Azat Tatarstan

HOME PAGE - 3                              BAĞIMSIZ (FREE)  TATARSTAN!

                                             

KAZAN TATAR HALKININ KAHRAMAN KADIN LİDERİ FEVZİYE BAYRAMOVA'DAN GÜZEL BİR ŞİİR:

Başıñ imä, Tatar!                                    Baş eğme, Tatar!

Başıñ imä, tatar, başıñ imä!                                         Baş eğme, Tatar, baş eğme !

Ömet sünde, bettek inde, dimä,                                   Ümit söndü, bittik artık, deme,

Sin dönyanıñ padişahı ideñ,                                        Sen dünyanın padişahı idi,

Ğorur başıñ kem qarşında ideñ?                                  Gururlu başınla kimin huzurunda idin?

Sin Allahnıñ yaratqanı ideñ,                                         Sen Allah'ın sevdiği kul idin.

"Möselman" dip can atqanı ideñ.                                 "Müslüman" diye can attığı idin.

Dinnän kitep, kemgä tabındıñ?                                      Dinden ayrılıp, kime tapındın?

Üz hataña üzeñ abındıñ.                                                Kendi hatana kendin abındın.

Başıñ imä tatar, başıñ imä!                                            Baş eğme, Tatar, baş eğme!

                                                        Eçtän sızıp, gel zarlanıp yörmä.                                     İçin sızlayıp, devamlı zarlanıp gezme.

                                                        Yalğışıñnı añlap, täübä qıl.                                            Yanlışını anlayıp, tevbe et !

                                                        İñ döres yul – Qor'än sızğan yul.                                    En doğru yol - Kuran'ın çizdiği yol.

                                                        Başıñ imä, tatar, başıñ imä!                                           Baş eğme, Tatar, baş eğme !

                                                        Ömet sünde, bettek inde, dimä.                                     Ümit söndü, bittik artık, deme.

                                                        Tezlänsäñ tik Allah aldında –                                         Dizlenirsen sadece Allah huzurunda -

                                                        Padişah bulırsıñ tağın da.                                               Padişah olursun gene de.

                                                        Ütkännärdän açı qıybrät al!                                            Geçmişten acı ibret al !

                                                        Tatar bulıp – üzeñ bulıp qal –                                        Tatar olup, kendin olup kal -

                                                        Kiläçäktä türdän urın al!                                                Gelecekte baş köşeden yer al !

                                                        Tatar!                                                                              Tatar !

                                                                           1997,oktyabr                                                                                         1997 , Ekim

 

            Fävziyä xanım Bäyrämovanıñ "BAHADİRŞAH" isemle ädäbi-dokumental romanınnan özeklär: 

 

                            Tatar ilendä urıs xakimiätenä qarşı Soltangäräy (Qarasaqal) baş kütärüe

                                                                                             (1740)  

      (Tatar ülkesinde Rus hakimiyetine karşı Sultan Gerey ayaklanması ve sonrasında Rusların yaptığı Tatar katliamı)   

Tarix söyli...                                                                       

1735-1740 yıllar Rossiyä tarixında tatarlar öçen iñ façigale yıllar bula… Bu çorda İdel-Ural arasında möselman-tatarlarnıñ qanı yılga bulıp aga, avılları yalqın bulıp yana… Seber törmäläre tatarlar belän tula, xatın-qızlar häm balalar qollıqqa satıla, köçläp çuqındırılıp, çirkäv-monastırlarga yabıla… Azgın häm angıra urıs patsabikäse Anna İvanovna tatarlarnı bötenläy keşegä sanamıy, alarnı xayvannan da tübän däräçägä quya. Şuña kürä tatarlarnı qıru öçen ul İdel-Ural buylarına gaskär artı gaskär yullıy, tatarlanı yuq itüdä urıs generallarına böten xoquqlarnı birä. Tatar xalqınıñ Qazan alıngannan birle mondıy zur växşilekne, yavızlıqnı äle kürgäne bulmıy. Bu çorda urıs dävläte tatar xalqın bötenläy yuq itü, beterü maqsatı quya, tatarlarga qarata açıqtan-açıq genotsid säyäsäte alıp bara. Bötenesen sizengän tatar xalqı urıs gaskärlärenä karşı soñgı sugışına kütärelä.                           

1736 yılnın 16 fevralendä urıs patşabikäse Anna İvanovna tatarlarga qarşı yaña ukaz çıgara, ul anda tatarlarnıñ cirlären tartıp alırga ämer birä, anda urıs krestyannarın häm katorcan xrıstiannarnı köçläp küçerergä boyıra. Bolarga qarşı baş kütärgän tatarlarnı bernindi qızganusız yuq itärgä, yort-cirlären tuzdırırga, isän qalgannarın urıslarga qollıqqa birergä yaki mäñgelek katorgaga sörergä boyıra patşabikä. Şuşı yavızlıqlarnı qılu öçen Kama aryagına östämä räveştä 22 meñ urıs gaskäre cibärelä…

Urıs arxivlärennän alıngan maglumatlar buyınça, bu gaskärlärgä, urıs generallları Kirillov, Rumyäntsev, Tatisçev, Xrusçev  citäkçelek itä... Bu çorda tatar xalqı berqayçan da baş kütärä almaslıq xälgä kiterelä…1736-1737 yıllarda gına da İdel-Ural arasında 696 tatar avılı yandırıla, 17 meñnän artıq tatar çäzalap üterelä, 4 meñ tatar xatın-qızı häm balaları urıslarga qollıqqa birelä…İsän qalgan tatarlardan 17 meñ baş mal-tuar tartıp alına, üzlärenä 9194 sum ştraf salına. Bu yıllarda urıslarga qarşı milli azatlıq sugışlarında Qazan gubernasında 40 meñnän artıq tatar çäzalap üterelä... Ul vaqıt öçen bu –bik zur san, bügenge 40 million bärabärenä tiñ... Häm şuşı genotsid öçen äle berkem çavap birmäde, urıs xökümäte dä, urıs çirkäve dä bu yavızlıqları öçen tatar xalqınnan gafu ütenmäde...

Ämma baş kütärgän öçen çäzalar ni qadär qurqınıç bulsa da, tatar xalqı üzeneñ qollıgı belän berqayçan da kileşergä telämi. Asıp häm yandırıp üterelgän tatar yavgirläre urınına yañaları basa. Kilmäk abız häm Akay batırlarnı Abdulla Akayev, Säetbay Alkin, Yosıf Arıkov, Küçäp batır, Säet, Bäpänäy batırlar, Möslim Sarmanaev, Zäit Axunov, Mandar Karabaev, Tökleçura Aldagulov, Aldar Tarxannar alıştıra, Tatar xalqı din öçen, irek öçen, yugalgan dävläten yañadan torgızu öçen qorbannar birä-birä urıs basıp aluçıları belän sugışın dävam itä. 1740-nçı yıl bu tiñsez köräşneñ iñ xäl itkeç yılı bula, tatarlar öçen iñ zur facigalar yılı bula…

Moña qadär qırgız-qazax, qaraqalpaq möselmannarınnan, Törkiädän, islam illärennän yardäm ömet ıtkän İdel-Ural, Seber tatarları, alga taba barı tik üz köçlärenä genä tayanıp, yugalgan dävlätne yañadan torgızırga, digän qatgiy qararga kilälär. Äye, ayrım-ayrım, avıl-avıl alarnı yuq itäçäklär, ä dävlät bulıp ber cirgä oyışsalar, ber üzäktän idarä itelsälär, tatarlar urıslarnı ciñä alaçaqlar! Häm bu izge niätne tormışqa aşıru öçen tatarlar üzlärenä ruxi yulbaşçı ıtep Seber yulı mişäre SOLTANGÄRÄYne xan itep saylap quyalar. Berniçä tapqır Xacda bulgan, Qoränne bik  yaxşı belgän uqımışlı häm batır bu yavgirni xalıq üzeneñ xanı itep tanıy, 1740 yılnıñ başında, aq kiezgä utırtıp, anı täxetkä kütärä. Moña qadär dä urıslarga qarşı küp sugışlarda qatnaşqan bu gayar irne xalıq arasında QARASAQAL, dip tä atap yörtälär, anıñ 80 meñlek gaskäre buluı turında söylilär. Şulay itep, tatar xalqı SOLTANGÄRÄY-QARASAQAL xan yulbasçılıgında urıs basıp aluçılarına qarsı sugışqa kütärelä. Töp maqsat –tatar dävläten yañadan torgızu, Qazannı kire alu, İdel-Ural arasında, Seberdä yañadan möselman-tatar tärtibe urnaştıru bula.

Soltangäräy xannın ul qadär gaskäre bulganmı-yuqmı, xäzer inde isbatlauı qıyın, ämma anıñ yanında tatar yavgirläre sanı artqannan-arta bara. Bu gayar xan berençe bulıp üze yäşägän Seber yulı tatarların patşa gaskärenä qarşı kütärä, urıslarga satılgan tatar-başqort starşinalarınıñ avılların tuzdırıp taşlıy. Mart ayında Soltangäräy xan citäkçelegendäge tatar gaskäre general Soymonovnıñ çäza otryäde belän bäreleşä, ike arada köçle sugışlar bula, ike yaqtan da küp keşe ülä. Soltangäräy xan, urıslar belän sugışa-sugışa, Nugay yulına xätle kilep çıga, aña yardämgä tirä-yündäge böten tatar-tiptär avılları, başqortlar kütärelä. Yaña tatar xanı yänäşäsenä soltannar häm bäklär, morzalar häm mullalar, starşinalar häm gadi xalıq basa. Alar arasında kaharman irlär Allahcihangir Qotlıxucin, Mändär Qarabaev, Yarmöxämmäd Xaçiev, Ismagiyl Yuldaşev, Ämir, Säit, Qunaqbay, Atcimas, Taymaslar bula. 1740 yılnıñ aprel urtalarında Seber häm Nugay yulı avılları tulısınça baş kütärgän tatarlar qulına küçä. Tatar xalqın, möselmannarnı din häm irek öçen izge sugışqa çaqırıp, Soltangäräy xan isemennän İdel-Ural arasında möräçägatlär taratıla. 

Ämma urıs gaskäre dä Soltangäräy xan artınnan bastırıp kilä, xökümät aña qarşı satlıq tatar-başqort starşinaların bık osta faydalana. 

1740 yılnıñ may axırında Cayıq buyında tatar yavgirlären 10 meñ keşelek urıs gaskäre çornap ala, ike arada qanqoygıç sugışlar başlana. Ämma şartlar tiñ bulmagan sugış... Ber yaqta –uq häm çäyä belän qorallangan tatar irläre, ikençe yaqta –utlı tuplar häm mıltıqlar belän qorallangan urıs gaskäre… Sugışlarda, şulay da,  ike yaqtan da meñlägän keşe ülä. Tatar sugışçılarına qarşı xökümät yaqlı başqort starşinaları da sugışa, Ural taularında ike möselman xalıq berberlärenä qarşı ut aça…Äye, elek tä şulay bulgan, xäzer dä şulay… Näticädä, tatar sugışçılarınıñ ber öleşe utta yanıp, ber öleşe suga batıp ülä, ber öleşe Cayıq aşa qazax dalalarına kitärgä mäcbur bula.

Bu sugışta tatarlar ciñelä…

İsän qalgan xalıqtan qanlı üç alular başlana – tatar dävläten yañadan torgızırga telävläre öçen dä, möselman bulgannarı öçen dä, tatarça söyläşkännäre öçen dä, irek öçen sugışuları öçen dä…

İr-atlarnı rättän üterälär, xatın-qızlarnı häm balalarnı urıslarga qollıqqa birälär, bar mal-mölkätne talap alalar. Tatarlarnı urman häm taulardan, qır häm dalalardan berämtekläp ezläp tabıp yuq itälär… Bäysezlek öçen köräşkä kütärelgän tatar xalqın üz qanına batıralar… Bolar  barısı da urıs tarixında terkälep qalgan… Tatarlarnıñ qan kan küzänäklärenä mäñgelek xäter tamgası itep sugılgan…

Yana… Yana…

Avıllar dörläp yana, keşelär tereläy yana, tatar ile şaulap yana…

İdel-Ural arasında tatarlarnı yuq itärgä digän urıs patşası färmanı cirenä citkerep ütälä…

General-mayor Soymonovnıñ ämere buyınça, 1740 yılnın august-sentyäber aylarında Seber häm Nugay yullarında tagı 537 tatar avılı yandırıla. Ufa öyäzendä 725 tatar avılı yuq itelä, xalıqtan 5298 at, 5736 sıyır malı talap alına. General Soymonov 3665 tatar iren yau qırında ütertä, 404 tatarnı üz qulı belän  cäzalap üterä, 802 keşene mäñgelek sörgengä sörä, 3026 tatar xatın-qızın häm balaların urıslarga qollıqqa birä. Anıñ qul astındagı urıs gaskärläre dä tatarlarnı qıruda xucalarınnan qalışmıylar. Urıs poruçikları häm praporçikları Cdanov, Rostovtsev, Şişkov, Skirmanov, Veselov, Aristov, Zagoskin, Durasov, Lyubetsko; podpolkovniklar Pavlutskıy, Putyatın, Butkäviç; mayorlar Yazıkov, Ziminsk; kapitannar Mikulin, Kublitskiy, Voznitsin, Semenixin, Tarbeev, Sıtin häm Ragozinnar berberlären uzdırıp niçä tatar häm başqortnı üterüläre turında yugarıga maqtanıp raportlar birälär, monıñ öçen patşabikädän vägdä itelgän äcerne kötälär… Möselman qanın qızganmıyça qoygan öçen, patsabikä Anna İvanovna urıs baskisärlären altınga kümä, äcerne bik muldan birä…

Ämma urıs gaskärlärenä ciñelgän tatarlarga qarata bu cäzalar gına az bulıp toyıla. Tatarlarnı berqayçan da urıslarga qarşı baş kütärmäslek itep aqılga utırtırga kiräk bula. Häm patşa xökümäte meñlägän tatarga beryulı cäza birergä, digän qararga kilä. Publiçnaya kazn! Patşaga qarşı baş kütärgän tatarlarnı böten il aldında, açıqtan-açıq çäzalap üterergä! Ber-berläreneñ niçek gazaplanıp ülgännären qarap torsınnar, isän qalgannarı başqalarga söyläsen, urısqa qarşı berqayçan da baş kütärmäskä näselenä vasiyät äytep qaldırsın tatarlar! Bu qanlı tamaşanı oyıştıruçılar änä şundıy maqsatnı küzdä totalar.

 

                                Orenburg dalası – Tatar qanı yılga kebek agızılgan ülem üzänlege

Häm 1740 yılnıñ 25 avgust könne Orenburg dalalarında moña qadär keşelek dönyası kürmägän växşilek eşlänä –urıs generalları küzätüe astında, mäydanda beryulı meñlägän tatarnı çäzalap üterälär… Küpä-köndez, yaqtı qoyaş astında, barabannar döberdätep, tuplardan atıp, “Aliluy”lar ulap, çannar qagıp, azatlıq öçen köräşkän tatarlarnı çäzalap üterälär… 

Tıñlagız häm tetränegez…

Qaragız häm uylanıgız…

Bu xällär taş gasırında tügel, 1740 yılnı Rossiädä bara…

Änä ul ülem üzänlege… 

                                                                            

General Urusov qul astındagı çälladlar biregä 6 meñ tatarnı quıp kitergännär. Alarnıñ ber öleşen xäzer, esse dala qoyaşı astında çäzalap üteräçäklär… İrläreneñ häm ullarınıñ, atalarınıñ häm tugannarınıñ gazaplanıp ülgänen tatar xatın-qızları häm balalar qarap torırga tieş bulalar, soñınnan isä alarnı urıslarga qollıqqa satarlar…

Änä tagı barabannar qagalar, bırgılar qıçqırtalar, bu  växşilekne  sizenep, atlar yarsıp keşni, etlär kükkä qarap ulıy, sabiy balalar özelep yıliy… Änä qul-ayaqları bogaulangan tatar irlären, berberenä bäyläp, Orenburg üzänlegenä kiterälär, biredä alarnı gazaplı, räximsez ülem çäzası kötä…

Kemne niçek üterergä kiräklegen urıs generalları üzläre xäl itä, çönkı patşabikädän alarga mondıy xoquq birelgän. Bu qanlı växşätne başqarıp çıgarga iserek urıs soldatların quıp kitergännär, çönki üz aqılında bulgan keie mondıy yırtqıçlıqnı eşli almas  ide…

Ülem çäzasının iñ avırı –keşene artı belän olı taş qazıqqa utırtu, 5 tatar yulbaşçısın änä şundıy gazaplı ülem kötä… Särxuş generallarnıñ aqırıp kölüe, bırgı-barabannar tavışı astında, anaları häm xatınnarı, balaları qarap torganda, yavgir tatarlarnı şärä kileş artları belän taş qazıqqa utırtalar… Bu xätle växşättän häm xurlıqtan, qoyaş bulıp qoyaş qaçmaqçı bula, ämma biten qaplarga dala kügendä bolıt kisäge taba almıy…

11 tatar iren qabırgalarınnan asıp üterü çäzası kötä…

Adäm balasının tereläy söyäklären tartıp çıgaralar, botarlap, qabırgalarınnan asıp quyalar... Dala tufragı qıp-qızıl qan belän tula... Keşe tamçılap qanın yugaltıp, gaziz balaları, ata-anası qarşında zur gazaplar belän ülä...

Tagı barabannar qagalar, bırgılar qıçqırtalar, „Aliluy“lar ulıylar...

Şuşı qırgıy tantana astında, 21 tatar ireneñ qırılgan başı, tägäräp, urıs generalları ayaq astına barıp töşä… Tatarlarnıñ açıq qalgan küzlärendä betmäs näfrät häm gazap çagıla… Monı qarap torgan balaları häm anaları, aqılların çuyıp, kiselgän başlarga barıp yäbışa…Dala qırgıy iñräv belän tula…

Änä darda 85 tatar ireneñ gävdäse çayqala, alar yaqtı dönya belän, yaqınnarı belän, bäysezlek turındagı uy-xıyalları belän şulay mäñgelekkä bäxilläşälär… Alar äle monda atnalar buyı şom salıp asılınıp toraçaqlar… İsän qalgan tatarlar berqayçan da urıslarga qarşı baş kütärmäsen öçen, qurqıtu öçen totaçaqlar bu mäyetlärne dar agaçında…

Änä ber çittä yavgir tatarlarnıñ tellären, borınnarın, qolaqların kisälär, mañgaylarına, timerne utta qızdırıp, „Vor“ digän qanlı tamga sugalar, tereläy tirelären tunıylar... İmperıä öçen alar bur, tatarlarnıñ iregen, dävläten urlagan urıs ile biredä änä şulay gadellek urnaştıra… 6 meñ tatar ber urında änä şulay il aldında çäzalana…

Annan soñ qalgan tatarlarnı Saqmar krepostına quıp kiterälär, qanlı tamaşa biredä dävam ıtä. Monda 170 tatarnı törleçä çäzalap üterälär. 301 keşeneñ tellären, borın-qolaqların kisep alalar, meñlägän xatın-qıznı häm balalarnı urıslarga qol itep satalar…

Urıs generalları başkütärgän tatarlarnı niçek itep çäzalap ütergänleklären häm poplar tatarlarnı xristianlaştıru öçen närsälär eşlägänleklären patşabikä Anna İvanovnaga gel äytep, belderep torgannar. Menä urıs generalları  añlatqan çäzalau  ısullarınnan qayberläre:

                                         

“Böyek patşabikäbez Anna İvanovna! Min Sezneñ ämer belän 1738 yılnın 20 iyünendä Yekaterinburg qalasında basurman Toygelde Cüläkovnı tereläy utta yandırıp üterdem. Çuqıngannan soñ yañadan islam dinenä qaytqan öçen layıqlı çäza buldı ul aña. Böten çuqıngan tatarlar bu xälne qarap tordılar, ä tege basurman aqırıp yandı…”.

İkençe ber generalnıñ belderüe: 

                  

“Min baş kütärgän tatarlarnı tereläy botarlap häm tägärmäçkä salıp, kolesovat itep üterdem... Bu –dönyada iñ avır çäza ısulı sanala, anı urta gasırda Evropa inkvizitorları gına faydalangan. Başta keşeneñ bot, cilkä söyäklären sugıp sındırasıñ, yägni yomşartasıñ, annan ul, qamır kebek bulgaç, tatarnı başın ayagına tiärlek itep, tägärmäçkä salasıñ häm äyländerä başlıysıñ... Ul şunda aqırıp-baqırıp can birä... 1737 yılnıñ 28 fevralendä min Seber yulı mişärläre Saban Sabırkolıv häm Bakşurga Nazarovlarnı şulay çäzalap üterdem!“.

Öçençe ber generalnıñ belderüe:

„1736 yılnıñ 19 fevralendä min Uralda, Säyantus avılında 105 tatarnı ambarga bikläp, tereläy yandırıp üterdem! Böten avılların ber cirgä cıyıp! Säke astına qaçqan sabiyların, miç başına qaçqan qart-qorılarnı da österäp töşerep, ambarga yaptıq! Äye, min avırlı xatın-qızlarnı, balalarnı da qızganıp tormadım, çönki basurmannan basurman tua, tatardan barıber tatar üsä!“.

Dürtençe ber generalnıñ belderüe:

„1737 yılnıñ qışında min baş kütärgän meñlägän tatarnı, çuqındıram, dip, Minzälä yılgasında bäkegä batırdım, här 40 keşedän berse genä isän qaldı. Aların bogaulap çäyävläp Qazanga ozattım, küpläre yulda qatıp ülde... İsän qalgannarın ambarga bikläp ut törtep yandırdım... Şulay itep, patşaga baş kütärgän ber genä tatar da isän qalmadı!“.

Ber popnıñ belderüe:

                                           

„Ul basurman tatarlarnı monastırlarga bikläp quyıp aqılga utırttıq! Ayaq-qullarına bogau saldıq, aç tottıq, yat cirlärenä ut törttek, ämma alarnı xaq yulga bastırdıq – üz teläkläre belän çuqındılar!“

İkençe ber popnıñ belderüe:

„Bez kirebetkän  tatarlarnıñ xatınnarın, balaların urlap kitep, monastırlarga bikläp quya idek! Tatar irläre üzläre yögerep kilep citälär ide xatınnarı artınnan! Anda soldatlar alarnı bik yaxşılap eşkärtä ide inde, bezgä muyınnarına täre asarga gına qala ide...“.

Öçençe ber popnıñ belderüe:

„Bez alarnı islamga qaytmaslıq itep çuqındıruga ireştek. Bez tatarlarnı üz telläre belän Qorännän vaz kiçärgä mäçbür ittek häm Maxemed (Möxämmät)nı pıçrata torgan ant uylap taptıq! Ul süzlärne äytkän keşe yañadan islam dinenä qayta almıy ide.“.

Soñınnan islam dinenä qarşı bu ant zakon köçenä dä kerä. 1750 yılnıñ 24 dekaberendä Senat bu xaqta maxsus ukaz çıgara, antnıñ tekstın böten Rossiä yeparxiälärenä häm çirkävlärenä tarata, şulay itep, köçläp çuqındırılgan tatarlar üz telläre belän Qorännän häm päygambärebez Möxämmät galäyhissälamnän baş tartırga tieş bulalar.

Şulay itep, İdel-Ural arası qanga batırıla…

Tatar ilendä açlıq başlana...

 

  

Xalıqnıñ avır xälennän faydalanıp qalırga telägän urıs popları, täre totıp, tagı İdel-Ural arasına taralalar, tatar östenä yabırılalar. Patşabikä ämere buyınça, alar isän qalgan tatarlarnı tiz arada çuqındırıp beterü eşenä totınalar. Ülem belän tartışıp yatqan tatar xalqı östenä yana afät –köçläp çuqındıru facigası kilä...

Peterburgta, patşa sarayında tatarlarnı çuqındıru turında yana färmannar äzerlänä.

 

                                                                       FÄRMAN – UKAZ

İmperatritsa Anna İvanovnanıñ «Arximandritnı häm anıñ belän bergä qayber din ähellären, yaña çuqıngannarnı xristian zakonına öyrätü öçen, törle gubernalarga cibärü turında; şulay uq yaña çuqıngannarga büläk itelgän östenleklär turında 1740 yılnıñ 11 sentyäbrendä çıgargan UKAZI:

“Qazan, Ästerxan, Seber, Tübän Novgorod häm Voronej gubernalarında başqa din totuçı millät keşeläre - möselmannar, potka tabınuçılar häm bernindi qanunnarı da bulmagan berniçä meñ keşe yäşi. Patşa galicanäpläre imperator Böyek Petr zamanında uq alarnı grek-pravaslau dinenä kertü öçen kiräkle eşlär başqarıldı, näticädä, berniçä meñ keşe çuqındırıldı häm xristian qanunnarına öyrätelde. Şul uq vaqıtta bu keşelärneñ üz faydalarına, pravaslau-xristian dinenä kergännän soñ, alar gaskär xezmätennän azat iteldelär; alga taba da mondıy alımnarnı xuplarga häm şulay eşlärgä kiräk ide; ämma bu yaña çuqıngan keşelärne onıttılar; näticädä, yaña çuqıngannar belän çuqınmagannar haman ber avıllarda yäşilär, çuqınmagan millättäşläreneñ tormışına qızıgıp, tagı alarça yäşi başlıylar, tagı elekkege adaşularına kire qaytalar. Xristian dinen köçäytü häm arttıru öçen, yaña çuqıngan başqa millät keşelärendä imannı nıgıtu öçen, dinebez xaqına, bu xaqtagı elekkege ukazlarga östäp, tagı färman çıgarabız: Yugarıda telgä algan böten gubernalarga, başqa dindäge keşelärne xristian-grek dinenä kertü häm alarnı xaq yulga öndäü öçen, Sinodtan Mäskäü akademiyäse uqıtuçısı, Arximandrit Dmitriy Seçenovnı häm başqa din ähelären cibärergä. Seber gubernasında xristian dinen taratu buyınça isä ayrım yullama bulaçaq.”

Urıs patşabikäse Anna İvanovnanıñ bütän fermannarı:

1. „Bu ukaz çuqındırunı tagı da kamilläşterü öçen mäxsus äzerlände. Bu ukaz belän, urındagı xökümät çinovniklarına, xristian dine ähellärenä böten xoquqlar birelä. Barlıq çirkäv häm monastırlar qoral belän saqlanırga. İdel-Uralda, Seberdä böten qazna zavodları, qalgalar häm şähärlär, xätta urıs avılları da gaskär belän saqlanırga. Bu töbäktä gaskär sanın arttırırga!“.

2. „Yaña çuqıngan xalıqlar böten xristian dogaların yattan belergä, mäcburi räveştä çirkävlärgä yörergä, möselman tatarlar belän aralaşmasqa. Tuu, ülem-kümü yolaları barısı da xristiannarça ütälergä, monı urındagı çirkäv ähelläre katgiy küzätergä häm yaña çuqıngannardan taläp itärgä. Xristian dinen ütämävçe yaña çuqıngannar aqçalata ştrafqa tartılırga. Elekke zakon buyınça, xristian dinennän çıguçılarnı yandırıp üterergä!.“.

3. „Yaña çuqıngannarnı möselman-tatarlardan ayırıp alırga. Monıñ öçen Sarıtau belän Tsaritsin arasında çuqıngan tatarlar öçen avıllar salırga, möselman tatarlardan ayrılıp şunda  yäşi başlasınnar. Här 250 yort öçen ber çirkäv tözergä, bolarda keräşennärdän üz popların buldırırga, yaña çuqıngan tatarlarnı köne-töne küzätergä. Yaña çuqıngannarga biredä xristian giylemen birergä, uqıtırga. Alarnı giylem häm yolalar belän mäñgegä xristian dinenä bäyläp quyarga!.“.

4. „Urıslar üzläreneñ qızların çuqıngan tatarlarga kiyävgä birgändä, pridanniy soramasınnar, yägni tatarlar öçen urıslar belän qodalaşu faydalı bulırga, alarnı şulay da qızıqtırırga!.“.

5. „Xristian dinenä küçüçelär öç yılga salımnan azat itelä, alar öçen salımnı çuqınmagan möselman-tatarlar tüläyäçäk... Çuqıngan tatarlar qazna zavodlarında mäcburi eştän azat itelä... Çuqıngan tatarlar mäcburi gaskärgä alınmayaçaq, alar öçen soldatqa möselman-tatarlar baraçaq... Çuqıngan tatarlar xökemnän azat itelä, yägni ägär tatarlar çinäyät qıla ıkän, üzläre teläp xristian dinenä küçsälär, alarnı xökem itmäskä, irekkä cibärergä!’...

6. „Üz teläge belän xristian dinen qabul itkän här keşe, yarlı bulsa – ciz täre, bayıraq bulsa – kömeş täre alaçaq. Monnan tış här çuqıngan tatarga buşlay qaftan, külmäk, bürek, itek, biyäläy, ayaq kieme birü dä qarala. Bolardan tış, här çuqıngan tatarga ille tiennän ber sum ille tiengä xätle aqçalata büläk birelä. Öylärendä poçmaqqa quyar öçen ikonaga xätle busqa birelä!“.

7. „Çuqıngan tatarlarnıñ häm mäcusälärneñ üz aralarınnan xristian ruxaniları äzerlärgä kıräk. Monıñ öçen Qazandagı Fedorov monastırında, Alabugada, Tsivilskida, Tsarevo-Kokşayskida maxsus keräşen mäktäpläre açıla. Bolarda tatar, başqort, mari, çuvaş, muqşı, ar balalarınnan xristian missionerları äzerlänä, yägni, üz xalıqları arasında, üz tellärendä xristian dinen alar tarataçaq... Şuşı eşlärneñ barısın da başqarıp çıgu öçen arximandrit Dmitriy ataqay Seçenovqa dävlät qaznasınnan 10 meñ sum aqça birelä, yardämçelär bilgelänä häm bu izge eşkä gaskär ozatıp baraçaq!“.

                                                 Rossiä imperiäseneñ islamga qarşı köräşe

Urıs patşabikäse Anna İvanovna 1740 yılnın 17 oktyäberendä 47 yäşendä kinät kenä ülep kitä. Ul Rossiäneñ totaş xristıan ile buluın kürep ölgermı, ämma üzeneñ soñgı süzen, vasiyäten äytep qaldıra. Ul ülgäç tä, anıñ tatarlarnı köçläp çuqındıru turındagı ukaz-ämerläre böten köçenä eşläven dävam itä. Ul ülgäç tä, tatarlarnıñ mäçetlären çımerälär, avılların yandıralar, üzlären törmälärdä çeretälär, yuq itälär...

Anna İvanovnanıñ färmannarı barısı da çuqınmagan möselman-tatarlarnıñ xälen tagı avırlaştıru, çuqıngannarga isä sallı taşlamalar yasau turında, keräşennärgä tizräk xristian dine buyınça giylem birü xaqında, şulay uq tatar-başqort avıllarında (qorallar eşläp çıgarmasınnar dip) timer eşe belän şögellänüne tıyu, tatar-başqortlarnı üzara öyläneştermäü, aralaştırmau turında bula. Bu xalıqlar berläşep urıslarga qarşı kütärelmäsennär öçen imperiä elek tä barısın da eşlägän, sul mäkerle säyäsät bügen dä dävam itä...

                                            Urıs patşabikäse Elizaveta Petrovna çorı

1741 yılnıñ 25 noyabrendä Rossiä täxetenä Petr I-neñ söyekle qızı Elizaveta Petrovna utıra... Törle intrigalar yulı belän xakimiätkä kilgän bu patşabikä dä tatarlarga qarşı yarsıp köräşüen dävam itä.  Üzeneñ berençe eşe itep ul gaskärgä alıngan böten tatarlarnı, qalmıq, çuvaş, mordva häm başqa rus bulmagan xalıqlarnı pravoslav dinenä küçerü turında 1742 yılnın 6 aprelendä ukaz çıgara. 10-12 yäştän rekrutqa alıngan tatar malayları da, urıs armiäsendä 25 yıl xezmät itärgä mäçbur bulgan tatar ir-atları da patşabikä ämere belän çuqındırılırga häm şunda mäñgegä qalırga tieş bulalar... Millätne ir-atsız qaldıru gına citmägän, inde ul ir-atlarnı dinsez itü öçen mäxsus ukazlar çıgarıla, bolar barısı da tatar xalqına yünälderelgän bula...

Yaña patşabikä Elizaveta Petrovna xuplauı belän 1742 yılnıñ 19 noyäbrendä Senat islam dinenä qarsı qotoçqıç ukaz çıgara... Şuşı växşi färman nigezendä tatarlarnıñ mäçetläre yuq itelergä häm başqaları tözelmäskä tieş bula. Rossiädä yaña patşa kilü belän tatarlarnı köçläp çuqındırunıñ yaña çorı başlana...

Şuşı ukaz nigezendä, Qazan gubernasında 536 mäçetneñ 418-e yuq itelä, Seberdä 133 mäçetneñ 98-e yandırıla, Ästerxanda 40 mäçetneñ 20-se cimertelä... İdel buyların, Ural tauların, Seber urmannarın tagı ut-yalqın çornap ala, urıs xökümäte isän qalgan tatarlarga sulış alırga da irek birmi... Ämma tatarnı barıber yuq itä almıy... Yandırılgan mäçetlär urınına yañaları qalqıp çıga, xalıq qara urmannarga, tau aralarına, sazlıqlarga qaçıp, islam dinen öyränä, din-millät öçen yana qaharmannar äzerli... Şuşı qatlaulı çorda Bahadirşah millät häm din öçen köräşerlek zur şäxes bulıp ölgerä...

Äye, bu çordagı växşileklärneñ barısın da Batırşa (Bahadirşah) üz küzläre belän kürä, üz yazmışı aşa kiçerä. Tatar xalqı öçen gayät avır şuşı şartlarda da ul törle mädräsälärdä dini yugarı belem aluga ireşä, xalıqqa armıy-talmıy añ-belem tarata. Urıs üzäklärennän çagıstırmaça yıraq bulgan Ural aryagında, Gaynä häm İsät yaqlarında eşlägändä dä tatar xalqınıñ başına kilgän afätne kürep-toyıp yäşi, millätne bu bäladan qotqaru yulların ezli... Ul dörläp yangan avıllarnı da, dörläp yangan mäçetlärne dä, dörläp yangan möselmannarnı da kürä... Bu imperiäneñ möselman-tatarlarnı yuq itü yulına basqanlıgın añlıy... Häm bu yavızlıqlarnı, bu yavızlarnı il belän yauga kütärelep kenä ciñäsen belä Batırşa...

Ä yaña patşabikä Elizaveta Petrovna, xökümät Senatı häm çirkäv Sinodı belän berlektä, tatarlarga qarşı bersennän-berse yavız färmannarın çıgarıp qına tora. Äytik, 1743 yılnın 28 sentyäbre ukazı belän, çuqıngan tatarlarnıñ böten yasaqları çuqınmagan tatarlar östenä salına. Yaña zakonnar nigezendä çuqıngan tatarlar laşmançılıqtan azat itelälär, alar urınına qara eşkä möselman-tatarlar cibärelä.

1744 yılnıñ 22 iyünendä Senat urıslar häm çuqıngan tatarlar yäşägän urınnarda möselman-tatarlarga mäçet saldırunı tıygan yaña ukaz çıgara. Yägni, avılda häm şähärdä, yaki tirä-yündä ber genä çuqıngan tatar bulsa da, möselman-tatarlar inde anda mäçet saldıra almıylar, ä bulgannarın gaskär kilep cimerep kitä. Ul gına tügel, yaña zakonnar nigezendä, çuqınırga telämägän tatarlar ul avıldan küçep kitärgä tieş bulalar... Çuqınmıysıñ ikän, teläsä qaya, nigezeñne, tugan avılıñnı teläsä kemgä qaldır, ämma monda yäşämä! Şulay itep, yözlägän-meñlägän  möselman-tatar gailäse buş qırga çıgarıp taşlana, urman-dalalarga tarala, taularga barıp sıyına...Taş qıyalar da urıs xakimiätenä qaraganda märxämätleräk bulalar, yätim qalgan dävlätsez millätne üz quışlarına sıyındıralar...

                                            

Şul uq vaqıtta yaña patşabikä Elizaveta Petrovna çuqındırunı köç qullanmıy gına alıp barırga çaqırgan bulıp qılana, xalıqnıñ küzen tomalau öçen, sul xaqta yana ukazlar çıgara... Äytik, ülem çäzasın yuqqa çıgara, ämma şul uq vaqıtta cäzanın tagı da mäkerleräklären uylap taba. Ul üz doşmannarınıñ tellären häm borınnarın qarap torıp kisterergä yarata, tarixçılar yazgança, Elizaveta Petrovna idarä itkän vaqıtta yartı Rossiä telsez bula... Şul isäptän, tatarlar da...

Äye, Rossiä imperiäse vaqıt-vaqıt tatar bugazındagı qulın yomşartıp tora, xalıqnıñ üz teläge belän xristian dinen qabul itüen kötä. Ämma patşabikäneñ ömetläre tormışqa aşmıy, tatarlar çuqınırga aşıqmiy. Galimnär yazuınça, bu yıllarda çuqıngan 10 meñ keşeneñ bik azı gına tatarlar bula... Tatar qurqıtuga da qaramıy, taşlamalarga da qızıqmıy, barıber üz dinendä qala birä. Tatar soñgı köçen çıyıp, bu växşi ildä möselman-tatar bulıp qalu öçen köräşä...

Urıs patşabikäse Elizaveta Petrovna Rossiä belän 20 yıl idarä itä...

Ciñel xolıqlı, yalqau, küñel açarga häm külmäk alıştırırga yaratqan bu patşabikä din mäsäläsendä bik ücät bulıp çıga. Urıs poplarınıñ tuqtausız qotırtıp toruı näticäsendä, ul atası Petr kebek islam dinenä qarşı distälägän ukaz çıgara, pravoslaviäne üsterü öçen böten köçen quya. İslam dinenä qarşı färmannarın ul küp oçraqta Senat aşa qabul itterä, çönki gayät yalqau bu xatınnıñ xätta ul ukazlarga qul quyarga da vaqıtı bulmıy. Monı sizep algan xökümät ägzaları küp ämerlärne üzläre äväläp çıgara başlıylar. Möselman-tatarlarga qarşı yünälderelgän yaña färman-ukazlar, tatarçaga tärçemä itelep, böten xalıq arasında taratıla.

„Tıñlagız! Tıñlagız! Tıñlagız häm buysınıgız! Möselman-tatarlarga monnan soñ mäçetlär salu tıyıla, bulgannarı yuq itelä! Möselmannarga başqalarnı üz dinnärenä tartu qatgiy räveştä tıyıla! Möselman-tatarlar belän çuqıngan tatarlarga bergä yäşäv tıyıla, möselmannar ul urınnan küçep kitärgä tıeş bulalar! Çuqıngan tatarlarga zur taşlamalar yasala! Çuqıngan tatarlar salım tülämäyäçäk – alarnıñ salımı möselman-tatarlarga salına! Çuqıngan tatarlar armiägä alınmıy- alar öçen möselman-tatarlar soldat xezmäte ütäyäçäk! Çuqıngan tatarlar laşmanlıq häm qazna zavodları eşennän azat itelä – alar öçen möselman-tatarlar urman kisäçäk, çuyın eretäçäk! Çuqıngan tatarlar xökemnän azat itelä! Çuqıngan morzalarga cirlär häm avılları kire bireläçäk! Çuqınuçılarga böten xoquqlar birelä, ämma çuqıngan çaqta alar Qorännän häm Möxämmättän vaz kıçärgä tieş bulalar! Teldän häm yazma räveştä Qoränne – pıçraq kitap, Möxämmätne - yalgan päygambär, dip ant itärgä tieş bulasız! Äy, tatarlar! Sez barı tik xristian dinendä genä çın bäxetle bula alasız, seznen qotılu yulı, berdän ber isän qalu yulı – çuqınuda! Çuqınuda! Çuqınuda! Patşabikä Elizaveta Petrovna sezgä qarata märxämät kürsätä, anıñ bu yaxşılıgınnan faydalanıp qalıgız – xristian dinen qabul itegez, çuqınıgız!“

Bu färman-çaqırular, ber-ber artlı, İdel buylarına tarala, Ural taularına barıp bärelä, Seber kiñleklärenä sibelä...

Äy, tatarlar, çuqınıgız! Çuqınıgız! Çuqınıgız!

Bu färman-çaqıru här tatar avılına ütep kerep, här öyneñ täräzäsen şaqıy, här möselmannıñ çanın talıy...

„Äy, tatarlar, çuqınıgız! Çuqınıgız! Çuqınıgız!“

Millät inde bolay da çaq ayagında basıp tora, yanası yangan, cimereläse cimerelgän... İnde bolay da küpme tatar bogaulap çirkäv-monastırlarga yabılgan, küpme tatar mäñgegä sörgengä sörelgän, törmälärdä çeri…

Avıllar cimerek, mäçetlär barmaq belän genä sanarlıq, mondıy zamanda islam dinen totu – uçta utlı kümer totu belän ber…

Ä totalar…

İsän qalgan tatarlar patşabikäneñ ul färman-çaqıruların belmilär dä, işetmilär dä, añlamıylar da… Alar islam dinennän başqa dinne belmi häm belergä dä telämı…Alarnıñ üz mullaları, üz añlatuçıları, giylem birüçeläre bar...

Batırşa (Bahadirşah) xäzrät qarañgı yıllarda änä şul utlı kümer totıp toruçılarnıñ berse…

Dönyanıñ qaya taba barganlıgın bik  yaxşı añlagan, patşa zakonnarın bik yaxşı belgän, ämma şuña qaramastan, xalıq arasında islam giylemen taratuga böten köçen quygan qaharman tatar mullası…

Mäskäv häm Peterburgta tatarga qarşı nindi genä zakonnar yazılsa da, milläten barı tik Allah quşqança gına yäşärgä çaqırgan häm üze dä islamça yäşävne ürnäge bulgan tatar mullası…

Baş oçında urıs qılıçı häm tärese asılınıp torganda da, näsel-şäcäräsen dävam itä, üz nigezendä möselman-tatar bulıp yäşärgä köç-quät taba...

Batırşa xäzrätneñ uyları:

 

“Bezgä başqa yul yuq!...

Yä bu zalim käferlärne ciñep, üz cirlärebezgä yañadan üzebez xuca bulabız, yä mäñgegä urıs qolı bulıp qalabız…

Äye, başqa yul yuq!…

Dävlät yuq, xannar yuq, gaskär yuq, şähär-qalgälärebez yuq… Allahtan qala, yardäm kötär ber zat ta yuq…

Ämma bolay da yäşäp bulmıy…

Bezneñ yäşävebez – abzarda ülem kötep yatqan xayvan xälen xäterlätä...

Bezneñ bernärsägä dä xaqıbız yuq, bu ildä bez keşe tügel, sugım sarıgı, eş atı gına...

Bu ilgä bezneñ dinebez dä, telebez dä, üzebez dä kiräk tügel...

Dimäk, başqa yul yuq – yä bu zalimnarnı ciñep, üz dävlätebezne torgızabız, yä alar qulında mäñgegä qol bulıp qalabız...

Yä Allah yulında şähit kitäbez...“

 

Batırşa xäzrät  menä şul uy-fikerdä bula häm bolarnı möselman tatar-başqort xalqı belän dä urtaqlaşa. Alar da bu uy-fikerlär belän kileşälär häm bergäläp urıs xakimiätenä qarşı baş kütärergä qarar qılalar. Batırşa xäzrät baş kütärüne 1755 yılnıñ iyül ayına tägayenli, xalıq yauga uraza betkäç quzgalırga tieş bula... 

 

(Qäderle uquçı! BAHADİRŞAH xaqında tulı maglumatnı tarixçı, yazuçı Fävziyä Bäyrämovanıñ „Ayaz“ näşriyatında 2006 yılda basılıp çıqqan şul uq isemdäge ädäbi-dokumental romanınnan alırsız)...

  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

FEVZİYE BAYRAMOVA'NIN  "ATOM ADASI  VEYA TATARLARA YÖNELİK ATOM SOYKIRIMI"  İSİMLİ KİTABINI TANITMAK  İÇİN ALMANYA'YA YAPTIĞI ZİYARET  VE  YANKILARI 

                                                                             

 FEVZİYE BEYREMOVA'NIN KİTABI

Meinen Landsleuten, den Ural-Tataren, den Opfern der Atomunfälle im Kombinat "Majak" Tscheljabinsk Gebietes, die bis heute in einer gefährlichen radioaktiven Umwelt leben und überleben und für ihre Menschenrechte gegen die russische Bürokratie kämpfen, widme ich dieses Buch...

                                                                                                     Fauzia Bairamowa 

Das Vorwort

Als ich eine Arbeitsgruppe des Weltkongresses der Tataren ins Gebiet Tscheljabinsk brachte, vermutete ich nicht, dass diese Reise ernsthafte Folgen haben wird.

Ich dachte, dass es eine gewöhnliche Delegation war, nicht mehr. Was ist schon hier so Besonderes, na ja, die Strahlung ist da, na ja, wir sind krank, das ganze Russland lebt so.

Als Fauzia Bairamowa mir ihr Buch geschickt hatte, las ich es schon auf dem Weg von der Post. Ich sah plötzlich unser Dorf, unser Land mit ganz anderen Augen. Die Dorfgenossen, die ich seit der Kindheit kenne, sah ich als Menschen, die eine größere Aufmerksamkeit von der Regierung verdienen, die der Anteilnahme und Hilfe würdig sind. Und ich denke, dass dieses Buch genau diese Gefühle im Herzen jedes Einzelnen wecken wird.

Es gibt in der Darstellung einige strittige Momente. Viele werden sagen, dass das nach Nationalismus riecht. Sie werden sagen, dass auch die Leute anderer Nationalitäten, auch Russen, nicht weniger als Tataren gelitten haben. Aber niemand von ihnen kann erklären, warum man die Russische Karabolka umgesiedelt und die Tatarische dagelassen hat. Auch wenn vielen ethnischen Minderheiten enormes Unrecht widerfahren ist, wird der Blick durch dieses Buch auf das Leid der Tataren gelenkt. Das den Tataren angetane Unrecht blieb bisher ungehört und weitgehend unausgesprochen – das wird geändert, wenn nötig, auch mit einem etwas schärferen Schreibstil. 

Gosman Kabirow, der Vorsitzende der ökologischaufklärerischen Organisation "Tetscha" in der Stadt Tscheljabinsk

(Das Vorwort ist extra für die deutsche Erstausgabe des Buches geschrieben)

 

FEVZİYE BEYREMOVA'NIN AUGSBURG'TAKİ KONFERANSI VE BU KONUDA ALMAN BASININDA ÇIKAN HABERLER 


 

Der nukleare Archipel

oder der atomare Genozid an den Tataren

Vortrag und Gespräch Kooperation von Augustana-Forum, „Forum gemeinsam gegen das Zwischenlager und für eine verantwortbare Energiepolitik e.V“., Pax Christi, Augsburger Friedensinitiative, Werkstatt Solidarische Welt e.v.

 

Mi, 28. März 2007 - 19.00 Uhr, im Augustanasaal in Augsburg (im Annahof 4)

 

In ihrem gleichnamigen Buch informiert die Autorin über das Volk der Tataren, das der atomaren Verseuchung durch Militärbetriebe ausgesetzt ist. Die Waffen, die einmal für die Vernichtung des "Feindes" produziert worden sind, vernichten heute hauptsächlich die eigene Bevölkerung. Im heute noch produzierenden Kombinat "Majak", das am Fuß der Uralberge in der russischen Teilrepublik Tatarstan liegt, wurde das Plutonium für die erste sowjetische Atombombe hergestellt. Dort werden seither radioaktive Abfälle gelagert, die die Bewohner verstrahlen. Da das Volk der Tataren dort sein Stammland hat, ist diese Volksgruppe besonders von der Verstrahlung betroffen.

Fauzia Bairamowa Präsidentin der Schriftstellervereinigung von Tatarstan
Bakhtygul Rakhimberdiewa
Dolmetscherin

Mi, 28. März 2007 - 19.00 Uhr 

                               Zur Person von Fauzia Bairamowa

Der Kampf der tatarischen Schriftstellerin, Publizistin und Menschenrechtlerin Fauzia Bairamowa gegen das Atommonster.

Fauzia Bairamowa wurde 1950 im Dorf Sabai (Tatarstan) geboren. Sie beendete die philologische Fakultät der Staatlichen Universität Kazan (1983-1989).

Fauzia Bairamowa arbeitete als Fernsehreporterin, Journalistin und Redakteurin. Sie ist eine bekannte Schriftstellerin. Seit 1994 ist sie Mitglied des Präsidiums der Schriftsteller-vereinigung von Tatarstan.

Seit 1988 ist sie politisch aktiv. Sie war Mitbegründerin des tatarischen gesellschaftlichen Zentrums (TOZ) und der Partei "Ittifak", der ersten nichtkommunistischen Partei in Tatarstan. Das Hauptziel dieser Partei ist die Unabhängigkeit von Tatarstan und das Errichten eines demokratischen politischen Systems in der Republik. Heute beschäftigt sich Fauzia Bairamowa vorrangig mit den Problemen der Ökologie. Ihr letztes Buch ist dem Schicksal der Tataren aus dem Gebiet Tscheljabinsk gewidmet.

                                  

                                               FEVZİYE BAYRAMOVA'YI  AUGSBURG'TAKİ KONFERANSTA DİNLEYENLER

 

                FEVZİYE BEYREMOVA'NIN ALMANYA ZİYARETİ KONUSUNDA MAKALESİ (TATARCA)

                                         

                                                 "Evropada keşe xoquqları häm demokratiya qagılgısız"  

    Bu ayda miña "Atom atavında yaki tatarlarga qarşı atom genotsidı" kitabı buença Germaniyadä oçraşular uzdırırga turı kilde häm min Evropa xalıqlarınıñ bu temadan şaqtıy çittä torganlıkların añladım. Çönki biredä tormış inde cayga salıngan, SSSR häm kommunizm öräge kebek tışqı doşmannar yuq itelgän, häm bu xalıqlar zaman axırına qadär şulay ber qaygısız yaşärlär tösle toelgan.

    Döres, alarnı vaqıt-vaqıt islam faktorı belän qurqıtıp toralar, ämma evropalılar moña citdi qaramıy, çönki möselmannarnıñ başqalarga zıyan kiterüenä alar ışanmıylar, çönki Evropada keşe xoquqları häm demokratiya qagılgısız bulıp isäplänä. Menä şuşılar säbäple, salqın sugış yıllarında iñ aktual sanalgan atom-töş afäte bügen evropalılar öçen bik eraqta qalgan qurqınıç töş kenä bulıp toela, üzlärenä qarşı berkemneñ dä qoral kütärmäsenä alar çın küñeldän ışanalar häm ul şomlı ellarnı tizräk onıtırga tırışalar. Ämma dönyada ul ellardan radiatsiya dip atalgan qurqınıç afät qalganlıgın, anıñ sugışsız da böten cir şarın çornap alırga köçe citüen küplär belmi ide.  
  
     Almanga kiräkme ul?
    

    Bu kitabım belän nemets auditoriyase qarşına çıgıp basqanda, min änä şular turında da uyladım. Min alarga 50 el elek Çiläbe ölkäsendä bulgan atom afäte turında söylärgä cıenam, radiatsiyale ul qurqınıç cirlärdä bügen dä keşelär yaşäven, alarnıñ küpçelege bezneñ millättäşlär buluın äytergä telim. Bay, tuq, tınıç tormışta yaşäp yatqan almannar öçen kiräkme bu xällär turında belergä, yartı gasır buyı atom genotsidınnan qırılıp yatqan tatarlar yazmışı alarnıñ küñellären teträndererme yaki bitaraf qaldırırmı?
    
    Ämma bit äle bu faciga tatarlar belän genä betmi, "MAYaK" atom berläşmäse bügen dä üzeneñ qara eşen dävam itä, biredä böten cir şarın ber mizgeldä yuq itärlek atom qaldıqları saqlana, alarnıñ miqdarı 1 milliard kyuriga citä! Citmäsä, "MAYaK" qa yegermeläp ildän, şul isäptän, Germaniyadän dä atom qaldıkları kiterep taşlıylar, aqça öçen Rossiya moña rizalıgın birde, ä anda yaşäüçe xalıqlar öçen bu vaqıtsız ülem häm betmäs-tökänmäs gazaplar gına kiterde! Min almannarga menä şular turında da söylärmen, radiatsiyaneñ çiklärne häm millätlärne tikşerep tormavın, "MAYaK"nıñ bügen böten dönyaga qurqınıç tudıruın äytermen, dip uyladım.
    
    Küñel täräzälären açtılar
    

    "Niyateñ nindi bulsa, näticäse şundıy bula", digän xädis bar, monda da näq şulay kilep çıqtı. Minem niyatem izge ide - radiatsiyale cirlärdä gazap çigüçe millättäşlärem turında dönyaga citkerü häm Evropa xalqın şuşı afättän kisätü ide. Bez bik zur cirlärdä bik äzerlekle häm bilgele keşelär belän oçraştıq, qayda barsaq ta, döresen söylädek, ixlas buldıq. Bu temanı yaxşı belüebez, üz millättäşlärebez turında gına tügel, dönya xalıqları turında da qaygırtuıbız, borçıluıbız evropalılarnıñ bezgä qarata küñel täräzälären açtı, bez inde alga taba fikerdäşlär bulıp, atom afätenä qarşı tarafdarlar bulıp eşebezne dävam ittek.
    
    Bayraq cirenä kitap kütärep kildek
    
    Berençe citdi oçraşuıbız Berlin şähärendä, Bundestagta buldı. Zamanında tübäsenä tatar yegete kızıl bayraq qadagan danlıklı Reystag binası, bügen biredä ilneñ deputatları utıra, bügen biregä yaña buın tatarları kitap kütärep kilä.


    Bu oçraşunı oeştıruda bezgä Germaniyaneñ Demokratik partiya väkilläre yardäm itte, ä töp söyläşüebez Bundstagtagı Yaşellär partiyase fraktsiyase belän buldı. Bezneñ yaqtan isä oçraşuda kitap avtorı bularaq min üzem, kitapnı alman telenä tärcemä itüçe häm üzeneñ "Bertugan" näşriyatında bastırıp çıgaruçı Aliya Taysina häm "Germaniyaneñ tatar-başqort mädäniyat üzäge" räise rässam Nuriya Hadieva qatnaştı. Bez 50 el elek "MAYaK"ta bulgan xällärne, tatarlarnıñ radiatsiyale cirlärdä yaşärgä mäcbür buluın, bügenge köndä "MAYaK" berläşmäseneñ dönyada iñ qurqınıç häm iñ radiatsiyale urın ikänlegen, bu atom qaldıqlarınıñ gayat naçar saqlanuın, monıñ östenä tagı anda barlık Evropa illärennän atom qaldıqları kertelüen bäynä-bäynä söyläp birdek. Bezneñ qulıbızda şuşı xaqta yazılgan kitap, kire qagılgısız dälillär, iñ soñgı mäglümatlar, häm, iñ möhime - bezneñ yaqta xaqıyqat, döreslek ide. häm, älbättä, bez üzebezneñ täqdimnärebezne dä äyttek, alar - "MAYaK"ta atom qaldıqlarınıñ saqlanuın tikşerü buença Xalıqara komissiya tözü, keşelek dönyasına qurqınıç yanavın istä totıp, alga taba "MAYaK"ta proizvodstvo eşçänlegen tuqtatu, yagni, yabu, häm radiatsiyale cirlärdä yaşäüçelärgä yardäm kürsätü, alarnı başqa urınga küçerergä yardäm itü.
    
      Biş keşeneñ berse narkoman
    
    Täqdimnär köne-sägate belän tormışqa aşırlar dip uylamıybız, ämma alga taba barıber şuşı yunäleştä xäräkät itü sorala. Bügenge köndä "MAYaK"ta eşläüçelärneñ 75 protsentı psixik taypılışlı, yagni, aqılga taman, ä alar qulında atom bombası, atom qaldıkları saqlana torgan urınnar! Şulay uq biredä yaşäüçe häm eşläüçe xalıqnıñ här bişençese narkoman buluın da onıtmaska kiräk. Monıñ östenä, "MAYaK"tagı 331 atom qaberlege häm 17 kül inde tulıp taşqan, şähär astında atom diñgeze barlıqqa kilgän häm ul yılına 80 metr tizlektä Çiläbe yagına taba xäräkät itä. Citmäsä, "MAYaK" berläşmäsennän här kön Teça yılgasına ırgıtılgan atom qaldıqları İsät, Tubıl, İrtiş häm Ob yılgaları aşa tiz arada Tönyaq Boz okeanına, Qotıpqaça barıp citä, näticädä, 2 meñ çaqırım cir-su, tereklek iyaläre radiatsiya belän agulana. "MAYaK"nıñ tabigat yagınnan anomal urınga urnaşuın, biredä küp vaqıt köçle cil-davıllar, öermälär bulıp toruın da iskä alırga kiräk, 1967 yılgı öermä Karaçay külendäge atom qaldıqların kükkä kütärep, böten tirä-yaqqa atom yañgırı yaudırgan ide. Bu küldä bügen dä 120 million kyuri radioaktiv qaldıqlar saqlana, häm ul teläsä qaysı vaqıtta böten dönyaga taralırga mömkin. Dimäk, "MAYaK" könyaqqa da, tönyaqqa da, könçıgışqa da, könbatışqa da yanıy, häm anıñ eşçänlegen tuqtatıp qına häm andagı radioaktiv qaldıklarnı sarkofag belän qaplap quyıp saqlap qına bu qurqınıçnı beraz kimetergä bula. häm bu eş inde ber Rossiya qaramagında gına tügel, böten dönya küzätçelegendä bulırga tieş.
       
    Söyläp birdek
    
    Şuşı uq süzlärne bez Berlinnıñ Parlamentariylar Yortında uzdırılgan oçraşuda da söylädek, biregä dä almannar häm tatarlar, deputatlar häm icat intelligentsiyase cıyılgan ide. Bez alarga Çiläbe ölkäsendä radiatsiyale zonada yaşäüçe tatarlarnıñ häm başqortlarnıñ facigale xälläre turında añlattık, biredäge xalıqnıñ 90 protsentı yaman şeştän integüen häm ülüen, yaña tugan balalarnıñ 95 protsentı çirle buluın, gariplekneñ häm mutatsiyaneñ bik nıq artuın, näselsezlekne, zägıyf aqıllı balarnıñ küplegen dälillär belän söyläp birdek häm şuşı keşelär xökümättän bernindi yardäm almıylar, küplär üzläreneñ çirlären "MAYaK" atom berläşmäse eşçänlege näticäsendä buluın isbatlıy almıy ülep kitä, cirle xalıq zur fäqıyrlektä häm ömetsezlektä kön kürä. İñ qurqınıçı - alar haman radiatsiyale cirlärdä yaşi, atom qaldıqları taşlangan yılga-küllärdän su eçä, agulı tufraqtan tuqlana, radioaktiv havanı sulıy.
    
    Qaya kitsennär?
    
    - Ä nigä alar annan küçep kitmi soñ?!- dip soradı alman säyasätçeläre bik gacäplänep.
   - Ä qaya kitsennär? - dip cavap birdem min, Rossiyadäge çınbarlıqnı yaxşı belgängä. - Berençedän, alarnı berqayda berkem kötep tormıy, ikençedän, biredän küçep kitü belän alar barmaq başı kadär bulgan taşlamaların da yugaltalar, öçençedän, alar biredä algan radiatsiya belän biredä genä yaşi ala, çönki başqa urında başka törle radiatsiya häm alarnıñ organizmnarı monı kütärä almıy. Şunısın da onıtmagız - bügen böten Rossiya taşlandıq atom poligonnarı, cimerek raketa şaxtaları, ximik häm baktereologik qoral yasau häm saqlau urınnarı, atom elektrostantsiyaläre, atom-töş qoralı belän bäyle yaşeren zavodlar, yaña atom qoralların sınau urınnarı, uran bazları belän tulı... häm alarnıñ kübese törki-tatarlarnıñ tarixi cirläre bulgan Seberdä, İdel-Uralda urnaşqan...
      
    Rossiyadä berni üzgärmäde
       
    Rossiyadä berni üzgärmäde - alar haman qotırıp qoral citeşterälär, yaña tör atom-töş qoralı, raketalar yasau belän maqtanalar, ä bu qoral iñ berençe çiratta ilneñ üz xalqın qırıp sala bit! 1949 yılda "MAYaK"ta eşlängän berençe sovet atom bombası häm annan soñ SSSRda uzdırılgan 715 atom-töş sınavı ilneñ üz xalqın avıru häm garip itep qaldırdı, şuña kürä biredä irlärneñ urtaça gomer ozınlıgı 60 yaşkä citmi, Rossiyadä här yıl 1 million keşe ülä.
       
    Rossiyane yaña yaqtan açqannardır
      
     Bolar barısı da atom-töş qoralı belän qotırıp uynau, radiatsiya häm eçkeçelek näticäse bit!
    Söyläşü menä şuşındıy citdi häm borçulı däräcädä uzdı, mögaen, alman säyasätçeläre üzläre öçen Rossiyane yaña yaqtan açqannardır, il citäkçeläreneñ tuqtausız şapırınuları häm cır-biyülär pärdäse artında nindi zur facigalär bulıp yatuın añlagannardır... Alar üzläre ük Rossiyadäge bu xällär turında kübräk yazarga häm söylärgä, dönyaga Rossiya tarafınnan yanauçı ekologik qurqınıç turında xalıqqa añlatırga täqdim ittelär häm bu eşkä üzläreneñ dä quşılaçakların äyttelär. Yaşellär partiyaseneñ Berlin fraktsiyase predsedatele Frantsiska Ayxşted-Boligka min üzemneñ şuşı kitabımnı da büläk ittem, alga taba bu mäsälädä bergä-bergä eşläü telägen belderdem. Çönki Rossiyadä atom-töş qoralına karşı ekologik oyışmalar şaqtıy bulsa da, "MAYaK" mäsäläsendä alar telsez häm teşsez, ä radiatsiyadän zarar kürgän tatarlar probleması alar öçen gomumän yuq kebek. Şulay bulgaç, tagı şul Evropaga möräcägat itärgä qala.
      
    Leyptsig kitap yarminkäsendä
       
    Minem Almaniyagä kilüemneñ töp maqsatı - şuşı kitabım belän Leyptsigta uzdırılgan Xalıqara kitap yarminkäsendä qatnaşu häm bu mäsäläne anda da kütärü ide. Allaga şöker, bezneñ bu burıçıbız da ütälde, Aliya Taysina citäklägän "Bertugan" näşriyatınıñ aldan xästärlek kürüe näticäsendä, bez räsmi häm zakonlı räveştä bu yarminkädä qatnaştık häm üz süzebezne äytä aldık. Şunısın da äytergä kiräk, yılga ber tapqır uzdırıla torgan bu Xalıqara kitap yarminkäsendä bıyıl 36 ildän 2400 avtor häm näşriyat qatnaştı, 1500 yazuçıga isä xalıq belän maxsus oçraşular uzdırırga mömkinlek birdelär. Soñgıları arasında min dä bar idem häm bez press-konferentsiyagä kilgän alman jurnalistlarına "MAYaK" atom berläşmäse belän bulgan facigale xällärne bäynä-bäynä söyläp birdek. Älbättä, "Atom atavında yaki tatarlarga karşı atom genotsidı" kitabı detektiv äsär tügel, anda mäxäbbät macaraları, törle intrigalar da tabıp bulmıy.
    
        Mäkerle säyasät turında
    
       Ämma anda SSSR häm Rossiyaneñ cirle xalıqlarga qarata alıp bargan mäkerle säyasäte açıla, bu kitapta millättäşlärebezneñ açı yazmışları tasvirlana, kitap "MAYaK" atom berläşmäseneñ böten dönyaga qurqınıç tudıruı turında kisätä. Älbättä, bolar turında söylägäç, berkem dä tınıç qala almıy, biredä dä näq şulay buldı, sorau artı sorau tudı, bu xällärgä gacäplänü, ilneñ cansız citäkçelegenä qarata näfrät, radiatsiyadän gazap kürep yaşäüçe cirle xalıqlarnı özelep qızganu, alarga yardäm itü yulların üzläü, aşqınıp qorallanunı tuqtatırga häm bu yulda berläşergä çaqıru - alman jurnalistlarınıñ reaktsiyase änä şundıy buldı. Yuq, bu tema niqadär avır häm qatlaulı bulsa da, anı işetüçelär berse dä bitaraf qalmadı, çönki monda süz böten keşelekkä yanauçı zur afät turında barganlıgın härkem añlıy ide.
    
      Nigä, nigä, nigä?
    

    Germaniyaneñ könyagına, Bavariya cirenä urnaşqan Augsburg şähärendä oçraşu isä tagı da teträndergeç buldı, çönki monda şuşı tema buyınça eşläüçe ekologlar, xoquq yaqlauçılar, atom-töş qoralına qarşı köräşüçelär, yaşellär partiyase deputatları häm üzebezneñ törki-tatar xalqı cıyılgan ide. Min alarga yugarıda söylägännärneñ barısın da tagı bäynä-bäynä qabatlap çıqtım, şuña qaramastan, alman säyasätçeläreneñ sorauları tagı berniçä sägatkä suzıldı. Alarnı barısı da qızıqsındıra ide - nigä atom berläşmäsen näq menä Ural aryagına, tatar cirlärenä kiterep salgannar, nigä "MAYaK" şartlagaç, urıs avılların başqa cirgä küçergännär dä, tatar avılların radiatsiyale cirdä utırtıp qaldırgannar, "MAYaK"nıñ ni däräcädä qurqınıç ikänlegen belä torıp, nigä xalıq anda eşli, garip bala tabasın belä torıp, nigä xatınnar bala taba, nigä Rossiya xalqı bu atom afätenä karşı uramnarga çıqmıy, nigä üzlären agulap yatu belän kileşä?
       
        Stalin häm Beriya mirası
    

        Soraular bik citdi häm turı häm alarga barı tik ixlastan, niçek bar - şulay cavap birergä genä mömkin ide.
    - Stalin häm Beriya "MAYaK" atom kombinatın 1946 yılnı tözi başlıylar, biredä berençe sovet atom bombası yasalırga tieş bula,- dip başladım min süzemne. - Anıñ näq menä Ural aryagında, tarixi törki-tatar cirlärendä tözelä başlaunıñ üz säbäpläre bar. Berençedän, mondıy qurqınıç objekt başqaladan yıraq urnaşqan bulırga tieş, şartlaular bulgan oçraqta, kompartiya citäkçeläre häm Rossiyaneñ üzäk urıs ölkäläre zarar kürmäskä tieş bula. İkençedän, biredäge tatar avıllarında eşçe köçlär küp bula, ul vaqıtta här avılda öçär-bişär meñ keşe yaşi häm alarnıñ küpçelegen "MAYaK"qa eşlärgä kiterälär, bu tatar avılları kombinat xalqın azık-tölek belän dä täemin itep tora. Öçençedän, biredä atom reaktorları öçen daimi kiräk bulıp torgan su zapası küp, meñärlägän kül bar, atom qaldıqların taşlarga yılgalar bar, doşman küzennän yaşerü öçen quzı urmannar şaulap tora... "MAYaK"ta şartlau bulgan oçraqta tirä-yündä nigezdä tatar-başqort avılları gına, ä alar qızganıç tügel. Bälki şulay itep tatarlardan uzgandagı bözek tarixları öçen, Atilla häm Çıñgız xannar öçen, Altın Urda, Seber häm Kazan xanlıqları öçen, ike gasır buzı tatar qul astında yaşäüläre öçen üç alırga telägännärder.
    
     Täcribä öçen qaldırgannar
    
     Şuña küräme, 1957 yılda "MAYaK"ta atom şartlavı bulgaç, urıs avılların başqa urınga küçerälär, ä tatar-başqort avılların radiatsiyale cirdä çerep ülärgä qaldıralar. Alarnı här cäyne Mäskäüdän kilep, tabiplar tikşerep tora, bu tatar-başqortlarnıñ organizmında küpme külämdä strontsiy, plutoniy, radioaktiv matdälär tuplanuın küzätep toralar häm alar östendä maxsus darularnı sınıylar. Bez xäzer hiç şiklänmiçä äytä alabız - bu tatar-başqort avılların radiatsiyale cirdä maxsus täcribä öçen qaldırgannar, atom sugışı bula kalsa, keşeneñ organizmı ni däräcädä üzgärüen şuşı tatar-başqortlar östendä sınagannar. Ul keşelärneñ xäzer kübese yuq inde, här avılda unar zirat, xäzer dä köngä berniçä keşe ülä, cirle xalıq totaş nurlanış avıruınnan häm raktan qırıla. Garip balalar da şul säbäple tua, çönki keşe organizmına keregän radioaktiv matdälär 24 buınga xätle bara häm böten näselne cimerä. Ämma bala tabarga telägän xatın-qızga monı añlatuı avır, elek keşelär radiatsiya xaqında bötenläy belmägän, ul tıyılgan tema bulgan, xäzer isä xalıq nindider mogcizaga ışanıp, näsel qaldırırga teli.
      
      Keşelekneñ axırı nindi bulaçaq?..
  

     Ä mogciza yuq. Min Çiläbe şähärendä radiatsiyadän garip qalgan balalar yortında buldım, alarnı kürep, "Keşelekneñ axırı şuşındıy facigale bulaçaq ikän", didem. Tersäk buyı bu üsmerlärneñ yöze yöz yaşlek qartlarnıkı kebek sargaygan, azau teşläre asılınıp töşkän, üzläre isä barı tik şuışa gına alalar häm mögrilär. Alarnı "polzuçie", yagni, şuışuçılar, dip yörtälär. Radiatsiya dönya buylap taralsa, böten keşelekne şuşındıy betü kötä... Ä inde "Nigä xalıq "MAYaK"ta eşli, digän sorauga, "Ä qaya barsınnar?" dip cavap birer idem. Eşsez kalıp, bügen açtan ülgänçe, ul biş yıldan raktan ülüne artıgraq kürä. Şul säbäple uramnarga da çıqmıy, çönki bügen Rossiyadä xalıq yaşämi, ä yaşäü öçen can tartışa, anda radiatsiya qaygısı tügel, tamaq qaygısı. Ä il citäkçeläre, xärbilär, "MAYaK" kebek atom ajdahaları xalıqnıñ şul biçara xälennän faydalana, däşmäsen belep, aqça öçen böten dönyanıñ radioaktiv şaqşısın üzenä tuplıy. Xalıqnıñ ekologik yaqtan nadanlıgı da köçle, çönki nurlanış häm radiatsiya küzgä kürenä torgan çir tügel, anıñ ise dä, töse dä, täme dä yuq, häm anı eläkterüen keşe avırıy başlagaç qına belä, ämma inde soñ bula. Ä şuşılarnı xalıqqa añlatırga tieşle ekologlarnıñ, galimnärneñ, xoquq yaqlauçılarnıñ tavışı işetelmi, däräcäläre az, süzläre ütmi. Kem öçender "MAYaK", radiatsiya, ekologiya bügen tema gına bulıp tora, ä bezneñ xalqıbız öçen ul facigalı yazmış bulıp çıqtı. Başqalar da şuşı faciganı qabatlamasınnar öçen, bez biregä kildek, bolar xaqında sezgä söylibez, çönki cirebez ber, keşelek yazmışı urtaq häm bez alarnı bergä-bergä saqlarga tieşbez!
       
    Evropaga atom afäte kiräkmi
    

    Menä şundıy izge teläklär häm süzlär belän, oçraşuıbıznı tämamladıq häm min şunı añladım - bu problemadan bik yırak torsa da, Evropaga atom afäte kiräkmi ide. Nemets säyasätçeläre "MAYaK" häm radioaktiv qaldıklarnıñ saqlanu mäsäläsen yaxşılap öyränergä häm kütärergä buldılar, alar şulay uq Germaniyaneñ "MAYaK"qa radioaktiv qaldıklar cibärüep yatuı buyınça da xökümätkä sorau birergä qarar ittelär häm bez Germaniyadä qayda gına oçraşsaq ta, almannar Çiläbe ölkäsendä yaşäüçe millättäşlärebezgä niçek yardäm itep bulasın kiñäştelär, yulların ezlädelär häm min ışanam, inşallah, 50 el buyı Ural tau itägendä tatar-başqortlarnı sıtıp yatqan atom bozı erer, xaqıyqat öskä çıgar, minem xalqım da turayıp basıp, üz xoquqların yaqlıy alır häm telägenä ireşer äle!
    
    Qıyşaygan qara öylär ile
    
    Şuşı süzlärne äytü öçen min Almaniyagä bardım häm menä inde burıçımnı ütäp, kire ilgä qaytıp baram... Rossiyagä çıguga, qıyşaygan qara öylär häm bädräflär, cimerek avıllar, isereklär tulı sorı şähärlär qarşılıy... Bu tirälär dä Çernobıl şartlavınnan radiatsiya eçendä çerep yatalar, ämma berkem uramnarga çıqmıy, üz xoquqların yaqlamıy. Rossiyadä xalıq üz yazmışına bitaraf, çitlärne qızganmıy, üze betkändä, başqalarnı da artınnan atom sazlıgına söyri... Ä min üz millätemneñ alay xarap buluın telämim, bezgä kilgän atom facigasınıñ başqalar başına töşüen telämim, min dönyanıñ atom upkınına batuın telämim... Şunı äytü öçen Evropadan üz İdel-Uralıma qaytıp baram...
    
    Çallı-Qazan-Mäskäü-Berlin-Leyptsig-Myunxen-Augsburg
    
    Fäwziyä  Bäyrämova
10 April 2007,13:01