salalar. Bu dәwlәtneñ berence karole  Atilla nәselennәn kilgәn  Arpad bula. Hungariә xalqı  X-nçı gasırnıñ azagında  xristian dinen qabul itә. Bu xalıqnıñ tele isә, fonetik hәm grammatik yaqtan törki tellәrgә yaqın bulgan fin-ugor tel törkemenә kerә. (8)

                                                                                

                                               Rim gaskәrlәre ciñüçe Hun imperatorı Atillanı  sәlamliylәr

 

                                                              Böyek Bolgar Dәwlәte

Atilla ülgәnnәn soñ  Qara Diñgezneñ tönyagına çigengәn hunnar isә,  635-nçe yılda, Qubrat  xan idarәse astında,  Don  belәn Kuban yılgaları arasında, „Böyek Bolgar Dәwlәte“  isemendә yaña ber dәwlәt tözilәr. Lәkin, bu dәwlәtneñ  gomere ozın bulmıy. Qubrat Xan  668-nçe yılda ülgәnnәn soñ, bu dәwlәt xalqı xannıñ  ulları  arasında bülenә. (9)

                                          

                                                                                    Qubrat xan häm Böyek Bolgar Däwläte

Qubratnıñ olı ulı Batbay üzenә buysınuçılar belәn üz watanında qala hәm beraz waqıt ütkәç Xәrxökemdarına buysına. (10) Xәrlәr -Urta Aziәdәn kilep Kuban yılgası belәn Kafkaz taularınıñ tönyagı arasında ul waqıtta yaña dәwlәt tözegәn  törki xalıq bula. Batbay belәn xәzәrlәrgә buysıngan törki-bolgarlarnıñ qayberlәre soñgaraq Kafkaz tau itәklәrenә barıp urnaşalar. Tarixi maglumatlar buyınça, xәzerge Balqar, Qaraçәy hәm Qumuq törki xalıqları bolar nәselennәn kilәlәr. (11)                                            

Qubrat Xannıñ ikençe ulı Qotrag, Don yılgasınıñ könbatış yagına ütep, şul cirne üzenә watan itә. Tarixi maglumatlar buyınça, bolar  IX-nçı gasır urtalarında  Urta İdel buylarına küçep, anda yaña dәwlәt qorgan  millәttәşlәrenә quşılalar.

                                           

Qubrat Xannıñ öcençe ulı  Asparux isә, küpçelek xalqı hәm terlek-tuarı belәn Dnestr yılgasınnan ütep, qayber slawyannarnı üzenә buysındırıp,  Dunay  yılgası buylarına kilә hәm 679-nçı yılda, şunda, Wizantiәlelәr tarafınnan „Keçe Bolgar dәwlәte“ dip atalgan  möstәqil ber xökümәt tözi. Bügenge Bolgariә dәwlәteneñ  nigeze  -menә şul xökümәt. Әmma  Asparux  citәkçelegendә Dunay buylarına kilgәn bolgarlar şul tirәdә  küpçelekne tәşkil itüçe cirle slavyan xalıqlarga quşılalar hәm ber gasır ütkәnnәn  soñ üzlәreneñ milli kemleklәren  yugaltalar.  Milli bulıp, tik dәwlәtneñ iseme genә saqlanıp qala. Dunay bolgarlarınıñ „Bagar“ isemle xökemdarı 800-nçe yılda Wizantiәlelәrgә iәrep xristianlıq qabul itә hәm „Mixail“ isemen ala. (12)              

                                                                                                İKENÇE BÜLEK

                                                           İdel buyı Bolgar dәwlәte

Böyek Bolgar dәwlәte xalqınnan iñ zur bülek isә,  VII-nçe gasırnıñ ikençe yartısında, Xәr xanlıgınıñ tönyagına, Urta İdel  belәn Çulman (Kama)  yılgası buylarına  hәm şuşı ike yılga arasındagı cirlәrgә kilep urnaşa. (13) Şunda alar  yaña hәm federativ ber dәwlәt  tözilәr. Bu dәwlәtneñ xakimiәte astına tik bolgarlar gına tügel,  ә şuşı cirlәrdә elegerәk yәşәp kilgәn waq fin xalıqları (moqşılar, çirmeşlәr, udmurtlar) da kerәlәr. Bolgarlar bu xalıqlar belәn duslarça mönәsәbәttә toralar. Alar arasında etnik-mәdәni bәylәneşlәr, öylәneşülәr dә bula. Şulay itep, Bolgar ilendәge fin keşelәrennәn baytagı bolgarlaşıp kitә. Bu protsesqa İdel buyı Bolgar dәwlәteneneñ 922-nce yılda islam dinen qabul itüe dә yogıntı yasıy. Çönki  finnәrdәn dә islam dinenә küçüçelәr  bula. Monıñ döreslegen  borıñgı Bolgar cirlәrendә tabılgan arxeologik qaldıqlar (bigrәk tә qaber  ätaşları) isbat itә. (14)

IX-nçı gasır urtalarında İdel buyına Don buylarınnan bolgar qabilәlәreneñ yaña törkeme dә kilә.

Lәkin İdel buyı Bolgar dәwlәte başta  Xәr kaganlıgı xakimiәte astında bulıp, yasaq tülәp torırga mәcbur bula. 965-nçe yılda Kiew kneze Swyatoslaw xәzәrlәrne tar-mar itkәnnәn soñ bolgarlar da iqtisadi-sәyәsi möstәqillekkә ireşәlәr. (15)

İdel (Wolga) buylarına, XI-nçe gasırdan başlap, Aziәdә ul vaqıtlarda tarqalgan bulgan Hun Imperiәsendәge xalıqlardan –Altay taularınıñ könbatışında küçmә tormış alıp baruçı törki Qıpçaqlar da kilә başlıy. Bu xalıqnı wizantiәlelәr  „Qomannar“ dip yörtәlәr. Bolar Xәzәr (Kaspi) hәm Qara Diñgez buylarına hәm  Dinepr yılgasına xәtle cirlәrgә taralalar. Bolar belәn  bolgarlar arasında ara-tirә bәreleşlәr bulgalasa da  etnik yaqtan  tugandaş bulganlıqlarınnan, gomumәn alganda, üzara tatu yәşilәr. Yıllar barışında, bolgarlar belәn alar arasında da etnik-mәdәni baglanışlar barlıqqa kilә. Islam dine, bolgarlar arqılı,  qıpçaqlar arasına da ütep kerә. (16)

Bügenge  tatarlarınıñ İdel (Wolga) buylarındagı territorial tarixı menә şul  İdel buyı Bolgar xanlıgı belәn başlanıp kitә. Şuña kürә, bu turıda kiñrәk maglumat birep kitü urınlı bulır:

Bolgarlarnıñ nәsellәre wә tellәre

Bu köndәge Qazan möselmannarı, mişәrlәr, başqortlar, çuaşlar, tiptәrlәrneñ hәmmәse iske bolgarlar hәm olug bolgarnıñ üz balalarıdır. Bolgar qawemeneñ „törek“ nәselennәn bulıp, törkiçә söylәşülәrendә şöbhә yuq. Bolarnıñ mәdәniәtlәre yugarı dәrәcәdә bulgan çaqlarında aralarında qatnaşıp yörgәn garәplәr, bolarnıñ törek qawenennәn buluların hәm törkiçә söylәşülәren (tellәre törkiçә bulunı)  bәyan qılalar. (17) Monnan tış, bolgarlar yәşәgәn töbәklәrdә tabılgan qaber taşlarında, metal aqçalarda hәm XIII-nçe gasırnıñ başlarında yәşәgәn Bolgar şagire Qol Galineñ „Qıssa-i Yosıf“ isemle dastanında qullanılgan tel dә bu xalıqnıñ törki xalıq ikәnenә şik qaldırmıy.

(„Bolgar“ süze „bolganu“ isem figelennәn alıñan, törle qәwemnәr hәm qabilәlәrneñ bergә quşıluları, „bolganuları“ mәgnәsendә diyüçelәr bar. Soñınnan şul isemne üzlәreneñ başqalalarına da birgәnnәr, dilәr. İkençelәr isә „bolgar“ süze „küp qar“ mәgnәsendәge „bolqar“ süzennәn alıngan bulsa kirәk, dilәr. Qar bik küp bulganlıqtan, başta ölkәgә isem bulgan da, soñınnan şunda torucı töreklәrgә  birelgәn buladır.)  (18)

Bolgar mәmlәteneñ çiklәre 

X-XII-nçe yözlәrdә İdel buyı Bolgar dәwlәte könbatışta Zöyә yılgası, tönyaqta Çulman (Kama), soñraq Mişә, Qazanqa yılgaları, könçıgıştan Cişmә hәm Iq yılgaları (qaywaqıt bolgarlar Agidelgә qadәr barıp citkәnnәr) belәn çiklәnsә, könyaqtan Cigüle taularına qadәr suzılgan bula. Bolgar-bortas cirlәre Uka yılgasına qadәr cәyelә. Barlıq eçke töbәklәr, böten Çulman wә Urta Idel buyı, fin-ugor qabilәlәrennәn sanalgan borıñgı mari, mordwa, komi hәm başqa xalıqlar yәşәgәn cirlәr barısı da bolgarlarnıñ iqtisadi, sәyәsi hәm mәdәni yogıntısı astında bulgan.

                                         

                                                                                      İdel buyı bolgar dәwlәte çiklәre

Dәwlәtneñ nıguwı, anıñ çiklәreneñ tögәl bilgelәnüe, eçke iqtisadi mönәsәbәtlәrneñ köçәyüe, tel hәm mәdәni urtaqlıq qabilәlәrneñ berlәşep, ber xalıqqa әwrelüenә kiterә. Garәp sәyәxәtçelәre X-nçı gasırda Bolgarda qabilәlәrneñ küplege turında yazsalar, XII-nçe gasırda İdel buyı Bolgar dәwlәtendә barı tik bolgar xalqı gına yәşәüen kürsәtәlәr. (19)

Bolgarlarnıñ kürşelәre

Miladi belәn 1135-nçe yılda Bolgarga kilep yörgәn İspaniә garәbe Әbu Xәmid әl-Әndәlüsi xәbәrennәn Bolgar tirәsendә küp törle törki xalıqları bulganlıgı mәglüm, şular xaqında wә bu ölkәlәrdәge qayber fin xalıqları xaqında da beraz xәbәr birmәkçe bulabız:

 Xәzerge Perm, Wyatka ölkәlәrendә Bolgar dәwlәtennәn elegerәk başlangan „Olug Biarmiә mәmlәkәte bulgan. Anıñ xalqı törle fin törkemnәrennәn cıyılgan. Alar  tönyaq Yewropada törle xalıqlar belәn sәwdә qılgannar. Mәsәlәn, Wıçegda, Dwina suları belәn Aq diñgezgә çıgıp, datçan, norman xalıqları belәn, tagı Kama, Wolga suları  belәn Kaspi diñgezenә qadәr töşep, İran xalıqları belәn dә  sәwdә qılgannar, şul sәbәple, bu ölkәlәrdәge fin xalıqlarınıñ tellәrenә küp farsi süzlәre kerep qalgan. Datçan, norman xalıqlarınıñ korabları Aq diñgez belәn Dwina suına kerep, annan kitergәn malların waq köymәlәrgә buşatıp, Biarmiәneñ  törle töbәklәrenә cibәrәlәr ikәn. Bolgarlar Biarmiә xalqı belәn zur sәwdә qılgannar, alar arqılı Bolgarga Ural taularınnan törle magdәnnәr (altın, kömeş) wә törle cәnlek tirelәre kiterelgәn. Biarmiә mәmlәkәte tuzgannan soñ, alarnıñ sәwdәse bolgarlarga küçkәn…

Bolgar mәmlәkәteneñ yaqınındagı törki xalıqlarınnan berse –xәr xalqı bulgan.  

Alarnıñ isemnәre әwәl mәrtәbә VII-nçe gasırda kürelә başlap, urınnarı Kaspi wә Qara Diñgez buylarındagı dalalarda (Dneprdan Wolgaga qәdәr) bulgan. Olug padişahları xәzerge Astraxan urırında bulgan Әtil şәhәrendә torgan. Padişahları  yәhüd dinendә, xalqınıñ qayber sıynıfı yәhüdilәr , qayberlәre –möselmannar, wә qayberlәre xristiannar da bulgan. Әtel şәhәrendә un meñ qadәr möselman bulıp, utızlap mәscedlәre dә bulgan ikәn. Xәzәrlәr belәn bolgarlar kübrәk waqıtta tatu bulıp, sәwdә qılgannar, qaywaqıtlarda sugış qılgannarı da maglüm. 922-nçe yılda Bagdadtan cibәrelgәn qarәp ilçelәre Әtel şәhәrendә bulgannar, İbne Fazlan xәzәrlәr xaqında küp qızıqlı xәbәrlәr yazgan. Xәzәrlәrneñ bu zamandagı nәsellәre Qırımdagı qaraim yәhüdilәre, imeş.  Çönki alarnıñ tellәre dә törkiçә, töslәre dә rawwinistlarga oxşamagan hәm gadәtlәre dә başqa, imeş.

İkençese –bortas xalqı, alar Bolgarnıñ uñ yagında bolgarlar belәn xәzәrlәr arasında torgannar… Garәp tarixçılarınıñ xәbәrençә, bortaslar möselman bulgannar, mәscede camigları bulganlıgı da maglüm. Üzlәre xәzәr padişasına buysıngannar, üz aralarınnan mәxsus rәislәre bulmagan, mәgәr hәr mәxәllәdә ber yә ike qartları bulıp, nizagları bulganda şularnıñ xökemenә kilәlәr ikәn. Xәzәr padişası bortaslardan 10 meñ atlı gaskәr alıp torgan. Cirlәreneñ kübrәk urınnarı urmanlıq bulganlıqtan, çiklәwek, cәnlek tirelәre küp bulgan. Xosusәn, ber tör qızıl tösle tölke tirese belәn tien, qondız tirelәren küp satalar ikәn. Tagı alarda bal bik küp bula ikәn hәm igennәre dә bulgan. Bortaslarnıñ bu zamandagı nәsellәre çuaşlar bulsa kirәk, çönki 1551-nçe yılda bortas iseme betep, alar urınına çuaş iseme işetelә başlagan. Annan elek çuaşlarnıñ iseme işetelgәne yuq… Çuaşlarnıñ әwәldә möselman bulganlıqları bik belenә. Lәkin alarda, yәhüd padişahlarına buysınganlıqtan, islam dine bik quәtle bulmagandır. Şul sәbәple, kübese iskedәn kilgәn mәcüs gadәtlәren taşlamıyça, ruslar qulına kergәnçe, ike arada torgannar.  Bolgarlarga yaqınraq bulgannarı alar belәn bötenlәy qatışıp betkәnnәr, şul sәbәple xәzer dә qayber möselman awıllarınıñ isemnәre çuaşça ikәne belenә.

Öçençese –başqort xalqı.  Alarnıñ asıl watannarı xәzerge Orenburg, Ufa ölkәlәreneñ Ural taularına yaqınraq urınnarında bulgan. Üzlәrenә mәxsus mәmlәkәtlәre bulmaganlıqtan, bolgarlarga buysıngannar. İbne Fazlan kilgәn zamannarda (yәgni 922-nçe yılda) barçaları da mәcüslәr ikәn. (922-nçe yılda bolgarlardan soñ  başqortlar da  barçası möselman bulgannar)…

Bolgarlarga kürşe bulgan xalıqlarnıñ berse ruslardır. Alar tatu waqıtta bolgarlar belәn sәwdә qılgannar. X-nçı gasır tarixçısı İbne Rustә xәbәrençә, Wolga buyında tora torgan ruslarnıñ kübese üzlәreneñ sәwdә malların Bolgarga kiterep satalar ikәn. Mәsәlәn, susar, as, tien wә bolardan başqa cәnleklәrneñ tirelәren. Bolgar şәhәrlәreneñ urınnarında barmaq rәweşendә yasalgan kömeş kisәklәre tabıla. Bolar ruslarnıñ ber sumlıq aqçaları imeş. İke başı da kiselmeş bulganlıqtan „rubl“ dip yörtkәnnәr. (20) Bu rәweşle rus aqçaları bolgarlarga, әlbәttә, sәwdә belәn kergәnder.

Miladi belәn 1024-nçe yılda Russiәneñ Suzdal ölkәsendә açlıq bulganlıqtan, xalıq arasında fetnә çıqqaç, bolgarlar ruslarga küp aşlıq cibәrgәnnәr. Tagı 1229-nçı yılda böten Russiә cirendә açlıq bulıp, bolgarlar Wolga, Oka suları belәn barıp, barça rus qalalarına aşlıq iltep satqannar.  

Rus kneze Andrey Bogolubskiy bina qoru öçen kirәk bulgan taş, agaç kebek әsbablarnı kübrәk bolgarlardan algan. 1006-nçı yılda bolgarlar ruslarnıñ  İdel, Oka suları buyındagı şәhәrlәrendә sәwdә qılırga alardan röxsәt soragannarı mәglüm.  İbne Fazlan Әtil şәhәrendә sәwdә belәn kilgәn ruslarnı bik küp kürgәn hәm alar belәn tәrceman arqılı söylәşkәn. İbne Fazlan alar xaqında küp qızıqlı xәbәrlәr yazgan…

Garәp tarixçılarınıñ xәbәrençә, bolgarlardan (cәyәü) öç aylıq cirdә, tönyaq tarafında „wisu“ digәn xalıq bulgan. Bolgarlar alarga üzlәreneñ sәwdә malların iltep satalar ikәn, lәkin sәwdә qılışuları şul rәweştә genә bulgan: Bolgar satuçıları alarnıñ cirenә towarların iltep ber mәxsus urınga quyıp, üzlәre kitәlәr ikәn. Alar kitkәç, wisu xalqı kilep, ul towarlarnı qarap , oşaganın alıp, anıñ urınına üz towarların quyıp kitkәnnәr, alardan soñ yәnә bolgarlar kilep, alıştırgan mallarnı alıp qaytıp kitәlәr ikәn. Әgәr dә bolgarlar quyıp kitkәn nәrsәlәrne oşatmasalar, anı almıyça, qaldırıp hәm üz nәrsәlәren dә quymıyça kitәlәr ikәn. Şulay itep, satuçı belәn aluçı ber-bersen kürmiçә sәwdә qılgannar. Yaqut әl- Xәwi xәbәrençә, bu rәweşle sәwdә qılu Afrikada Sudan xalıqlarında da  bulgan…(21)  

                                                                                                                                            Axırı  TATARSTAN  HISTORY-2'dä...

________________________________________________________ 

(1) Alarnıñ berse „Tatarstan SSSR zamanında bu berlekkә quşılgan tulı möstәqil (soyuzdaş) respublika tügel, ә Russiә Federatsiәse sostafında  aftonomiәle status birelgәn  ber respublika ide“, -digәn sıltau bula.   

СӨЕМБИКӘ КАРГЫШЫ
                                                     *Фаузийә Бәйрәмова*

Син каргадыңмы әллә , Сөйембикә , 
Бу милләтнең , дийеп , тамыры чересен! 
Айак-кулың бәйләп Мәскәүләргә 
Әсир итеп биргәннәре өчен!
Бу милләтне син каргадыңмы әллә?! 
Илсез , җирсез , телсез калсын , дийеп , 
Син йыладыңмы әллә , салга йатып? 
Очкан чакта упкын аұызына 
Йардагылар чыгармаґач тартып , 
Бу милләтне син қаргадыңмы әллә?! 
                                                  Йар буйенда халкың басып қалды , 
                                                  Илен-җирен йатлар тартып алды. 
                                                  Синең рәнҗеш дүрт гасырдан артык 
                                                  Утлы йара булып җанда йанды. 
                                                  Қаргышларың арттан куа барды , 
                                                  Қуа барды… 
Каргышларың алчы , Сөйембикә , 
Озак булды халқың тоткынлықта. 
Азатлыгын салга салган халык 
Ийәләнеп бара бу коллыққа. 
Ни фаҗиґа! 
Ийәләнеп бара бу коллыққа… 
Ийәләнеп бара иле йукка , 
Ийәләнеп бара теле йукка, 
Ийәләнеп бара дине йукка! 
Халкың һаман риза бу коллыкка – 
Мәңге хәтерсезлек-манкортлыққа. 
                                                Шаһгалиләр һаман туа тора, 
                                                Азатлыққа йулны буа тора. 
                                                Татар түрәләре түргә үрли 
                                                Берсен-берсе йарсып етә-төртә , 
                                                Ак шәлләргә айақ сөртә-сөртә , 
                                                Ак җаннарґа айак сөртә-сөртә… 
Безгә дигән саллар инде әзер , 
Йар читеннән милләт карап тора. 
Йөрәгемне усал етләр талый , 
Шаһгалиләр һаман йанап тора. 
Тайаныр терәк йуқ , Сөйембикә! 
                                               Милләт читтән генә карап тора… 
                                               Ханбикәсен корбан итеп биргән , 
                                               Хатын-кызын мәйданнарда изгән 
                                               Милләт беркайчан да мантый алмас. 
                                               Үз дәүләтен халык саклый алмас , 
                                               Бәйсезлеген ирләр йаклый алмас , 
                                               Түбәсендә каргыш торганда , 
                                               Хатын-кызлар корбан булганда… 
Қаргышларың алчы , Сөйембикә , 
Соңґы сүзем итеп шуны сорыйм 
Татар аскан дарґа менгәндә. 
Һәм каргамас өчен телем тешлим!!! 
Рәнҗешләрем илгә таралмасын , 
Рәнҗешләрем сезгә таралмасын , 
Татар аскан дарґа менгәндә , 
Милләт өчен гүргә кергәндә , 
Рәнҗешләрем калсын үземд 

(2)  Böyek Larousse Süzlek hәm Ensiklopediәse, Istanbul, 1986, „Tatarlar“ bülege

(3) Abdullah Battal Taymas, Qazan töreklәre, Ankara, 1966, s. 215

(4)  Böyek Larousse Süzlek hәm Ensiklopediәse, Istanbul, 1986, „Çingiz xan“ bülege.

(5)  Rizaeddin Fәxreddinew, Bolgar wә Qazan töreklәre, Qazan, 1993, s. 49

(6) Şihabetdin Mәrcani, Möstәfadel-Әxbar fi Әxwali Qazan wә Bolgar, Qazan, 1989, s. 27

(7) Böyek Larousse Süzlek hәm Ensiklopediәse, Istanbul, 1986, „Hunnar“ bülege.

(8) Böyek Larousse Süzlek hәm Ensiklopediәse,  Istanbul, 1986, “Hunnar” bülege.

(9) Şul uq әsәr, “Bolgarlar” bülege.

(10)  Şibabetdin Mәrcani, Möstәfadel-Axbar fi Axwali Qazan wә Bolgar, Qazan, 1989, s.137

(11) Rafael M.Wәliew, Cәmil A. Muhammetşin, Böyek Bolgar, Ankara, 2000, s. 127

(12) Şihabetdin Mәrcani, Möstefadel-Әxbar fi Әxwali Qazan wә Bolgar, Qazan, 1989, s.137

(13) Ramazan Şeşen, İbn Fazlan sәyәxәtnamәse, Istanbul, 1975, s. 111

(14) Şihabetdin Mәrcani, Möstefadel-Әxbar fi Әxwali Qazan wә Bolgar, Qazan, 1989, s. 24

(15) Rafael M. Wәliew, Cәmil A. Muhammatşin, Böyek Bolgar, Ankara, 2000, s. 127

(16) Böyek Larousse Süzlek hәm Ensiklopediәse, Istanbul, 1986, “Qıpçaqlar” bülege.

(17) Rizaeddin Fәxreddinew, Bolgar wә Qazan töreklәre, Qazan, 1993, s. 27

(18) Şul uq әsәr, s. 24

(19) Rafael M.Wәliew, Cәmil A. Muhammetşin, Böyek Bolgar, Ankara, 2000, s. 128

(20) Ul zamannarda ruslarnıñ tügәrәk aqçaları bulmagan. Alarnı soñınnan tatarlardan kürep kenә yasıy başlagannar hәm „teñkә“ digәn süzne üzgәrtep „denga“ dip yörtә başlagannar.

(21) Gaynetdin Әxmәrew, Bolgar tarixı, Qazan, 1909 hәm 2000, s. 45-48