Azat Tatarstan

Welcome!                                           MÖSTÄQİL (FREE) TATARSTAN!

                                                                  

Dear visitors,

You can find below the information about my native country,  TATARSTAN.  This information  is  in various languages. 

Sevgili Ziyaretçiler,

Siz bu sitede atalarımın vatanı TATARİSTAN hakkında geniş bilgiler bulacaksınız. Geniş kitlelere ulaşması amacıyla, bu bilgiler çeşitli dillerde sunulmuştur.

Hayrettin Güleçyüz

Türkolog

                                                                                                                        XALQIM ÖÇEN

                                                      Appaq altın yırlarımnı yırlamim Altın öçen,

                                                                   Yırlıymın tik İlem öçen, üz tugan Xalqım öçen!

                                                                   Aq kömeştäy yırlarımnı yırlamim Danlıq öçen,

                                                                   Yırlıymın tik İlem öçen, küp izelgän Xalqım öçen!... 

                                                                                          ŞÄYHZADÄ BABİÇ  (Tatar-Başqort şağire)

 

                                                                                        HALKIM İÇİN

                                                                   Ak pak  altın türkülerimi çığırmıyorum Altın için,

                                                                   Çığırıyorum tek Ülkem için, kendi öz Halkım için!

                                                                   Ak gümüş gibi türkülerimi çığırmıyorum Şöhret için,

                                                                   Çığırıyorum tek Ülkem için, çok ezilmiş Halkım için!...

                                                                   ŞEYHZADE BABİÇ (Tatar-Başkurt şairi) 

 

                                              FOR MY NATION

                                                                    I don't sing my pure Golden Songs for the Gold,

                                                                    I sing them for my Country, for my Native Nation!

                                                                    I don't sing my pure Silver Songs for the Fame,

                                                                    I sing them for my Country, for my much Oppressed Nation!.. 

                                                                                           SHEIKHZADEH  BABICH (Tatar-Bashkir Poet) 

                       

 

                                         TATARİSTAN

                                                                       (Turkish Version) 

                                                                                                                                           

                                                         TATARİSTAN CUMHURİYETİNİN DEVLET ARMASI

                                                                                                       

Tataristan Cumhuriyeti
Tatarstan Respublikası

Tataristan Bayrağı


Tataristan Bayrağı

Milli Marş: Tataristan Cumhuriyeti Milli Marşı
Rusya'daki konumu
Resmi diller Tatarca ve Rusça
Ülke Tataristan Cumhuriyeti
Başkent Kazan
Cumhurbaşkanı Rustam Minnihanov
Başbakan İldar Halikov
Yüzölçümü 68,000 km²
Nüfus
 – Total (2005)
 – Nüfus yoğunluğu
tahmini
 3,642,000
 40/km²
Para birimi Ruble
Saat dilimi UTC+3

 

Tataristan Cumhuriyeti

Vikipedi, özgür ansiklopedi

 

 

  Tataristan Cumhuriyeti

 (Tatarca: Tatarstan Respublikası; Rusça: Респу́блика Татарста́н), Rusya Federasyonuna (RF) bağlı bir cumhuriyettir.

İdil Nehri havzasının orta kesiminde. Moskova'nın yaklaşık 700 kilometre doğusunda, 68 bin kilometrekare büyüklüğünde, İdil Nehri ve Kama nehirlerinin birleştiği noktanın çevresinde yer alır. Bölgede yaşayan Tatarlara, Kazan veya İdil Tatarları ismi verilir.

Federasyon içindeki ikinci büyük etnik ve dini grubu teşkil ederler. Başkent Kazan en az 1000 yıllık bir şehirdir ve ilginç mimarisiyle ilgi çekmektedir. Diğer önemli şehirleri Yarçallı, Bügülme ( Türkçesi Bükülme), Elmet (Elmehmet), Çistay'dır. Nüfus yoğunluğu 54'tür.2002'de 3.779.265 olan nüfusun % 52.92'sini Tatarlar, % 39.49'unu Ruslar, % 3.35'ni Çuvaşlar,kalanını da farklı etnik kökenli insanlar oluşturuyordu.

Konu başlıkları

Coğrafik özellikler 

Tataristan toprakları genelde alçak ve engebelidir. İdil Irmağının batısında yüksekliği 235 metreye ulaşan arazi İdil Tepelerinin en kuzey ucunu meydana getirir. Doğu'da Ural Dağlarına doğru yükselen bölgenin güneydoğusunda, yaklaşık 338 m yükseklikteki Bögilme-Belebey Platosu yer alır. İdil Irmağı bölge topraklarının batı ucundan kuzey-güney doğrultusunda akar. Toprakların büyük bölümünü İdil'in bir kolu olan Çolman Nehri sular. Nokrat,  İdil ve Ak İdil nehirleri Çolman Nehrinin en önemli kollarıdır.

Tataristan'da kara iklimi hakimdir. Kışlar uzun ve sert, yazlar ise sıcak geçer. Senelik yağış miktarı ortalama 420-510 mm'dir.En çok yağış yaz aylarında görülür. Kar kalınlığının 60 santimetreye ulaştığı olur.

Cumhuriyet topraklarının % 16'sı ormanlarla kaplıdır. Nehir kenarlarındaki taşkın ovalarında geniş çayırlar yer alır.

Zaman Dilimi  

Tataristan Moskova zaman dilimine dahildir. 

Tarih

Kazan Tatarları, İdil-Kama Bulgarları ve  13. yüzyılda Orta Asya'dan bu bölgeye gelen Kıpçak Türklerinin torunlarıdır. Bir Türk boyu olan Bulgarlar 7. asırda bu bölgeye yerleşmeye başladılar. Dokuzuncu asırda bir devlet kurdular. İslamiyeti resmen 922'de kabul ettiler. Moğol istilasından sonra bölgede kurulan Altınordu Devletinin hakimiyeti altına girdiler. On beşinci asrın ikinci yarısında Altınordu Devleti yıkıldı ve hakim olduğu bölgelerde Kazan, Kırım, Kasım, Astırahan, Sibir Hanlıkları ve bağımsız Nogay Uruğları ortaya çıktı. Uzun mücadelelerden sonra Ruslar Kazan Hanlığını yıkarak bölgeye hakim oldular (15 Ekim 1552).

On sekizinci asırda Müslüman Tatarlar, Rusların siyasi iktisadi ve dini baskıları yüzünden yurtlarını terk ederek bugünkü Başkortostan'a, Urallara ve ötesine göç etmek mecburiyetinde kaldılar. 1774'te çıkan Pugaçev isyanı sonunda Tatarlar, Ruslardan bir takım dini ve ticari serbestlik aldılar. 1789'da yayınlanan bir kararnameyle Orenburg'da müftülük kuruldu ve İslamiyet resmen Ruslar tarafından tanınmış oldu. Bu durum ancak yarım asır sürdü. 1860'lı yıllarda Tatarlar devletin Hıristiyanlaştırma ve Ruslaştırma politikalarına ufak çapta isyanlarla cevap verdiler. Bir kısmı da çeşitli bölgelere ve Anadolu'ya göç ettiler, fakat  Rus politikalarına taviz vermediler.

1917 İhtilali Rusya'da çarlığın devrilmesine ve geniş politik faaliyetlere sebep oldu. Bütün Rusya Müslümanlarının kurultayı toplandı ve ilk defa çarın tayin etmediği bir müftü seçildi. 1917 Haziran ayında Kazan'da toplanan kurultaydaysa “İç Rusya ve Sibirya Müslüman Türk-Tatarlarının” medeni muhtariyeti ilan edildi. Ardından 120 kişilik Millet Meclisi için seçimler yapıldı. Bu meclis 29 Kasım 1917'de İdil-Ural Devleti projesini ilan etti. Bu Devlet 1918'de Bolşevikler tarafından ortadan kaldırıldı. Bolşevikler önce Tatar-Başkurt OSSC (Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti)ni kurduklarını açıkladılar. Ama sonra 23 Mart 1919'da Başkurt, 27 Mayıs 1920'de de Tatar OSSC kuruldu. Böylece Tatar-Başkurt OSSC'nin yerine iki ufak muhtar cumhuriyetin kurulması bölgede Türk birliğinin parçalanmasına sebep oldu.

Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliğinin dağılması sürecinde, 30 Ağustos 1990'daTataristan da tam siyasi bağımsızlığını ilan etti. Sonradan, 21 Mart 1992'de bunu referandumla pekiştirdi. Tataristan vatandaslarının  % 62'si ülkenin bağımsız olması yönünde oy verdi. Bundan sonra, Tataristan yetkilileri, ülkenin Rusya'dan ayrılma niyetini bildirince Rusya Parlamentosu buna ret cevabı verdi. Bu bağımsızlık, halen aralarında Türkiye de olmak üzere hiçbir devlet tarafından tanınmamıştır. Rusya Federasyonu içerisinde Tataristan Cumhuriyeti olarak bulunmaktadır. 

Eğitim

Eğitim Rusça ve Tatarca yapılmaktadır. İlk ve orta öğretimde Rusça ile Tatarca, yüksek öğrenimde ise Rusça kullanılır. Ülkede okuma-yazma bilmeyen yoktur. Ülkede 13 üniversitede, 70.000 öğrenci bulunmaktadır. Kazan Devlet Üniversitesi, Rusya Federasyonu'nun ikinci en eski üniversitesidir. Kazan Üniversitesi 1804'te kurulmuştur. Üniversiteye bağlı 17 fakülte vardır.

 Ekonomi

Tataristan tarım ve sanayi ülkesidir. Tatar ekonomisi tarım ve hayvancılığa bağlı olmakla birlikte, endüstri de gelişmiştir. Deri, kumaş, metal işleme ve petrol üretimi, doğal gaz, uçak fabrikası, bilgisayar ve optik aletler fabrikaları bulunmaktadır. Ortalama yılda 100 milyon ton petrol üretmektedir.

Ülkenin en büyük tabii zenginliği petrol ve doğal gazdır. Petrol ve doğal gaz Elmet, Leninogorsk, Alabuga, Mendeleyevsk şehirlerinde çıkarılır. Çıkarılan petrol boru hattıyla Moskova, Perm, Gorkiy, Kuybişev, Yaroslavl, Rezon ve Başkurtistan'daki rafinerilere gönderilir. Petrol ve doğal gaz sanayiinin yanında kimya ve petrokimya sanayii de gelişmiştir. Kimya fabrikalarında polietilen, aseton, sentetik kauçuk, film gibi dört bine yakın kimyevi madde imal edilmektedir. Ayrıca Kazan'da uçak, bilgisayar, kamyon ve dizel motor fabrikaları vardır. 

Ülkede tarım faaliyetleri eski Sovyetler Birliğinin diğer bölümlerinde olduğu gibi devlet çiftliği (Sovhoz) ve kollektif çiftlik (Kolhoz) ler tarafından yürütülür. Başlıca tarım ürünleri çavdar, buğday, mısır, burçak, keten, şekerpancarıdır. Ayrıca sebzecilik ve meyvecilikle, hayvancılık ve buna bağlı olarak mandıracılık gelişmiştir.

Tataristan'da ulaşımda nehirlerden faydalanılır.Irmak limanlarıyla Moskova ve İdil Nehri havzasının diğer şehirlere düzenli yolcu taşımacılığı yapılır. Demiryolu ulaşımı fazla gelişmemiştir. Ülkenin kuzeybatı ve güneydoğu ucundan Moskova ve Urallara uzanan iki ana hat geçer. Birçok merkeze karayolu bağlantısı vardır.

 Dış bağlantılar 

                                                                                                    Tatarca Haberler

 

Rusya'nın İdari Bölgeleri Flag of Russia
Federal Yapı
Cumhuriyetler

 

Adige | Altay | Başkortostan | Buryatya | Çeçenya | Çuvaşistan | Dağıstan | Hakasya | İnguşya | Kabardin-Balkar | Karelya | Komi | Kalmikya | Karaçay-Çerkes | Mari El | Mordovya | Kuzey Osetya-Alaniya | Saha Сumhuriyeti (Yakutistan) | Tataristan | Tuva | Udmurtya

Yöreler

 

Altay Kray | Habarovsk | Kamçatka Krai | Krasnodar | Krasnoyarsk | Perm | Primorski | Stavropol

Bölge

 

Amur | Arhangelsk | Astrahan | Belgorod | Bryansk | Çelyabinsk | Çita | Irkutsk1 | Ivanovo | Kaliningrad | Kaluga | Kemerovo | Kirov | Kostroma | Kurgan | Kursk | Leningrad | Lipetsk | Magadan | Moskova | MurmanskNijni Novgorod | Novgorod | Novosibirsk | Omsk | Orenburg | Oryol | Penza | Pskov | Rostov | Ryazan | Sahalin | Samara | Saratov | Smolensk | Sverdlovsk | Tambov | Tomsk | Tula | Tver | Tümen | Ulyanovsk | Vladimir | Volgograd | Vologda | Voronej | Yaroslavl |


Federe Şehirler

Moskova | St. Petersburg

 

Otonom Bölge

Yahudi

 

Otonom birimler

Aga Buryatya | Çukotka | Khantia-Mansia | Nenetsya | Ust-Orda Buryatya1 | Yamalia 

  1. 1 Ocak 2008'de, Ust-Orda Buryatya otonom birimi Irkutsk Oblast bölgesi topraklarına katıldı.
Federal Bölgeler

Merkez Rusya | Uzak Doğu Rusya | Kuzeybatı Rusya | Sibirya | Güney Rusya | Urallar | Volga
 

Türk Devletleri ve Özerk Türk Devletleri

Türk Devletleri: • • • AzerbaycanKazakistanKırgızistanKuzey Kıbrıs

• • Türk Cumhuriyeti1Özbekistan

TürkiyeTürkmenistan

Özerk Türk Cumhuriyetleri: • • •

AltayBalkaryaBaşkırdistanÇuvaşistan

• • • • • • • DağıstanŞincanGagavuzya

HakasyaKaraçayKarakalpakistanNahçıvanSaha Yakutistan

• • • Diğer Türk Halkları: • • • • • • • • • • • • • • • • • • • TataristanTaymirTuva

Afganistan TürkleriAhıska TürkleriArnavutluk TürkleriBatı Trakya TürkleriBosna TürkleriBulgaristan TürkleriGüney AzerbaycanFinlandiya Türkleriİran TürkleriKaraim TürkleriKırım TürkleriKosova TürkleriMakedonya TürkleriMoğolistan TürkleriRomanya TürkleriSancakRusya TürkleriSuriye TürkleriTacikistan TürkleriTürkmeneli

Türk azınlıklar

 

Resmi olarak sadece tarafından tanınmaktadır.1Türkiye

 

""dan alındı.http://tr.wikipedia.org/wiki/Tataristan_Cumhuriyeti

 

 

                   TATARİSTAN'A BAĞIMSIZLIK KAMPANYASI

 

Sevgili Ziyaretçiler!

 

Dünyada katılımcısı en çok  FACEBOOK (www.facebook.com) isimli web sitesinde "TATARİSTAN'A ÖZGÜRLÜK KAMPANYASI"  başlatmış bulunuyorum. İngilizcesi: THE CAUSE OF THE RIGHT OF SELF DETERMINATION FOR TATARSTAN REPUBLIC. Bu kampanyayı başlatmamın sebebi, Rusya lideri VLADİMİR PUTİN'in Rusya'daki özerk cumhuriyetleri özerklik hakkından  mahrum etmek, onları yöneticileri Moskova'dan tayin edilen birer RUS EYALETİ haline getirmek istemesi ve bu yönde yasal girişimleri başlattığına dair haberlerin dağılmış olmasıdır. Bu, aralarında Tataristan, Çecenistan, Çerkezistan, Dağıstan da bulunan çok sayıda özerk cumhuriyeti tamamıyla Ruslaştırmanın, milli kimliklerini kaybettirmenin ilk adımıdır. Sonra o bölgelerde ana dilinde eğitim ve konuşmayı da, hatta belki Ortodoks dininden başka dinleri de yasaklayacaktır. Hatta, Putin, bu yolda ilk girişimini yaptı: Rusya’daki Türk Okullarını kapatıyor... Birçok milleti bir arada barındıran Rusya'da Rus soyundan olmayanların fikirlerini almadan böyle girişimlerde bulunmak, demokrasiye ve evrensel insan haklarına aykırıdır ve bu girişimler gercekleştirildiği takdirde, bu, Rusya'daki Türk ve Müslümanların tamamıyla asimilasyonu (yani Rus kültürü içinde eriyip yok olması) ile sonuçlanacaktır. Ama

asimilasyon, huzurun ilacı değildir. Tam tersine, Rusya'daki Rus soyundan olmayan milletler arasında  büyük huzursuzluk doğuracaktır. Ayrıca, bu tür girişimler,  demokrasi yolunda yürüdüğünü  ve dünyada barıştan yana olduğunu iddia eden Rusya yönetimini dünya kamuoyunda da zor durumda bırakacaktır. Çünkü dünyadaki bütün hürriyetçi demokrat hükümetler, demokrasi gereği ülkelerinde hürriyetleri genişletmek ve her alanda çeşitlilikten yanadırlar.  Rusya yönetiminin şimdiki temayülü ise, bu akıma tamamen ters düşmektedir. İşte, Rusya yönetimini yanlış olarak gördüğüm bu temayülünden vazgeçirebilmek umuduyla böyle bir kampanya başlattım.

 

Bu konu, önemli bir konudur. Çünkü geçmişte Moskova, özerk statüsü bulunan ve diğer Türk cumhuriyetleri gibi tam bağımsız olmak isteyen Tataristan' ın geleceğiyle alakalı  bir hakkını ihlal etmiştir. Bu ihlalin  sebebi,  Tataristan' ın Rusya Federasyonunda endüstri merkezi olmasıdır. Çünkü Tataristan  topraklarında  Rusya'nın silah, uçak ve otomotiv endüstrisinden tutun, petrokimya ve optik endüstrisine kadar pekçok  endüstrisi toplanmıştır. Onun da sebebi, Tataristan'ın Rusya Federasyonunun  tam ortasında bulunması, saldırı olduğu takdirde savunma için avantajlı bölge olmasıdır. Bu yüzden, Sovyetler Birliğindeki hiçbir cumhuriyet referandum dahi yapmadan bağımsız oldugu halde, Tataristan referandum (=halk oylaması) yapıp, halkından %62 bağımsızlık yönünde oy almasına rağmen bağımsız olamamıştır. Çünkü Moskova Tataristan'ın referandumunu kabul etmemiş, hatta  onu geçersiz saymıştır. Ama halkın fikrini bilmek için en demokratik yol olan referandumu yok saymak, demokratik bir ülkeye yakışmaz. Rusya, komünizm yıkıldıktan  sonra demokrasiyolunu tercih ettiğini ve bu yolda yürüdüğünü  iddia ediyor, ama bir taraftan da Tatarstan halkının "kendi kaderini kendisi belirleme" hakkını inkar ediyor. Bu hareketiyle, Rusya, kendisi de üyesi bulunduğu  Birleşmiş Milletler Teşkilatı İnsan Hakları Evrensel Beyannamesinin önemli bir prensibini ihlal etmiş oluyor. O prensip şöyledir:"Yeryüzündeki herbir millet, kendi kaderini kendisi tayin etme hakkına sahiptir. Bu hak üye devletler tarafından hiçbir şekilde kısıtlanamaz, ihlal edilemez" . İşte, konu budur. Rusya, Tataristan Cumhuriyetinin referandumunu kabul etmemekle, uluslararası bir prensibi ayaklar altına almıştır.

 

Siteyi ziyaretçilerden bir ricam olacak:  Bu yazmış olduğum yazıyı kopyalayarak arkadaşlarınıza gönderiniz ve onları da oylamaya katılmağa davet ediniz. Bu –başta Kazan Tatarları olmak üzere bütün Türk Dünyası için milli bir görevdir. Tataristan, orada yaşamasak ta, bizim ata vatanımızdır. Türkiye'deki Kazan Tatarlarının  ataları, o topraklarda Büyük Hun imparatoru Atilla'dan başlayarak 1600 yıl yaşadılar. Fakat, Rus çarlarının zulmü yüzünden, onlar gelecek nesillerini bu zulümden kurtarmak için  o güzel toprakları terketmeğe mecbur oldular. Bunu asla unutmamak gerek.

 

Sevgili Site Ziyaretçileri, 

 

"Tataristan'a Özgürlük Kampanyası"na (İngilizcesi "The Right of Self Determination for Tatarstan Republic") destek vermek için aşağıda yazdığım yolu takip etmeniz gerekiyor:Aşağıda verdiğim email adresine tıklamanız  yeterli. Tıkladıktan sonra 

"Join=katılıyorum"a basıp kampanyaya katılıyorsunuz. "İnvite=Davet et!"e basıp, arkadaş listenizdekileri de bu kampanyayı desteklemeye davet ediyorsunuz.

 


http://apps.facebook.com/causes/99155?fp=01a86&Recruiter_id=16363957

 


 

MY CAUSE ON THE FACEBOOK:

 

www.facebook.com 

The Right of Self Determination for Tatarstan Republic

 

Freedom for All of the Nations in the World
Beneficiary:Donations to the cause benefit:  A 501(c)(3) nonprofitCenter for Reproductive Rights Positions:
  1. The people of Russian Republic Tatarstan had arranged a referendum on the Sovereignty of Republic on March 21st. of 1992.

  2. The 62 % of electors has voted on behalf of the Tatarstan's Sovereignty.

  3. But Russian Parliament (Duma) did not accept it and it had considered this referendum as invalid, the will of the Tatarstan people.

  4. This is great injustice, anti democratic and against of the United Nations Universal Declaration of Human Rights.

  5. The Russian Federation is a member of the United Nations. But why did it not obey the Principle of Right of the Self Determination of Nations?Category: - Public AdvocacyCivil Rights and Liberties

     

    Join my cause, The Right of Self Determination for . TatarstanRepublic

     

    Please support my cause, The Right of Self Determination for . TatarstanRepublic

     

    To join, follow the link below:

     

    http://apps.facebook.com/causes/99155?fp=01a86&Recruiter_id=16363957

     

    Thanks!

     

     

     

    KAMPANYAMIZI DESTEKLEYENLERDEN BİRİ: SAYIN YÜCEL TANAY

     

    BAKINIZ, YÜCEL BEY NASIL ÖNERİLERDE BULUNDU?  GÖNDERDİĞİ

     

    MAiLi ASAĞIDA OKUYABiLiRSiNiZ:

     

    "Hürmetli Hayrettin Bey,  Tataristan'ın önceliği kendi  milli takımının olması ve dünya kupası ve birçok siyasi organizasyona öncelikle katılmasıdır. Yeni Duma  artık özerk cumhuriyetlere ve bölgelere atamayla  kendi adamlarını getirmek istiyor. Tataristan önce birçok siyasi organizasyona kendi bayrağıyla ve diliyle katılmak için mücadele etmelidir. İslam konferansına Tataristan üye olmalıdır. ABD'de Tataristan büyükelçilik düzeyinde temsil edilmelidir. Rus asimilasyon politikasına dur denmelidir. Çuvaş ve Başkurt ve diğer Rus esareti altında yaşıyan İdil-Ural kavimleriyle ortak bir strateji geliştirilmelidır. Bilmiyorum, Tataristan UNPO'ya üye mi, burda temsil ediliyor mu?

     

    En derin sevgi ve saygılarımla. Tüm Dünya Türklüğü bizim canımızdır.

     

    Yücel Tanay"

     

     Sayın Yücel Tanay'a önerilerinden dolayı teşekkür ediyoruz. 

     

                                                              TATARSTAN

     

                                                                               (English Version)

    Tatarstan

    From Wikipedia, the free encyclopedia

     

    Republic of Tatarstan (: ; : Татарстан Республикасы, : ) is a of the (a ). The unofficial Tatarstan motto is: ).RussianРеспу́блика Татарста́нTatarCyrillicLatinTatarstan Respublikasıfederal subjectRussian FederationrepublicBuldırabız!We can![1] 

    Contents
    • 1Terminology
    • 2History
      • 2.1Middle Ages
      • 2.2Modern times
      • 2.3Tatarstan today
      • 3Geography
        • 3.1Time zone
        • 3.2Rivers
        • 3.3Lakes
        • 3.4Natural resources
        • 3.5Climate
        • 4Administrative divisions
        • 5Demographics
        • 6Ethnic groups
        • 7Politics
          • 7.1Political status
          • 8Economy
          • 9Culture
          • 10Education
          • 11Religion
          • 12Miscellaneous
          • 13See also
          • 14Further reading
          • 15References
          • 16External links

             

             

            Terminology

             

            Another Tatar version of the name reads ( is another Tatar term for "republic"), but it is not official. The direct of its name from Russian is . Another (old) version of the Russian name is (), which was official along with during Soviet rule.Tatarstan Cömhüriäte/Татарстан ҖөмһүриятеcömhüriätromanizationRespublika TatarstanТата́рияTatariyaTatar ASSR

             

             

            History
            Main article: History of Tatarstan

             

             

            Middle Ages
            The Little Minaret of Bolghar is preserved since the Middle Ages
            The of is preserved since the Middle AgesLittle MinaretBolghar
            The Black Chamber is another notable building in Bolghar.
            The Black Chamber is another notable building in .Bolghar

             

            The earliest known organized state within the boundaries of Tatarstan was (c. 700–1238 CE). The had an advanced mercantile state with trade contacts throughout Inner , the and the , which maintained its independence despite pressure by such nations as the , the and the . was introduced by missionaries from around the time of journey in 922. By 1200, nearly all of the region's Christian churches had been razed by the Muslims.Volga BulgariaVolga BulgarsEurasiaMiddle EastBalticKhazarsKievan RusKipchaksIslamBaghdadibn Fadlan's

             

            Volga Bulgaria finally fell to the armies of the prince in the late 1230s (see .) The inhabitants, mixing with the Turco-Mongolian, troops and settlers, became known as the "Volga Tatars." Another theory postulates that there were no ethnic changes in that period, and Bulgars simply switched to the Kipchak-based . In the 1430s, the region again became independent as the base of the , a capital having been established in , 170 km up the Volga from the ruined capital of the Bulgars.MongolBatu KhanMongol invasion of Volga BulgariaGolden Horde'sKipchak-speakingTatar languageKhanate of KazanKazan

             

            Tatarstan by the troops of Tsar in the 1550s, with Kazan being taken in 1552. Some Tatars were forcibly converted to Christianity and cathedrals were built in Kazan; by 1593 all mosques in the area were destroyed. The Russian government forbade the construction of mosques, a prohibition that was not lifted until the 18th century by . The first mosque to be rebuilt under Catherine's auspices was constructed in 1766-1770.was conqueredIvan IV the TerribleCatherine II

             

             

            Modern times

             

            In the 19th century Tatarstan became a center of , an Islamic sect that preached a tolerance to other religions. Under the influence of local Jadidist theologians, the Tatars were renowned for their friendly relations with other peoples of the . However, after the religion was largely outlawed and all theologians were repressed.JadidismRussian EmpireOctober Revolution

             

            During the of 1918-1920 Tatar nationalists attempted to establish an independent republic (the ). They were, however, put down by the and the was established on , . The boundaries of the republic did not include majority of the Volga Tatars. The were in the .Civil WarIdel-Ural StateBolsheviksTatar Autonomous Soviet Socialist RepublicMay 271920Tatar Union of the Godlessliquidated1928purges

             

             

            Tatarstan today

             

            In 1992 Tatarstan held a referendum on independence from Russia. 62 percent of the those who took part voted in favor of independence. On , the Treaty and Agreement between the Government of the Russian Federation and the Government of the Republic of Tatarstan () were signed. These agreements may be considered as temporary recognition of Tatarstan's independence by the Russian Federation, because it mentions the February 151994On Delimitation of Jurisdictional Subjects and Mutual Delegation of Authority between the State Bodies of the Russian Federation and the State Bodies of the Republic of TatarstanOn Delimitation of Authority in the Sphere of Foreign Economic RelationsDeclaration on State Sovereignty of the Republic of Tatarstan.
            History of Tatarstan Great Bulgaria Khazars Volga Bulgaria Kipchaks Mongol invasion Golden Horde Khanate of Kazan Muscovy Kazan Governorate Idel-Ural State Tatar ASSR Republic of Tatarstan
            This box:     viewtalktedi

             

             

             

            Geography
            Map of the region with the Republic of Tatarstan highlighted
            Map of the region with the Republic of Tatarstan highlighted

             

            The Republic is located in the center of the , approximately 800 kilometers (497 mi) east of . It lies between the and the (a of the Volga), and extends east to the .East European PlainMoscowVolga RiverKama RivertributaryUral mountains
            • Borders:
              • (N), (N/NE), (E/SE), (SE), (S), (S/SW), (W), internal:Kirov OblastUdmurt RepublicRepublic of BashkortostanOrenburg OblastSamara OblastUlyanovsk OblastChuvash RepublicMari El Republic (W/NW).
              • Highest point: 343 meters (1,125 ft)
              • Maximum N->S distance: 290 kilometers (180 mi)
              • Maximum E->W distance: 460 kilometers (286 mi)

                 

                 

                Time zone
                Tatarstan map
                Tatarstan map

                 

                Tatarstan is located in the (MSK/MSD). offset is +0300 (MSK)/+0400 (MSD).Moscow Time ZoneUTC

                 

                 

                Rivers

                 

                Major rivers include (Tatar names are given in parentheses):
                • Belaya River (Ağidel)
                • Ik River (Iq)
                • Kama River (Çulman)
                • Volga River (İdel)
                • Vyatka River (Noqrat)

                   

                   

                  Lakes

                   

                  Major reservoirs of the republic include (Tatar names are given in parentheses):
                  • Kuybyshev Reservoir (Kuybışev)
                  • Lower Kama Reservoir (Tübän Kama)

                     

                    The biggest lake is .Qaban

                     

                     

                    Natural resources
                    View of the Volga River in the confluence with the Kama River
                    View of the Volga River in the confluence with the Kama River
                    View on the Taima River from Devil's Tower in Yelabuga
                    View on the Taima River from Devil's Tower in Yelabuga

                     

                    Major natural resources of Tatarstan include , , , and more. It is estimatedoilnatural gasgypsum 

                     

                    that the Republic has over one billion of oil deposits.tons

                     

                     

                    Climate
                    • : −16 °C (3.2 °F)Average January temperature
                    • : 19 °C (66.2 °F)Average July temperature
                    • : up to 500 mmAverage annual precipitation

                       

                       

                      Administrative divisions
                      Main articles: (Russian form), (Tatar form).Administrative divisions of TatarstanCounties of Tatarstan

                       

                       

                      Demographics
                      • Population: 3,779,265 (2002)
                        • : 2,790,661 (73.8%)Urban
                        • : 988,604 (26.2%)Rural
                        • : 1,749,050 (46.3%)Male
                        • : 2,030,215 (53.7%)Female
                        • Females per 1000 males: 1,161
                        • Average age: 36.5 years
                          • : 35.7 yearsUrban
                          • : 38.7 yearsRural
                          • : 33.8 yearsMale
                          • : 38.8 yearsFemale
                          • Number of households: 1,305,360 (with 3,747,267 people)
                            • : 970,540 (with 2,762,818 people)Urban
                            • : 334,820 (with 984,449 people)Rural
                            • Vital statistics (2005)
                              • : 36,967 (birth rate 9.8)Births
                              • : 51,841 (death rate 13.8)Deaths

                                 

                                 

                                Ethnic groups

                                 

                                There are about two million ethnic and over a million ethnic , along with significant numbers of , , and , many of whom are -speaking. The , , and minorities are also significant. Most are , but a small minority known as are and some of them regard themselves as being different from other Tatars even though most Keräşen dialects differ only slightly from the Central Dialect of the Tatar language. There is a fair degree of speculation as to the early origins of the different groups of Tatars, but most Tatars no longer view religious identity as being as important as it once was, and the religious and linguistic subgroups have intermingled considerably. Nevertheless, despite many decades of assimilation and intermingling, some Keräşen demanded, and were awarded, the option of being specifically enumerated in 2002. This has provoked great controversy however, as many intellectuals have sought to portray the Tatars as homogenous and indivisible. Although listed separately below, the Keräşen are still included in the grand total for the Tatars. Another unique ethnic group, living in Tatarstan only are the .TatarsRussiansChuvashMariUdmurtsTatarUkrainianMordvinBashkirTatarsSunni MuslimsKeräşen TatarsOrthodox[2][3]QaratayMordvins

                                 

                                According to the the ‘national composition’ was • 52.92% • 39.49% • 3.35% • 0.64% • 0.64% • 0.63% • 0.50% • 0.50% • 0.26% • 0.16% • 0.16% • 0.13% • 0.10% • 0.09% • 0.08% • 0.05% • 0.05% • 0.03% • 0.02% • 0.02% • and various other groups of less than eight hundred persons each. • An additional 0.02% of residents declined to state their nationality or ethnocultural identity on the census questionnaire. Historical figures are shown below:2002 CensusEthnic TatarEthnic RussianChuvashUdmurtUkrainianMordvinMariKeräşen TatarsBashkirAzeriBelarusiansArmenianUzbekTajikJewishEthnic GermanKazakhGeorgianMoldovanRomaLezgin[4] 0.39% •

                                census 1926 census 1939census 1959census 1970census 1979census 1989census 2002 Tatars1,263,383 (48.7%)1,421,514 (48.8%)1,345,195 (47.2%)1,536,430 (49.1%)1,641,603 (47.6%)1,765,404 (48.5%)2,000,116 (52.9%) Russians1,118,834 (43.1%)1,250,667 (42.9%)1,252,413 (43.9%)1,382,738 (42.4%)1,516,023 (44.0%)1,575,361 (43.3%)1,492,602 (39.5%) Chuvash127,330 (4.9%)138,935 (4.8%)143,552 (5.0%)153,496 (4.9%)147,088 (4.3%)134,221 (3.7%)126,532 (3.3%) Others84,485 (3.3%)104,161 (3.6%)109,257 (3.8%)112,574 (3.6%)140,698 (4.1%)166,756 (4.6%)

                                 

                                160,015 (4.2%)

                                 

                                 

                                 

                                The official languages are and . According to the 2002 Russian Federal Law (), the is . Tatarstan's government as well as human rights groups and some Russian intellectuals are strongly opposed to this law. TatarRussianOn Languages of Peoples of the Russian Federationofficial scriptCyrillic[5][6]

                                 

                                 

                                Politics

                                 

                                The head of the government in Tatarstan is the President. , the President is (Tatar: Mintimer Şäymiev, Russian: Минтимер Шарипович Шаймиев). Tatarstan's unicameral National Parliament (Däwlät Sovetı, Государственный Совет) has 100 seats: 50 are for representatives of the parties, other 50 are for deputies from the republic's localities. The speaker of the National Parliament is (Färit Möxämmätşin, Фарид Хайруллович Мухаметшин).As of 2006Mintimer ShaeymievFarit Mukhametshin

                                 

                                According to the Tatarstan Constitution, the President can be elected only by the people of Tatarstan, but due to Russian federal law this law was suspended for an indefinite term. The Russian law about election of governors says they should be elected by local parliaments and that the candidate can be presented only by the president.

                                 

                                On , Shaymiev was re-elected for his fourth term by Parliament. This election was held after changes in electoral law and doesn't contradict the Tatarstan and Russian Constitutions.March 252005

                                 

                                 

                                Political status

                                 

                                The Republic of Tatarstan is a constituent republic of the Russian Federation. Most of the Russian federal subjects are tied with the Russian federal government by the uniform Federal Treaty, but relations between the government of Tatarstan and the Russian federal government are more complex, and are precisely defined in the of 2000. The following passage from the Tatarstan Constitution defines the republic's status without contradicting the Constitution of the Russian Federation:Tatarstan Constitution

                                 

                                On Delimitation of Jurisdictional Subjects and Mutual Delegation of Powers between the State Bodies of the Russian Federation and the State Bodies of the Republic of Tatarstan.The Republic of Tatarstan is a democratic constitutional State associated with the Russian Federation by the Constitution of the Russian Federation, the Constitution of the Republic of Tatarstan and the Treaty between the Russian Federation and the Republic of Tatarstan, and a subject of the Russian Federation. The sovereignty of the Republic of Tatarstan shall consist in full possession of the State authority (legislative, executive and judicial) beyond the competence of the Russian Federation and powers of the Russian Federation in the sphere of shared competence of the Russian Federation and the Republic of Tatarstan and shall be an inalienable qualitative status of the Republic of Tatarstan

                                 

                                 

                                Economy
                                The Spirit of Kazan
                                The Spirit of Kazan

                                 

                                Tatarstan is one of the richest regions of Russia, primary because of its oil industry (it was a leading oil-supplier in USSR in 1960s). Industrial production constitutes 45% of the Republic's . The most developed manufacturing industries are petrochemical industry and heavy truck production ().gross regional domestic productKamAZ

                                 

                                Tatarstan's GDP in 2006 was about 24 bln. USD.[1]

                                 

                                The Republic has a highly developed transport network. It mainly comprises highways, railway lines, four navigable rivers — Volga (İdel), Kama (Çulman), Vyatka (Noqrat) and Belaya (Ağidel), and oil pipelines and airlines. The territory of Tatarstan is crossed by the main gas pipelines carrying natural gas from Urengoy and Yamburg to the west and the major oil pipelines supplying oil to various cities in the European part of Russia.

                                 

                                 

                                Culture
                                Main article: Culture of Tatarstan

                                 

                                Major libraries include the Science Library of Kazan State University and the National Library of the Republic of Tatarstan. There are two museums of republican significance, as well as 90 museums of local importance. In the past several years new museums appeared throughout the Republic.

                                 

                                There are 12 theatrical institutions in Tatarstan.[7]

                                 

                                 

                                Education

                                 

                                The most important facilities of higher education include , , and , all located in the capital Kazan.Kazan State UniversityKazan State Medical UniversityKazan State Technical UniversityRussian Islam University

                                 

                                 

                                Religion
                                Main article: Islam in Tatarstan

                                 

                                The most common are , including , variants of and belief, and the . As of 2004, there were 1,208 buildings used for religious purposes in Tatarstan; 1,014 of which were Islamic, and 176 Russian Orthodox.faithsIslamSunniShi'aSufiRussian Orthodox Church

                                 

                                 

                                Miscellaneous

                                 

                                The people of ethnic majority of Tatarstan are usually offended when called Tartars. The preferred name is . Inhabitants of Tatarstan regardless of ethnicity are usually called ( : татарстанлы, : , ).TatarsTatarstanersTatarCyrillicLatinTatarstanlıтатарстанцы

                                 

                                The name derives from the Tatar and (an ending common to many West Asian countries). Other variants of the republic's name are Russian (former official Russian name) and Turkish .TatarstanPersian-stanTatariaTataristan

                                 

                                wish for their state to be renamed (like ), claiming that the region was called Bulgaristan by its inhabitants until 1922 in tribute to the early settlers.Some TatarstanersBulgaristanAlania

                                 

                                 

                                See also
                                • Tatars
                                • List of Tatars
                                • Music of Tatarstan
                                • Tatarstan Airlines
                                • Bulgars
                                • Mount Imeon

                                   

                                   

                                  Further reading
                                  • Daniel KalderLost Cosmonaut: Observations of an Anti-tourist
                                  • Ravil BukharaevThe Model of Tatarstan: Under President Mintimer Shaimiev
                                  • Azadeayse RorlichThe Volga Tatars: A Profile in National Resilience

                                     

                                     

                                    References
                                    1. ^(Tatar)Президент Татарстанның милли идеясен - "Булдырабыз!" дип билгеләде
                                    2. . "" (HTM). American Association of Teachers of Turkic. ^Tatar The language of the largest minority in RussiaRetrieved on -.200703-10
                                    3. . "" (PDF). Hokkaido University. ^Tatars as Meso-NationRetrieved on -.200703-10
                                    4. (2002). "" (XLS). 2002 Russian All-Population Census. ^National Composition of Population for Regions of the Russian FederationRetrieved on -.200607-20
                                    5. ^Strasbourg Court To Hear On Lawsuit Promoting Tatar Latin Alphabet
                                    6. ^(Russian)Верховный суд РТ признал республиканский закон о латинице недействительным, но спикер татарстанского парламента Фарид Мухаметшин считает этот вопрос открытым
                                    7. ^http://www.tatar.ru/index.php?DNSID=16846f275d8463f22dd25ec07638ae82&node_id=1302

                                       

                                       

                                      External links
                                      • (English)Official website of Tatarstan
                                      • .(English)A text of the agreement between the Government of the Russian Federation and the Government of the Republic of Tatarstan "On Delimitation of Authority in the Sphere of Foreign Economic Relations"
                                      • Сonstitution of the Republic of Tatarstan
                                      • Treaty Between the Russian Federation and the Republic of Tatarstan
                                      • Declaration on the State Sovereignty of the Tatar Soviet Socialist Republic
                                      • List of Intergovernmental Agreements Between the Russian Federation and the Republic of Tatarstan []show
                                            vdeSubdivisions of Russia















































































                                        Federal subjects































































































































































                                        Republics















































































                                        Adygea ·Altai ·Bashkortostan ·Buryatia ·Chechnya ·Chuvashia ·Dagestan ·Ingushetia ·Kabardino-Balkaria ·Kalmykia ·Karachay-Cherkessia ·Karelia ·Khakassia ·Komi ·Mari El ·Mordovia ·North Ossetia-Alania ·Sakha ·Tatarstan ·Tuva ·Udmurtia































































































































































                                        Krais















































































                                        Altai ·Kamchatka ·Khabarovsk ·Krasnodar ·Krasnoyarsk ·Perm ·Primorsky ·Stavropol ·Zabaykalsky































































































































































                                        Oblasts















































































                                        Amur ·Arkhangelsk ·Astrakhan ·Belgorod ·Bryansk ·Chelyabinsk ·Irkutsk ·Ivanovo ·Kaliningrad ·Kaluga ·Kemerovo ·Kirov ·Kostroma ·Kurgan ·Kursk ·Leningrad ·Lipetsk ·Magadan ·Moscow ·Murmansk ·Nizhny Novgorod ·Novgorod ·Novosibirsk ·Omsk ·Orenburg ·Oryol ·Penza ·Pskov ·Rostov ·Ryazan ·Sakhalin ·Samara ·Saratov ·Smolensk ·Sverdlovsk ·Tambov ·Tomsk ·Tula ·Tver ·Tyumen ·Ulyanovsk ·Vladimir ·Volgograd ·Vologda ·Voronezh ·Yaroslavl































































































































































                                        Federal cities















































































                                        Moscow ·St. Petersburg































































































































































                                        Autonomous oblasts















































































                                        Jewish































































































































































                                        Autonomous okrugs















































































                                        Chukotka ·Khantia-Mansia ·Nenetsia ·Yamalia































































































































































                                        Federal districtsCentral ·Far Eastern ·Northwestern ·Siberian ·Southern ·Urals ·Volga















































































                                        []show
                                            vde regionsTurkic-speaking















































































                                        shown in Federal subjects of Russiaitalics































































































































































                                        Many localities/ counties/ provinces

                                        Western Turkic
                                         Flag of AzerbaijanAzerbaijan1
                                         Flag of GagauziaGagauzia()Moldova
                                         Flag of KazakhstanKazakhstan
                                         Flag of IranIran
                                         Flag of UzbekistanUzbekistan
                                        Eastern Turkic
                                         Flag of Altai RepublicAltai Republic
                                         Flag of TuvaTuva















































































                                          


                                         Flag of BashkortostanBashkortostan
                                         Flag of Kabardino-BalkariaKabardino-Balkaria
                                         Flag of TatarstanTatarstan
                                        Flag of the People's Republic of ChinaXinjiang()China

                                         Flag of KhakassiaKhakassia















































































                                         


                                         Flag of ChuvashiaChuvashia
                                         Flag of Karachay-CherkessiaKarachay-Cherkessia
                                         Flag of TurkeyTurkey

                                         



                                         Flag of KyrgyzstanKyrgyzstan















































































                                         


                                         Flag of the Turkish Republic of Northern CyprusNorthern Cyprus2
                                         Flag of KarakalpakstanKarakalpakstan()Uzbekistan
                                         Flag of TurkmenistanTurkmenistan

                                         



                                         Flag of the Sakha RepublicSakha Republic















































































































































































































































                                        Includes the . Recognized only by Turkey; see .1Nakhchivan Autonomous Republic    2Cyprus dispute















































































                                        []show
                                            vdeTatarstan in Turkic topics















































































                                        Turkic languages















































































                                        Afshar ·Äynu ·Altay ·Azerbaijani ·Baraba Tatar ·Bashkir ·Bulgar ·Chagatai ·Chulym ·Chuvash ·Crimean Tatar ·Cuman ·Dolgan ·Fuyü Gïrgïs ·Gagauz ·Hunnic ·Ili Turki ·Karachay-Balkar ·Karaim ·Karakalpak ·Kazakh ·Khakas ·Khalaj ·Khazar ·Khorasani Turkic ·Kipchak ·Krymchak ·Kyrgyz ·Kumyk ·Kypchak group ·Nogai ·Old Tatar ·Old Turkic ·Ottoman Turkish ·Pecheneg ·Qashqai ·Sakha ·Salar ·Shor ·Kazan Tatar ·Tofa ·Turkic Avar ·Turkish ·Turkmen ·Tuvan ·Urum ·Uyghur ·Uzbek















































































                                        Turkic languages































































































































































                                        Turkic peoples















































































                                        Altays ·Azerbaijanis ·Balkars ·Bashkirs ·Bulgars ·Chulyms ·Chuvashs ·Crimean Tatars ·Cumans ·Dolgans ·Gagauz ·Iraqi Turkmen ·Karachays ·Crimean Karaites ·Karakalpaks ·Karapapak ·Kazakhs ·Khakas ·Khazars ·Kimek ·Kipchaks ·Krymchaks ·Kumyks ·Kyrgyz ·Meskhetian Turks ·Nağaybäk ·Nogais ·Oghuz Turks ·Qashqai ·Salar ·Syrian Turkmen ·Tatars ·Finnish Tatars ·Keräşen Tatars ·Lipka Tatars ·Siberian Tatars ·Volga Tatars ·Telengit ·Teleuts ·Tofalar ·Turkish Cypriots ·Turkish people ·Turkmens ·Tuvans ·Uyghur ·Uzbeks ·Yakuts ·Yörük ·Yugur































































































































































                                        Political issues















































































                                        History of the Turkic peoples ·Pan-Turkism ·Turanism ·Turkic languages































































































































































                                        Turkic states















































































                                        Azerbaijan ·Kazakhstan ·Kyrgyzstan ·Northern Cyprus ·Turkey ·Turkmenistan ·Uzbekistan































































































































































                                        Auton. republics















































































                                        Altai Republic ·Bashkortostan ·Crimea ·Chuvashia ·Gagauzia ·Karakalpakstan ·Khakassia ·Nakhchivan ·Sakha Republic ·Tatarstan ·Tuva ·Xinjiang































































































































































                                        Turkic homeland















































































                                        Göktürks































































































































































                                        Turkic studies















































































                                         

                                        Old Turkic script ·Proto-Turkic language ·Turkic alphabets ·Turkology














































































                                         


                                        Retrieved from ""http://en.wikipedia.org/wiki/Tatarstan : | | CategoriesTatar statesTatarstanTurkic statesHidden categories: | | All articles with unsourced statementsArticles with unsourced statements since March 2007Articles with unsourced statements since March 2008

                                         

                                                                                                                         TATARSTAN

                                         

                                                                                                                              (German Version)

                                         

                                        Grundinformationen über eine Republik in der Russischen Föderation

                                         

                                        Tatarstan gehört zu den wirtschaftlich bestentwickelten Republiken der Russischen Föderation. Die wichtigsten Wirtschaftszweige sind Erdölförderung und Erdgasgewinnung. Flugzeug -und Hubschrauberbau, Nahrungsmittel- und Textilindustrie sind ebenfalls von großer Bedeutung. Landwirtschaft nimmt eine zentrale Stellung ein: 65% der Fläche sind bebaut oder Weideland.

                                         

                                         * Fläche: 67 836km2                           

                                         

                                         * Einwohner: 3 772 800 (Stand 2001)

                                         

                                         * Hauptstadt: Kasan (Qazan)

                                         

                                         * Amtssprache: Tatarische Sprache, Russische Sprache  *

                                         

                                        * Staatschef: Rustam Minnihanov

                                         

                                         * Religion: überwiegend Islam und orthodox

                                        Bevölkerung

                                         

                                        Bei der Volkszählung machten die von den 3.779.265 Einwohnern Tatarstans 2.000.116 (= 52,92%) aus. 1.492.602 (= 39,49%) waren , 126.532 (= 3,34%) , 24.207 (= 0,64%) , 24.016 (= 0,64%) , 23.702 (= 0,63%) , 18.787 (= 0,50%) und 14.911 (= 0,39%) . Die Tataren sind ein Turkvolk.2002TatarenRussenTschuwaschenUdmurtenUkrainerMordwinenMariBaschkiren

                                        Geschichte

                                         

                                        Tatarstan war zu Zeiten der Sowjetunion eine Autonome Sowjetrepublik (ASSR). Mit Auflösung der Sowjet Union wurden Tatarstan weitreichende Autonomierechte eingestanden.

                                        Geographie

                                         

                                        Tatarstan liegt westlich des am Zusammenfluss der Flüsse und , der hier durch den seeartig verbreitert ist. UralgebirgesWolgaKama Samaraer Stausee

                                        Wirtschaft

                                         

                                        Tatarstan gilt als eine der reichsten Republiken Russlands. Es betreibt eine eigenständige Wirtschaftspolitik. Quelle:

                                        http://www.uni-protokolle.de/Lexikon/Tatarstan.html

                                         

                                        Politische Situation

                                         

                                        Tatarstan ist eine autonome Republik in der Russischen Föderation, ca. 800 km östlich von Moskau. Die Fläche beträgt rund 68 000 Quadratkilometer, die Einwohnerzahl liegt bei etwa 3,8 Millionen, davon ca. 74% in den Städten. Hauptstadt von Tatarstan ist , das mit etwa 1,1 Millionen Einwohnern auch größte Stadt der Republik ist. Über die Hälfte der Einwohner der Republik sind Tataren, 39 Prozent sind Russen. Zu den offiziellen Sprachen zählen Tatarisch und Russisch. Die tatarische Hauptstadt ist das Zentrum des . Die Tataren bekennen sich überwiegend zum Islam, die Russen sind orthodoxe Christen. Tatarstan liegt in der osteuropäischen Ebene und umfasst das Tiefland der mittleren , die in diesem Bereich zum Samaraer Stausee aufgestaut ist. Etwa die Hälfte des Gebietes wird landwirtschaftlich genutzt; im Mittelpunkt steht dabei der Anbau von Getreide und Futterpflanzen. Darüber hinaus werden Rinder- und Pelztierzucht betrieben. Ein bedeutender Wirtschaftsfaktor ist die Förderung von Erdöl und Erdgas, von denen Tatarstan große, zum Teil noch unerforschte Reserven hat. Kazan ist ein überregional wichtiger Industriestandort mit zahlreichen Produktionszweigen wie Flugzeug und Hubschrauberbau, Erdölverarbeitung und Textilindustrie. Das Verkehrsnetz ist gut entwickelt, wozu auch die Schifffahrt auf mehreren Flüssen (u.a. Wolga und Kama) beiträgt. Mehr als 16% der Fläche ist von Wäldern bedeckt, die überwiegend aus Laubsorten wie Eichen, Linden oder Birken bestehen. Nadelwälder beinhalten Kiefern und Tannen. Die lokale Fauna ist durch 430 Wirbeltierarten repräsentiert. Das Klima ist gemäßigt-kontinental, manchmal gibt es Dürren. Die Durchschnittstemperatur im Januar ist -14°C, im Juli +19°C. Tatarstan besitzt 12 professionelle Theater, eine Philharmonie, mehrere Staatsorchester, eine Reihe Verlagshäuser, 88 staatliche Museen, 5 Nationalparks, 1700 Bibliotheken, 170 Zeitungen und 35 Zeitschriften. Zur Zeit wird die Restaurierung des Kazaner Kremls durchgeführt, der nicht nur ein administratives, sondern auch ein Museumskomplex werden soll. Die Republik besitzt ein sehr reiches Geschichts- und Kulturerbe. Das Zusammentreffen mindestens dreier Kulturkreise (des turktatarischen, des russisch-slawischen und des finno-ugrischen), sowie zweier Religionen (Islam und Christentum) definiert die Einzigartigkeit dieser Region, die Originalität ihrer Kultur und ihrer Werte.     KasanKasanIslam in RusslandWolga







                                        Quelle: http://alenos.piranho.de/regionen/tatarstan.htm   

                                         

                                             

                                         

                                                                                           Die Geschichte des Wolga-Ural-Raumes 

                                         

                                        Das nördliche Schwarzmeergebiet und der Wolga-Ural-Raum sind die Heimat der Türkvölker seit dem 4. Jahrhundert. Die größte Gruppe der  Türkvölker aus Zentral Asien kommen hierher im Jahre 374 mit unter der (Hunnen).König Balamir (od. Balamber) Sein Nachfolger, der (400-453) Hunnen KönigAtilla erobert fast ganz Europa und gründet hier ein Imperium. Nach dem Tod Attilas, können seine Söhne das Imperium nicht aufrecht erhalten. Zum Schluss, gründeten sich kleine Staaten wie Ungarn und Groß Bulgarien aus den Hunnen in diesen Territorien.

                                         

                                        Obwohl das Gründungsjahr des großen Bulgar Staates unklar ist, werden in gothischen Jahrbüchern im Jahre 550, die im nördlichen Schwarzmeer beheimateten Bulgar Staaten erwähnt und dass sie öfters Kriege mit dem Byzantinischen Imperium geführt haben. Der letzte Herrscher dieses Staates war Kubrat Khander im Jahre 665 starb. Später wurde dieses Gebiet von den Khazar Türken aus Zentralasien erobert und die Bulgaren wurden vertrieben. Letztendlich teilten sich die Bulgaren im Jahre 679 in drei Gruppen. Ein Teil der Bulgaren siedelten sich in der nähe des Donau Flusses, ein zweiter Teil sich im nördlichen Bereich des Kaukasischen Gebirges, und ein dritter Teil in den Wolga-Ural-Gebiet.

                                         

                                        Die von den Hunnen abstammenden Bulgaren die sich in der nähe der Donau eingesiedelt haben mischten  sich mit den dort einheimischen slawischen Völkern und unter der Byzantinischen Herrschaft haben sie die Christliche Religion übernommen. Im laufe der Zeit wurden die Bulgaren vollkommen ins slawische assimiliert, was auch dazu führte dass sie auch ihre türkische Sprache vergaßen. Die heutigen Donau-Bulgaren sprechen die slawische Sprache und haben mittlerweile nichts gemeinsam mit den anderen Turk Völkern außer die Bezeichnung bzw. Namen .„Bulgar“ 

                                         

                                        Die im Jahre 679 von den Khazar-Türken von der nördlichen Schwarzmeergegend vertriebene dritte Gruppe der  Bulgaren siedelt sich im nördlichen Kaukasusgebirge an. Die Enkel dieser Bulgaren leben immer noch in diesem Gebiet und werden „Karatschai, Kumuk und Balkar Türken“ genannt. Diese nehmen den islamischen Glauben an und sprechen auch heute im alten türkischen Dialekt.

                                         

                                        Im Jahre 679 kam die dritte Gruppe der Bulgaren ins Wolga-Ural-Gebiet. Seit dem späten 9. Jahrhundert wurde dieses Gebiet von diesem Türkvolk beherrscht. Die Wolga Bulgaren hatten 922 den Islam angenommen und begonnen, ein weitreichendes Handelsnetz aufzubauen. Die Geschäftsverbindungen reichten von Venedig bis nach China, und dank der enormen Wichtigkeit des Bulgarenreiches für den internationalen Handel, breitete sich bald Wohlstand in der Region aus.

                                         

                                        Im 13. Jahrhundert zerstörten die Mongolen das Bulgarenreich und verleibten das Gebiet der Goldenen Horde ein, in der eine mongolische Oberschicht über die Einheimischen, meist muslimische Bevölkerung herrschte. Damals waren die Tataren ein Teil  von dieser  mongolischen Oberschicht.

                                         

                                        Der Begriff „Tataren“taucht bereits in turksprachigen Quellen aus dem 8. Jahrhundert sowie mehreren chinesischen Berichten des ersten Jahrtausends auf und bezeichnete zwei kleinere Stämme in der Nähe des Altai-Gebirges. Einer dieser Stämme konkurrierte Anfang des 12. Jahrhunderts erfolglos mit den Mongolen um die Herrschaft im nördlichen Zentralasien.  

                                         

                                        Als die Mongolen unter Dschingis Khan im 13. Jahrhundert ein riesiges Weltreich aufbauten, verleibten sie ihren Heeren auch Angehörige verschiedenster Völkerschaften ein, die sich dann mehr oder weniger freiwillig an den Eroberungen beteiligten. Auch die Tataren wurden so zu einem Teil der Heere Dschingis Khans.

                                         

                                        Nach den Eroberungen des Mongolen Dschingis Khan Anfang des 13. Jahrhunderts vermischten sich allmählich die mongolischen und die türkischen Völker. Sie wurden von den Europäern zusammenfassend als Tataren bezeichnet. Sie bildeten, wie gesagt, das Khanat der Goldenen Horde, das im 13. Jahrhundert von Dschingis Khans Enkelsohn Batu Khan errichtet worden war. Im Laufe der Zeit, wurde die mongolische und tatarische Oberschicht vollkommen ins einheimischen muslimisch-türkischen Völker assimiliert. Das Reich umfasste bis zu seinem Niedergang im 15. Jahrhundert weite Teile Russlands und teilte sich dann in die unabhängigenKhanate Kasan, Astrachan, Sibir und Krim

                                         

                                        Die Kasan Khanate wurde an der Wolga-Ural-Gebiet errichtet. Dieser Khanate nahm ihren Namen von ihrem Hauptstadt Kasan. Kasan liegt an der Mündung des Stausees Kasanka an der Wolga. Der Einflussbereich dieses Khanats reichte zeitweilig bis nach Moskau, das ihm in dieser Zeit tributpflichtig war.

                                         

                                        1552 beendete Iwan der Schrecklichemit der Einnahme Kasans die Herrschaft des Khanats, und für die Tataren begann das Leben unter russischer Herrschaft. Zunächts übte das Zarenreich seine Herrschaft ziemlich brutal und rigide aus: die meisten Moscheen wurden zerstört und alle Muslime aus den Städten vertrieben. Unter russischer Herrschaft verloren die Tataren nicht nur ihr Hab und Gut, sondern fast ihre Identität. Die neue russische Administration konfiszierte alle Ländereien und Eigentümer, und versuchte die Untertanen zum Christen zu bekehren. Ein kleiner Teil des tatarischen Adels ließ sich aus Furcht um Leben und Privilegien bekehren und verlor dadurch die Nationalzugehörigkeit. Das einfache Volk jedoch kämpfte gegen diese Zwangsbekehrung, und wurde deshalb verfolgt, unterdrückt, zwang umgesiedelt oder verließ die Heimat. Immer wieder unternahmen die Muslime des Wolga-Ural-Gebiets Aufstände gegen die russische Herrschaft, die jedoch alle niedergeschlagen wurden.  

                                         

                                        Ende des 18. Jahrhunderts änderte die russische Zarin Katharina II. die Politik gegenüber den muslimischen Untertanen des Zarenreiches: sie versuchte, sie durch entgegenkommen zu integrieren. Katharina schuf die „Geistliche Versammlung für die Muslime Russlands“in Orenburg, die direkt unter der Kontrolle der russischen Behörden stand und als oberste Behörde für alle religiösen Belange zuständig war. Auch durch die Unterstützung dieser Institution entstand im 19. Jahrhundert unter den Tataren ein geistlich geprägtes Buchwesen und so etwas wie eine .„tatarische Aufklärung“ Besonders wichtig wurde die islamische Reformbewegung des Dschadidismus (Neuerung,, die aufkläresisches Gedankengut auch unter den Tataren und Baschkiren des Wolgaraumes verbreitete. von arabisch dschadid= neu)

                                         

                                        Neben anderen Sachen forderten die Dschadidisten, dass die Muslime Russlands sich mit den Neuerungen der europäischen Zivilation auseinandersetzen sollten, und diese konnten nur über russische Vermittlung kennen gelernt werden. Folgerichtig wurde Russisch Teil der Ausbildung an den dschadidistischen Medresen (islamische Hochschulen) des Wolga Raums, und viele dort ausgebildete Tataren gingen an das neugebildete Lehrerseminar in der Stadt Kasan, das bald zum Zentrum der entstehenden tatarischen Nationalbewegung wurde. Die meisten der führenden Aktivisten der Nationalbewegung des 20. Jahrhunderts hatten hier studiert.

                                         

                                        Nach der Revolution von 1905 wurden die Pressegesetze liberalisiert, und erstmals konnten tatarische Zeitungen in Kasan, Orenburg, Ufa und anderen Städten des Wolga-Ural-Gebietes erscheinen. Hinter diesen Publikationen stand eine Nationalbewegung, die sich bald in sozialrevolutionäre, liberale und konservative Fraktionen aufspaltete. Seit dieser Zeit gab es in der Duma, dem russischen Parlament, auch eine muslimische Fraktion, die besonders von Tataren dominiert wurde. 

                                         

                                        Der Sturz des Zaren in der Februarrevolution 1917wurde von den nichtrussischen Völkern des Zarenreiches begrüßt. Sie sahen darin eine Chance, größere Eigenständigkeit und sogar die Unabhängigkeit zu erlangen. Die Muslime Russlands organisierten im Mai 1917 in Moskau einen Kongress, auf dem diskutiert wurde, ob man für die territoriale oder für eine kulturelle Autonomie der Muslime Russlands plädieren sollte. Der Kongress plädierte für territoriale Lösung.

                                         

                                        1919 riefen die Bolschewiki eine Bashkirische und 1920 Tatariscshe und Tschuwasische Republiken aus. Die Aufbauphase der tatarischen und bashkirischen Republiken in den zwanziger und dreißiger Jahren war mit blutigen Säuberungen verbunden, hinzu kam, dass ein großer Teil tatarischen Intelligenz ins Exil ging. Im Fernen Osten entstanden in Japan, Korea, China und Mandschurei tatarische Kolonien.

                                         

                                        Im zweiten Weltkrieg veränderte sich die Bevölkerungsstruktur des Wolga-Ural-Gebietes: nach dem deutschen Überfall auf die Sowjetunion wurden viele Bewohner der westlichen Gebiete der Sowjetunion in den Ural evakuiert, so dass Russen, Ukrainer und Weißrussen in großer Zahl nach Tatarstan und Bashkirien kamen.

                                         

                                        In den siebziger Jahren begannen tatarische Intellektuelle langsam und vorsichtig, das Bild der tatarischen Nationalbewegung seit Anfang des 20. Jahrhunderts zu revidieren. Während sie früher in der Sowjetunion unterschiedlos verurteilt worden war, sahen Historiker in ihr nun auch positive Anteile. Der eigentliche Umschwung in dieser Frage fand allerdings erst in der Zeit der Perestroikastatt.

                                         

                                        In den achtziger Jahren, in den Jahren von Glasnost und Perestroika, änderte sich auch viel in der Wolga-Ural-Region. Unabhängigkeitsbewegungen entstanden und tatarische und baschkirische Intellektuelle begannen, für ihre Sprachen und Kulturen größeren Einfluss zu fordern. 1990 erklärten die Republiken Tatarstan und Bashkirien ihre ,Souveränität und seitdem bemühen sich die beiden Gebiete, möglichst große Eigenständigkeit zu erlangen, ohne die Russische Föderation ganz zu verlassen. Beide Republiken haben ihre Beziehungen zur Russischen Föderation mit Verträgen geregelt.  

                                         

                                         AUTOR:              Hayrettin Gülecyüz

                                         

                                                                          Turkologe-Redakteur

                                         

                                        Das war ein Vortrag im Deutsche Angestelten Akademie, München, 2005.

                                         

                                        Die Quelle:

                                         

                                        1. Sebastian Cwiklinski, Die Wolga an der Spree, Berlin, 2000

                                         

                                        2. Microsoft Encarta Enzyklopedie 2003

                                         

                                        3. Prof. Nadir Devlet, Die Geschichte des Nationalen Kampfes der Russlandtürken zwischen 1905-1917, Ankara, 1985

                                         

                                                                                                         
                                                                                   TATARSTAN

                                         

                                                                                                              (Tatar version)

                                                                       İdel Buyı Tatarlarınıñ Qısqaca Tarixı

                                         

                                        (Monda İdel buyı tatarları tarixının qısqa variantı birelä. Tarixnın ozın variantı Tatarstan History-1.dän başlanıp axırğaça däwam itä).

                                         

                                        Hunnar

                                         

                                        Hunnar (Ğunnar) Törki qäbilälär berläşmäse. 2.- lärdä Könçığış töbägendä Üzäk Asíadan çıqqan Hunnular belän cirle Sarmat häm Uğır qäbiläläre qatnaşasında oyışa. . yıllarda Hunnarnıñ könbatışqa taba xäräkät itä başlawı nä etärgeç bula. Qarşılıq kürsätkän qäbilärne yawda ciñä-ciñä Könbatış Awrupaqa barıp citälär, üz bilämälären dän başlap buylarına qädär cäyelderälär. Ayıruça dan-şöhrät qazanu çorları 4. yözUral370Xalıqlarnıñ oluğ küçeneşeİdelDunay yılğasıAttilacitäkçelege däwerenä turı kilä. Anıñ wafatınnan soñ (453.) Hun qäbiläläre berläşmäse berniçä öleşkä tarqala.

                                        Bolğarlar

                                         

                                          Bolğarlar (Bulğarlar), Törki qäbilälär törkemeneñ cíyılma ataması. Berençe märtäbä Bolğarlar 5. yöz6. yözlär Bízantia çığanaqlarında telgä alınalar. Kilep çığışların Könyaq Seber häm Ural töbägennän Könbatış Qawqaz belän Don buylarına küçengän Törki-Uğır qäbilälär törkeme belän bäylilär. 6. yöz 7. yözlärdä Bolğarlar utriğur, kutriğurdip Bízantia çığanaqlarında iskä alına. 6. yöz urtalarınnan Bolğarlar Törki Qağanlıqqa buysınğannar. 630. yıllar xan Qubratcitäkçelegendä Böyek Bolğar däwläte oyıştırıla. Xäzär Qağanlığı belän köräş barışında Bolğarlarnıñ ber öleşe 670. yıllarda Dunay yılğası tamağı buylarına küçenep kitkän (q. Berençe Bolğar patşalığı ), ber öleşe üz cirlärendä qalğan, Xäzär Qağanlığına buysınğan häm soñraq Tönyaq Qawqaz töbägenä qısrıqlanğan (q. Balqarlar , Qaraçaylar). Şulay uq qayber Bolğar qäbiläläre Pannoniagä (xäzerge Macarstan ) häm Tönyaq İtaliagä küçep kitkän. Kafkaziä tiräsendä 8. yözdä Ğäräp-Xäzär suğışları köçäyüe nöticäsendä Bolğar ıruğ-qäbilälärennän Bolğar, Bäräncär, Barsil, Bilär, Sawir häm başqalar, Xäzär Qağanlığı cirlären qaldırıp,  Urta İdelbuyla rına küçengännär. 9. yöz azaqlarında - 10. yöz başlarında, İdel-Ural aralığındağı Törki häm Fin-Uğır qäbilälären berläşterep, İdel buyı Bolğar däwläten tözegännär. Bolğarlarnıñ  İdel belän Ural aralığında yäşäwçe xalıqlarnıñ (Tatar , Çuaş , Bisermän , Başqorth.b.) etnokultur taríxına zur yoğıntısı bulğan.

                                                                                

                                        İdel buyı Bolğar däwläte

                                         

                                        İdel buyı Bolğar däwläte (İdel-Çulman buyı Bolğarı), Urta häm buyındağı feodal däwlät ( lär). İdelÇulman9. yöz13. yöz

                                        Taríx

                                         

                                        Şuşı töbäktä yäşäwçe Bolğar, Barsil, Bäräncär, Bilär , Suar -Sabir, Äsägel, Bortas h.b. Törki häm Fin-Uğır qäbilälär bilämäläre berläşüennnän barlıqqa kilgän. Başqalası - Şähri Bolğar. Bolğar däwläten oyıştıru häm Xäzär Qağanlığı , Kiev Ruse belän köräş-bäreleşlär 10. yöz11. yözlärdä Almış iltäbär, Mikail bin Cäğfär, Mö'min bin Äxmäd, Mö'min bin âl-Xäsän, Talib bin Äxmäd h.b. idaräsendä däwam itä. Boxara häm Bağdad belän ilçelek bağlanışları urnaştırıla (q. Bolğarğa âl-Moqtädir ilçelege),  Kiev h.b. Rus kenäzlekläre belän solıx kileşüe tözelä (q. Bolğar-Rus kileşüläre). 922. yılda däwlät külämendä Íslam dine qabul itelü däwlätçelekne nığıtuğa, mädäni häm säyäsi üseşkä kiterä. 11. yöz13. yözlärdä Bilär, Bolğar, Aşlı, Cükätaw, İbrahim, Suar h.b. şähär-qalalarda timer äyberlär häm qoral citeşterelä, tire-kün eşkärtelä, altın-kömeştän bizänü kiräk-yarağı h.b. eşlänä, säwdä alğa kitä. , , kenäzlekläre, il-mämläkätläre belän säwdä bäyläneşläre urnaştırıla. Kürşe kenäzleklär belän suğış-bäreleşlär dä qabatlanıp tora. Bolğar -ämirläre (), (), (), () h.b. Ğäräp xälifälegeBízantíaRusUrta AsíabäkMurom1088Suzdal1107Yaroslavl1152Ustyug1218rusşähärlärenä yaw yörgännär, ber ük waqıtta Rus kenäzläre oyıştırğan höcümnärne kire qaqqannar.

                                        Almış

                                         

                                        Almış (Almas) iltäbär (9. yöz axırı – 10. yöz urtaları), idaräçese (iltäbäre). Möselmanlıqta alğan iseme Cäğfär bin Abdullah. neñ ulı. 10. yöz başında na buysınğan däge il-bäklek xakime. qağanlığına buysınudan qotılu teläge belän Bolğar qäbilälären berläşterü öçen köräşä. İdel buyı BolğarıŞilkiXäzär qağanlığıUrta İdälXäzärBağdad xälifäsenä ilçelär cibärä. 922. yılda xälifä ilçeläre ğa kilä. Almış iltäbär idaräse waqıtında İdel buyı Bolğarı möstäqil däwlät bulıp oyışa. âl-MoqtädirBolğar

                                        Bolğarğa âl-Moqtädir ilçelege

                                         

                                        yoğıntısın cäyelderü.Bolğarğa âl-Moqtädir ilçelege, xälifälegeneñ 921.-23. yıllarda ilçelegenä () cawap räweşendä cibärelgän säyäsi missiyäse. Niätläre: na qarşı berdämlek kileşüen tözü, xälifälekneñ däräcäsen kütärü, Bağdadİdel buyı BolğarıBoxarağa häm Bağdadqa Almış xan ilçelegeXäzär qağanlığıÍslam İlçelek citekçese , särkätibe , äğzalardan törki telle xärbilär Täkin belän Bars bulğan. İlçelär Bolğarlar cirenä 922. yılnıñ 12. May könendä kilep citä, qarşı aluçı xanğa xälifäneñ xatın häm büläklären tapşıra. İlçelek nı da räsmi din dip iğlan itüdä qatnaşa. Sähsän âr-Räsibiİbn FazlanAlmışÍslamBolğar

                                        Bilär

                                         

                                        Bilär yä ki Bülär ul .– lärdä ndä yılğasında urnaşqan iñ olı adı. Çit il yazmalarında Böyek Şähär dip atala. 10. yöz13. yözBolğar däwläteYäwşirşähär

                                        Taríx

                                         

                                        Şähär nigezen qäbiläse salğan dip farazlana. Säwdä eşe Şäreq illäre ilä Awrupa illäre barğan: törle lar, - , bal, qíbat kün, bizäklär, timer-tomır äyberläre. Şähärdä küp baylıqlar tuplanuı säbäple anda iminlek çaraları da qaralğan ide.Bilärlärarasında bodaykäräzsağızEçke şähär nığıtmalar belän ike qat uralğan bulsa, tışqı şähär tağın da öç qat uralğan ide. Şähär alğan alanı 620 hektar tiräse, tışqı nığıtmaları ilä alanı 800 hektarga citä ide. Bilär şul çaqtağı Awrupanıñ iñ olı şähäre ide. Şähärneñ alğa kitkän çorı .– lärgä turı kilä. Qayber taríxçılar fikerençä, .– lärendä Bilär neñ başqalası ide. 11. yöz13. yöz12. yöz13. yözBolğar däwläte

                                        Míğmarlıq

                                         

                                        Şähär bínaları taştan wä kirpeçtän salınğan ide. Qazış eşlärendä eçke qala üzägendä aq taştan salınğan mäçet tabılğan, anıñ bínaları 2500 q.m. tiräsendä alan ala. Mäçettän tış üzäktä ikeqatlı saray, mäyetxänä açılğan. Olı saraynı qazıp çığaru eşe bara. yılğasında oyıştırıluı säbäple Bilär şähäre bik olı säwdä üzäge dä ide. Şähärneñ Çığış qapqası tiräsendä kärwan saray bar ide.İdelBöyek İdel yulı

                                         

                                        Bilär şähäre bik yaxşı cíhazlanğan ide, anda su-uzdırğıç ta, pıçraq su-uzdırğıç ta bar ide. Yortlarnı idän eçendä urnaşılğan köpçälär arqılı qaynar su yögertep cılıtqannar, bügen bu texnologíyä “cılı idän” dip atala. Yort täräzäläre píalalı ide. Munçalar da bik olı ide, tışqı küreneşe belän bügenge Ğosmanlı Törkiyäsendäge munçalarğa oxşaş.

                                        Hönärçelek

                                         

                                        Bilär, säwdä üzägedäy bilgele buluınnan tış, ul äle olı hönärçelek üzäge dä ide. Bilärdä , qoyğannar, äyberläre, citeşterelgän,   cäyelgän. Bilärdä waq serle yozaqlar yasala ide. Şähärdä yuqa itep eşkärtelgän tirelär turında yıraq illärdä dä belgännär. Bilärdä törle bizäk äyberläre citeşterelgän. Bilärdä çülmäk yasaw eşe dä olı däräcägä kütärelgän. Soñğı qazışlar waqıtında píala yasaw, annan törle sawıtlar yasau urınnarı tabılğan, täräzä píalası da yasalğan. Awrupada ul çorda töslängän píala siräk bizäkläw öçen genä qullanılğan. baqırbronztimerkün äyberläresöyäk eşkärtü

                                        Cimerelü

                                         

                                        . yılda xan ğäskärläre tarafınnan cimerelä. yazuınça: «Moğollar berniçä kön eçendä isemennän başqa şähärdän bernärsä dä qaldırmílar». Soñraq şähär yañadan beraz torğızıla, ämma elekkege íqtísadí wä säyäsi däräcäsenä kütärelä almí. 1236BatíCöwäyni

                                        Xalıq

                                         

                                        Yäşägän xalıq sanı bilgesez. Moğollar cimerüdän soñ şähär xalqı yaqında bulğan awıllarğa küçkännärder, wä alar çorında da bar ide äle. Altın Urda

                                        Soñğı çorda

                                         

                                        Şähär xäräbäläre bügenge nıñ yänäşäsendä. . yılda Urıs çuqınuçılar “izge çişmä”gä taba yul salıp, Bilär xäräbäsennän 1,5 km yıraqlıqta bulğan olı awıl xäräbäsenä bik zur zían kitergännär. TatarstanBilär awılı1994

                                        Qazışlı öyränü

                                         

                                        . yıldan birle şähär xäräbäsendä qazıp öyränü, nığıtıp saqlau eşe bara. Bu eşlärne ov citäkçelekendä neñ qazış bülege alıp-bara. Başqa öyränüçelär - Tatişçev, Rıçkov häm Xucin.1967A.X.XälikQazan Üniversitäte

                                                                                              

                                        İdel buyı Bolğar däwlätenä oyıştırılğan yawlar

                                        Rus kenäzläreneñ İdel buyı Bolğarına oyıştırğan yaw-höcümnäre

                                         

                                        töbägendä üz yoğıntıların köçäytüne, möhim säwdä yulın qulğa alunı maqsat itkän yawlar:İdel
                                        1. ñ böyek kenäze 'neñ, buysındırıp, yasaq tülätergä niätläp, . yılda oyıştırğan yawı üzara solıx tözü belän tämamlana.KievneVladimir IBolğar xalqın985
                                        2. ä yaw çapqannan () häm üz bilämälärenä Rus köçläre belän bergä kilgän   ütergännän soñ (, xannıñ kiäwe, kenäze , . yılda İdel buyı Bolğarına höcüm itä, Bolğar ğäskären ciñgäç, berniçä qalanı cimerep, yandırıp kitä.BolğarlarSuzdalg1107QıpçaqÄyyübne1117Vladimir-SuzdalYuri Dolgoruki1120
                                        3. . yılda Vladimir-Suzdal kenäze oyıştırğan yaw, anıñ ğäskäre qalasın ala, cimerä-yandıra.1164Andrey Bogolyubskiİbrahim
                                        4. -. yıllarda şuşı kenäzneñ ulı suğışçıları, belän kenäzläre ğäskärläre yärdämendä, ñ könbatışında Bolğar bilämälären basıp alalar, berniçä qala häm awılnı yandıralar.11711172MstislavMuromRyazan'İdelne
                                        5. . yılda Vladimir-Suzdal kenäze tarafınnan zur höcüm oyıştırıla; 1183Vsevolod III Bolşoye Gnezdoul şähärenä taba yaw çaba, , qamí, ämma uñışqa ireşä almí, solıx kileşüe tözergä möcbür bula.BilärTuxçinBilärne
                                        6. . häm . yıllardağı yawlar Bolğarlarğa zur zían kitermi.11851205
                                        7. Bolğarlar . yılda Ustyugka höcüm itkännän soñ, Vladimir-Suzdal kenäze . yılda zur ğäskär belän kilä. şähären yawlap ala häm yandıra. Anıñ bu yawı . yılğı kileşüe belän tämamlana. Şunnan soñ Bolgar ilenä . yılğı xan ğäskärläre höcümenä çaqlı zur yawlar bulmí.1218Yuri Vsevolodoviç1120Aşlı12211236Batí

                                           

                                          Şuşı suğışlar häm (, , ) Bolğar däwläten köçsezländerä. Mongol yawları122312291232

                                                                               

                                          İdel buyı Bolğar däwlätenä Monğol yawları

                                                                                                (1223-1236)

                                           

                                          yanındağı suğışta uñışqa ireşkännän soñ, . yılda bahadur belän noyon citäkçelegendäge Monğol ğäskärneñ ber öleşe ilenä höcüm itä. Läkin neñ töbägendä Bolğar suğışçıları qarşılığına oçrí häm ciñelä. . yılda Kükdäy belän Söbedäy bahadurlar citäkçelegendä atlı ğäskär qabat höcüm itä, buyında nıñ çik sağındağı suğışçıların ciñep, ilgä bärep kerä, talap kitä. . yılda qabat atlı Monğol ğäskäre Könyaq-Könçığışın häm nıñ ber öleşen tuzdıra. xan citäkçelegendäge kümäkläşterelgän ğäskär . yılda , , h.b. şähär-qälğälärne yawlap aluğa ireşä, şunnañ soñ nıñ ber öleşenä äwerelä.Kalka yılğası1223SöbedäyCöbäBolğarİdelJiguli tawları1229Cayıq yılğasıBolğarlar1232Başqortostanİdel buyı BolğarıBatí1236BilärSuarCükätawİdel buyı BolğarıCüçi Olısı

                                           

                                          Yawğa qarşı xalıq kütäreleşläre bastırılğaç (, ), Bolğar däwläte ıñ ber ı bulıp qala. axırı - başlarında elekkege däwlät cirlegendä , , , bäklekläre barlıqqa kilä. Bayan belän Cik quzğalışıBaçman xäräkäteAltın Urdanolıs13. yöz14. yözBolğarQazanQaşanCükätaw

                                           

                                          İdel  buyı  bolgarları   turında VİDEO qaragız: 

                                           

                                           http://www.youtube.com/watch?v=a1DmlmoTEqU&feature=share

                                                                                                

                                          Altın Urda

                                           

                                          Altın Urda ul isemle onığı barlıqqa kitergän böyek däwlät iseme. . yılda däwläten yawlap alğannar. . yılda Altın Urda qabat eçke suğışlarğa bata wä tulısınça biş ayırım xanlıqqa bülenep tarala: , , , , , .Batu xanÇınğız xan1236Moğollarİdel buyı Bolğar1440Qazan XanlığıSeber XanlığıÄsterxan XanlığıQırım XanlığıZur UrdaNuğay Urdası

                                                                                              

                                          Qazan xanlığı

                                          .

                                          Qazan Xanlığı, däwläte bilämäläreneñ Tönyaq öleşendä – Urta buyında barlıqqa kilgän häm - . yıllarda (qayber çığanaqlar buyınça -1552.) yäşägän feodal däwlät. Elekke , , , h.b. qayber bäkleklärneñ bilämälären berläştergän. Nigezläwçese – (anıñ ulı digän faraz da bar). näselennän bulğan Oluğ Möxämmädkä häm gä qädär Qazan cire bäkläre belän idarä itelgän. Başqalası – . Töp xalqı – . Xanlıqta şulay uq cirle xalıqlardan , , , häm da küpläp yäşägän. Xalıq igençelek, terlekçelek, şähärlärdä (, , , , h.b.) başlíça hönärçelek belän şöğellängänAltın Urdaİdel143815521445Bolğar bäklegeCükätaw bäklegeQazan bäklegeQaşan bäklegeOluğ Möxämmäd xanMäxmüd xanÇıñğız xanĞiäsetdinBolğarQazanTatarlarMariÇuaşMordwaUdmurtBaşqortlarQazanArçaCükätawQaşanÇallı

                                          İqtisad

                                           

                                          Balçıqtan sawıt-saba, ağaçtan törle äyberlär yasaw, timer eşkertü, kün eşlänmäläre, suğış häm eş qoralları citeşterü, zärgärçelek hönärläre alğa kitkän. İdel, , , buylarında yäşäwçelär , ,   nda häm şähärdäge ÇulmanNoqratUralUrta AsíaQawqazUrısMarkiz utırawıTaşayaq kenäzlekläre h.b. töbäklär belän säwdä itkännär. Qazan yanındağı mäydanında zur yärminkälär eşlägän. İgençelektä söyurğal häm näseldän cirbiläwçelek tärtipläre yäşägän.

                                          Säyäsät

                                           

                                          Däwlät başında torğan. Anıñ eşçänlege asılda äğzaları qarar-kiñäşläre nigezendä alıp barılğan. Xannan qala aqsöyäklär qatlawın , , lar, lar, ä xärbi qatlawnı , , lär täşkil itkän. İdaräçe ıruğlar: , , , .  Däwlät dine – .  Ruxanílar qatlawına , , , xandíwanbäkämirmorzaruxaníuğlanbahadiriçkiArğınBarınQıpçaqŞirinÍslamsäyetşäyexqazíimam h.b. kergän. Dini yolalarnı ütäwdän tış, alar xalıq arasında mäxkämä eşlären başqarğannar, mäktäp-mädräsälär totqannar.

                                          Mädäniät

                                          Yazu beleme häm kitapxanälär

                                           

                                          Mädräsälärdä bay kitapxanälär tuplanğan, kitap küçerep yazu ostaları (xattatlar) tärbiälängän.

                                          Şiğriät

                                           

                                          Qazan Xanlığı çorında mäşhür şağirlärdän , , , , h.b. ícatı kiñ tanıla. Ayıruça olı fiker iäse Möxämmädyarnıñ şiğir, poemaları xalıq tarafınnan yaratıp qabul itelä; şiğriättä ul yaña tradisilärgä nigez sala. ta aq taştan zatlı bína tözü, taşnı häm ağaçnı uyıp bizäk töşerü hönärçelege alğa alğa kitä. MöxämmädyarÖmmi KamalMöxämmädäminĞärifbäkQolşärifMíğmarlıq

                                          İdarä büleneşe

                                           

                                          Qazan Xanlığı bilämäse , , , häm larına bülengän. AlatArça daruğasıGäreçCöriNuğaydaruğa

                                          Xärbi

                                           

                                          Xanlıq ğäskären şul administrativ-territorial bilämälärdän cıyılğan ayırım ğäskäri berämleklär, xan alayı (guardíası) häm söyurğallarnıñ şäxsi alayları täşkil itkän. Xanlıq beryulı 20 meñnän alıp 60 meñgä çaqlı suğışçını tuplí alğan.

                                                                                                    Taríx

                                           

                                          häm anıñ ulı däwerendä nıñ ğäskäri köçläre berniçä märtäbä ölkälärenä yaw belän bara, böyek kenäz ğäskären tar-mar itep, ne yasaq tülärgä mäcbür itä (q. ). . yılnıñ Yülendä Mäskäwneñ böyek kenäze Qazannı suğışıp ala, täxetkä üz tarafdarı ne utırta. da çorı urnaştırıla. Şunnan soñ Qazanda keşeläre sanı yıldan-yıl arta bara, şähär tormışında alar yoğıntısı köçäyä. Bu xäl xanlıq xalqı arasında rízasızlıq tudıra. Mäskäw yoğıntısınnan qotılu omtılışları ( , , .) uñışsız tämamlana. . yılda Qazan Xanlığı, Ästerxan Xanlığı häm , belän üzara yärdämläşü turında kileşü tözi. belän Qazan köçläre bergä Mäskäw tarafına yaw bara. Mäskäw östenlege beterelä. Ämma tizdän yoğıntısı köçäyä. Qırım Xanlığı belän yaqınayırğa qarşı bulğan aqsöyäklär törkeme fetnä oyıştıra. xan täxettän quıla (q. ). . yıldan Mäskäw däwläte Qazan Xanlığına qarşı iğlan itelmägän suğışlar başlap cibärä. (q. ). yärdämendä Qazan täxetenä qaytarılğan Safagäräy xan . yılda wafat bula, täxet warísı itep anıñ öç yäşlek ulı bilgelänä.Oluğ MöxämmädMäxmüd xanQazanRusVasili IIMäskäwSuzdal yanındağı suğış1487İvan IIIMöxämmädäminQazanMäskäw protektoratıUrıs1496150015051521Qırım XanlığıNuğay UrdasıQırımQırımtatarlarSafagäräyQazan fetnäse1545Qazanğa Urıs däwläteneñ yawlarıNuğaylar1549ÜtämeşgäräyBaliğ bulmağan yäş xan isemennän anası idarä itä başlí. Xökümät qabat uğlan citäkçelegendä Qırımlılardan bilgelänä. SöyembikäQoşçaqBu waqıt Safagäräyneñ ulları Möbaräk, Büläk, onığı Däwlätgäräy (Devlet-Giray) da bulalar. Alarğa täxet biläw täqdime cibärelsä dä, Qazanda totrıqlılıq urnaşuın telämäwçe köçlär moña qarşı töşälär. Bu waqíğa qırımda . yılğı täxet çualışı belän tämamlana. Qoşçaq xäkümäte Mäskäw belän aranı kiskenläşterü säyäsäten däwam itterä. Monıñ belän kileşmägän ber törkem bäk-morzalar 1551 yıl başında Qazan täxetenä patşa tarafdarın – ne çaqırıp kiterä. belän anası gä äsirlekkä ozatıla. Şahğäli Qazan täxetendä . yılnıñ Fevrälenä qädär utıra. Mäskäw yoğıntısına qarşı bulğan köçlär anı quıp cibärä, Qazan täxetenä Ästerxan xanzadäse Qırım1551İvan IVŞahğäliÜtämeşgäräyMäskäw1552Yädegär Möxämmäd çaqırıla. Bu waqıtta Qazan inde yarım qamalış xälendä bula (yaña tözelgän qälğäsendä urıs ğäskärläre tuplanu däwam itä). Annan soñ Qazannı Urıs ğäskärläre tulısınça qamap ala häm başqala öçen suğışlar başlanıp kitä.Zöyä

                                                                                                        Söyembikä

                                           

                                          Söyembikä citkän bulmağan ulı xan waqıtında patşa–bikäse (.-.). Yäşäw yılları açıq tügel, .-. yıllar tiräsendä tuğan bulsa, wafat bulu tarıxı bötenläy bilgesez, . yıldan soñ.ÜtämeşgäräyQazan xanlığı15491551151615201552

                                           

                                          Äwwäle digän isemne xalıq üz beldege ilä dip, yäğni , itep üzgärtkän.SöyenbikäSöyembikäsöyeklesöyügä layıq

                                           

                                          Söyembikä ul Nugay Urdası xanı qızı ide. (.-.), (.-.) häm (. yıldan soñ) xatını.Yosıf bäkQazan xannarıCanğäli15331535Safagäräy15361549Şahğäli1553

                                           

                                          . yılda patşalıqtan töşerelä. wä ulı belän bergä ä ozatıla. Xalıq telendä Söyembikägä bağışlanğan riwäyätlär saqlana.155011. AugusttaÜtämeşgäräyMäskäwg

                                           

                                          Nindi şartlarda wafat buluı açıqlanmağan. Ber faraz buyınça, . yılda Urıs patşası ämere belän ağu eçertep üterälär.1570

                                          Ütämeşgäräy

                                           

                                          Ütämeşgäräy xan (-), (-), belän ulı. Atası wafatınnan soñ xan dip iğlan telä, faktik idaräçe anası bula. yaqlı Qazan aqsöyäkläre tarafınnan täxettän quıla häm anası Söyembikä belän bergä qaramağına totqın itep ozatıla. . yılnıñ Ğínwarında çuqındırıla, Aleksander isemen ala.15461566Qazan xanı15491551SafagäräySöyembikäneñMäskäwİvan IV1553

                                          Qoşçaq

                                           

                                          Qoşçaq bäk (?- ), nda . - . yıllarda xan, annarı xanbikä idaräse waqıtında xökümät başlığı. yaqlı aqsöyäklärgä qarşı köräşkän. nan qaçarğa mäcbür bula, qulına elägä, çuqınudan baş tartqaç, üterelä. 1551Qazan xanlığıuğlan15461551SafagäräySöyembikäMäskäwQazanUrıslar

                                          Yädegär Möxämmäd

                                           

                                          Yädegär Möxämmäd xan (Yädkär, Yädegär) (? – , nıñ soñğı xanı (1552). xanı nıñ ulı. -50. kenäzlegendä xärbi xezmättä, Urıs ğäskärläreneñ Qazanğa höcümendä qatnaşa ( ). yılda häm tarafınnan Qazan täxetenä çaqırıla. Qazannı qamağan Urıs ğäskärlärenä qarşı köräşne oyıştıruçılarnıñ berse (1552., August-Sentäber). Äsir töşä. 1553 yılda Mäskäwdä Simeon Kasayeviç isemle belän çuqındırıla häm yort-cir bilämäläre belän tä'min itelä.1565.Qazan XanlığıÄsterxanQasím, Ästerxan xanı1542.Mäskäw1550.1552.Qol ŞärifÇapqın bäk Otıç ulı

                                          Qolşärif

                                           

                                          Qolşärif yäki Qol-Şärif (? - ), däwlät eşleklese, din başlığı (säyet), şağir.1552Qazan Xanlığında

                                           

                                          Berniçä märtäbä xannar ilçelege belän ä bula, anda xanlıq möstäqillegenä qağılışlı citdi söyläşülär alıp bara.Mäskäwd

                                           

                                          . yılda ı Urıs yawınnan saqlawnı oyıştıruçılarnıñ berse. Urıs däwläte wäkilläre belän söyläşülärdä qatnaşa. ğa höcüm başlanğaç, üze oyıştırğan şäkertlär törkeme belän Xan Sarayı sağında tora, şunda hälâk bula. Soñraq "Baqırğan kitabı"na kergän 4 ğäzäle mäğlüm. Qolşärifneñ ädäbi mírası "İ küñel, bu dönyadır" cíyıntığında urın alğan (, ). "Qíssai Xöbbi xuca" dastanın da aña nisbätlilär (. yılda näşer itelä).1552QazannZöyä qalasındaQazanQazan19971889

                                           

                                                                                                                 Qazannıñ yawlap alınuı

                                           

                                          Qazannıñ yawlap alınuı, yawlarınıñ soñğı etabı, -. yılardağı yawlarnıñ näticäse.Qazan xanlığınaUrıs däwläte15451552

                                           

                                          . yılnıñ (Julian ) - (Julian ) arasında qamalışta bula. Qamawçı Urıs ğäskäriläre yağında barlığı 150 meñ çaması suğışçan köç: ere cilbiläwçe feodal atlıları (şul isäptän ñ Tatar atlıları), Strelets (uqçılar) polkları. Şähärne saqlawçılar yağında atlıları, xan belän kilgän atlıları häm şähär xalqı (barlığı 33 meñ çaması). Mäskäwlelär 22-23 Augustta Qazan díwarlarına yaqın uq kilälär, 29 Augustta şähärne tupqa tota başlílar. Qamalışta qalğannarğa şähär tışınnan yärdäm itep toruçı Yapança atlı ğäskär 30. August belän 6. Sentäber aralarında tar-mar itelä. 2. Öktäberdä Atalıq häm Nuğay qapqaları yanında díwarları şartlatıla, Urıs suğışçıları şähärgä bärep kerä, Yädigär Möxämmät xan häm äsir itelälär. Şähärne saqlawçılardan keçeräk ber törkem Urıs polkları belän qaharmannarça suğışa-suğışa qamalıştan çığıp qotıla. Şähär xalqınıñ küpçelegen Urıs suğışçıları qırıp-üterep beterä, öleşçä äsir itä. Şähär tulısınça talana, yandırıla.155222. August2. Sentäber2. Öktäber13. ÖktäberQazanŞahğälineYapança bäkYädegär MöxämmädNuğaykirmänZäynäş morza

                                           

                                                                                 Qazan xanlığı cirlärendä azatlıq suğışları (Qazan suğışı)

                                           

                                          Ul -. yıllarda torğızu öçen barğan milli azatlıq köräşe.15521556Qazan xanlığın

                                           

                                          Urıs yawlap aluçılarına qarşı suğışlarda , , , , xalıqları qatnaşa. Baş kütäreçelärneñ citäkçeläre: , Säyet Üsäyen, Tuaqmış Şahzadä, , Kebenke (Kibäk) morza, Qulay morza h.b. Baş kütärüçelär tözegän töp qarşılıq üzäkläre bulğan häm qälğä-qorılmaları belän bergä şulay uq şähärleğen sanap kitü döres bulır. Bu şähärleklärdä zur köç tuplana, kübesendä möstäqil xökümätlär tözelä; alarğa Bolın häm baytaq öleşe buysına. xökümäte baş kütärüçeläre köçlären ciñü öçen zur ğäskäri berämlekläre qullana. Milli azatlıq öçen köräşüçe meñlägän keşe cäzalap üterelä.TatarÇuaşÇirmeşMordwaUdmurtMamışbirdeSarı BatırÇalımMişätamaqÜternäsTaw yaqlarınıñİvan IV

                                           

                                                                                               Qazan xanlığı cirlärendä Rus xakimiäte

                                           

                                          Qazan urıslar tarafınnan yaulap alıngannan son, Qazan Xanlığı cirläre häm xalqı belän idarä itü öçen  Mäskäwdä  oyışqan buldırıla. Qazan, h.b. şähärlärgä patşa isemennän idarä itüçe namestnik-voyvodalar bilgelänä. Qazan Xanlığı cirlären kolonílaştıru, xalqın çuqındıru häm urıslaştıru säyäsäte başlanıp kitä.Qazan saray idaräxanäseZöyä

                                           

                                          . yılda Qazan yeparxise oyıştırıla, anıñ töp maqsatı - İdel-Ural buyı xalıqların çuqındıru bula. Çirkäw, monastırlar tözü başlana. Mondağı cirlärgä küpläp Urıslar küçerelä, bu isä cirle xalıqnıñ milli tözeleşe üzgärüenä citdi yoğıntı yasí.1555

                                           

                                          , zur yılğa häm olı yul buylarına urnaşqan awıllardan quıla. 16-17 yözlärdä ıñ baytaq öleşe yaña cirlärgä - häm buyı töbäklärenä küçenep utıra. Bu isä igençelek, terlekçelek, hönärçelek, säwdä itü kebek xucalıq alıp baru tradítsíyälärendä özekleklär tudıra. ğı tarxanlıq häm söyurğallıq urınına däwlät, çirkäw-monastır, patşa sarayı idaräsendäge ere cir biläwçelek formaları barlıqqa kilä. Töbäkneñ töp xalqı yasaqlılarğa äwerelä. aqsöyäkläre yomışlılar (k. Yomışlı Tatarlar) qatlawına kertelä, ber öleşe üzläreneñ elekkege östenleklären saqlap qalu öçen prawoslawiene qabul itä. Cirlärneñ tartıp alınuı, mäcbüri xezmätneñ, dini izüneñ köçäyä baruı ıñ ictimağí-iqtisadi häm mädäni üseşendä qarşılıqlar tudıra, bu isä fetnälär kiterep çığara (k. Canğäli xäräkäte, Krästiännär quzğalışı (1670-1671), Batırşa xäräkäte (1755-1756), Krästiännär quzğalışı (1773-1775)). Näticädä patşa xakímíyäte säyäsi taşlamalar yasarğa mäcbür bula.Tatar xalqıQazannanTatar xalqınÇulmanUralQazan xanlığındaTatarTatar xalqın

                                           

                                          . yılda barlıq dinnärneñ dä tigez xoquqlı buluın raslağan färmanın iğlan itä, . yılda Tatar morzalarına da Urıs dworyannarı xoquqı birelä.1773İzge Sínod1784

                                           

                                          . yılda ı tözelä. Aña Urta buyı häm Könbatış cirläre kerä. 20 meñ çaması keşe yäşägän Qazan Räsäydä ere hönärçelek häm säwdä üzäkläreneñ berse bula. Ğubernada manufaktur, waq hönärçelek nıq üseş ala, şular cirlegendä 19. yözneñ 1. yartısında kün eşkärtü, sabın qaynatu, şäm qoyu h.b. ere sänäğät predpriatieläre oyışa. Şäreq illäre belän säwdä itüne üz qullarına alğan Tatar säwdägärläre qatlawı, Tatar eşquarları sıynıfı ternäklänep kitä.1708Qazan gubernasİdelUral

                                           

                                          Räsäydäge burjuaz reformalar qäpitalistik mönäsäbätlärneñ üsep kitüe öçen uñay şartlar tudıra. Ä inde Stolıypín ağrar reforması awıl xucalığı tarmağında da kapítalízm üseşen tizlätä.1860. yıllarda

                                           

                                          axırlarına Tatar xalqınıñ millät bularaq formalaşuı tämamlana, milli burjuaziä sínıfı nığıp citä.19. yöz

                                           

                                          1905.-1907. yıllar revolutsíyäse Tatar xalqınıñ milli mädäniäten häm üzañın üsterügä, milli xoquqí tigezlek, demokratik irek xäräkätenä köçle etärgeç birä. Älege taläplär berençe ğomum möselman säyäsi firkäse - "Íttífaq äl-möslimin" programına nigez itep alına. Milli waqıtlı matbuğat basmaları ("Yoldız", "Waqıt", "Azat", "Azat xalıq", "İrek", "Tañ yoldızı", "Nur", "Fiker", "Ural", "Qazan möxbire", "Älğäsrelcädid", "Şura", "Añ", "Mäktäp" h.b. gazet-jurnallar), Tatar professionäl teaterı (k. "Säyyär") barlıqqa kilä. 1917. yılğı Fevräl häm Oktober  revolutsíyäläre waqıtında ıñ milli azatlıq xäräkäte ayıruça nıq canlana: milli parlament - cíıla. , , h.b. üzidärä organnarı barlıqqa kilä. tözügä omtılış yasala.Tatar xalqınMillät MäcleseMilli İdaräMilli ŞuraXärbi Şuraİdel-Ural Ştatın

                                                                                                                                  İdel-Ural Ştatı

                                           

                                          İdel-Ural berlege .-. yıllarda Çığış Awrupada xäzerge öç Törki-Tatar (, , ) häm öç (, and ) cömhüriätlärne berläşterde.19171918TatarstanBaşqortstanÇuaşstan Fin-UğırMarii ElMordoviäUdmurtiä

                                           

                                          Tarix

                                           

                                          1917. yılnıñ  İyül ayında Törki-Tatarlar İdel-Ural däwläteneñ nigeze salına. Waqıtlı Milli İdärä yasala, ul öç näzärättän tora:
                                          • Mäğärif näzäräte
                                          • Mäliä näzäräte
                                          • Diniä näzäräte

                                             

                                            oyıştırıla, anda 1 million sum çaması aqça cıyıla.Milli Xäzinä

                                             

                                            . yılnıñ ä ñ utırışın uzdıra. İdel-Ural Ştatınıñ yasaluı iğlan itelä, ul ıñ däwamı bulırğa tieşle. ı İdel-Uralnıñ berençe prezidentı itep saylap quya.191720. NöyäberendSadri MaqsudiMillät MäcleseneQazan xanlığınMillät MäcleseSadri Maqsudin

                                             

                                            . yılnıñ ında ñ räise bulıp saylana.19185. ĞínwarSadri MaqsudiMillä İdäräne

                                             

                                            . yılnıñ ında ñ 3000 ğäskäre uramnarında, «İdel-Ural!» qıçqırıp, milli tantanalı çığış yasıylar wä ñ räise bu tantananı qabul itä.191810. ĞínwarXärbi İdäräneUfaMilli İdäräneSadrí Maqsudí

                                             

                                            . yılnıñ ında ñ  2. cıyılışınıñ 14. utırışında cämğiätne, berläşkän millät bulırğa häm milli mänfäğätlärne onıtmasqa, çaqıra.191814. ĞínwarXärbi İdäräneSadri Maqsudi

                                             

                                            wäkilläre belän söyläşü alıp  baruınnan baş tartıp, ñ cirle büleklären yasawın däwam itälär.Millät MäcleseSovet xäkimiäteMilli İdäräne

                                             

                                            Ämma üzäk Sovet xakímíäteneñ qarşılıq kürsätüe näticäsendä İdel-Ural däwläten tözü ğämälgä aşmí qala.

                                             

                                            Tatar-Başqort Sovet Sosíalistik Respublikasın tözü proyektı iğlan itelä, ämma ul proekt ta ğämälgä aşmí. Şulay bulsa da Tatar xalqınıñ üz däwlätçelegen torğızuğa berençe adım yasala: . yılnıñ ında RSFSR sostawında ı oyıştıru turındağı dekretqa qul quyıla.192027. MayTatarstan ASSRn

                                             

                                            Ämma ıñ 2. yartısınnan Sowet xökümäteneñ Urıs bulmağan millätlärgä qaraşı citdi üzgärä: millätlärneñ milli-mädäni üzençälegen çikläw säyäsäte östenlek ala, bu isä alarnıñ tellären häm milli mädäniätlären üsterügä zur zían kiterä. ıñ ike märtäbä alıştırıluı, 1930.- Tatarstannıñ üzendä häm republíkadan tış töbäklärdä Tatar waqıtlı matbuğatınıñ, milli mädäniät uçaqları, teaterlar, uqu yortlarınıñ ber-ber artlı yabıluı, mäktäplärneñ ä genä uqıtuğa küçerelüe milli mädäniätneñ üseşen nıq totqarlí.1920. yıllarnÄlifban1950. yıllardaUrıs telend

                                             

                                            TASSR Yuğarı Sovetı 1990. yılnıñ ında Tatarstannıñ säyäsi statusın üzgärtä häm "Tatarstan Sovet Sotsialistik Respublikasınıñ däwlät möstäqillege turında Deklarasíyä" qabul itä.30. August

                                             

                                            . yılnıñ ä Tatarstan präzidenten saylawlar uzdırıla.199112. Yünend

                                             

                                            . yılnıñ ında Tatarstan külämendä uzdırılğan Referendumda Tatarstannıñ yaña möstäqil däwlät täläge bilgelänä.199221. Mart

                                             

                                            . yılnıñ ä Tatarstan Qanunnamäse qabul itelä.1992Nöyäberend

                                             

                                            . yılda “Räsäy Federätsiyäse däwlät xäkimiyäte organnarı belän Tatarstan Respublíkası däwlät xäkimiäte organnarı arasında eşlär büleşü häm üzara wäkälätlär almaşu turında” şartnamägä qul quyıla.1994

                                             

                                            . häm Tatarstan Respublikasi Däwlät Şurasına deputatlar saylana.19951999. yıllarda

                                             

                                            . yılnıñ martında Tatarstan Respublikası Konstítusíyäsenä üzgäreşlär häm östämälär kertü turında Tatarstan zakonı nigezendä Tatarstan Respublikası Konstítusíyäseneñ Rusiyä Federatsiyäse Konstítusíyäsenä täñgälläşterelgän yaña redaksíyäse raslana.2002

                                                                                    Tatarstan başqalası: Qazan

                                             

                                            .- . yy. – نازاق) şähäre bügen sı. - Казань, – Kasan, – Kazan itep yazalar. neñ sul yağında, yılğasınıñ İdelgä qoyğan tamağında urnaşqan. nıñ iñ zur sähärlärennän berse bula. Mäydanı – 425,2 km. 7 admistrativ rayonğa bülenä. Şähär xakimiätenä buysınğan bistälärne kertep xalqı, . yılda – 1.094.400 keşe ( – 40,5 %, – 54,7%), yılda - 1.085.500 meñ, -1.110.100 keşe (1360 aglomeratsiyada). Automobil häm timer yullar üzäge. Yılğa portı. Xalıqara aéroport. Qazan ( 19181928TatarstanbaşqalaUrısçaAlmançaİnglizçäİdelQazansuİdel-Ural21989TatarlarUrıslar20022005

                                            Taríx

                                             

                                            Anıñ salınu yılı bilgesez wä . yılda barlıqqa kilde dip sanílar, çınlıqta anıñ tağın da iskeräk buluı íxtímal. lärdä – nıñ Tönyaq töbägendä säwdä itü häm doşman höcümennän saqlanu punktı.  ı axırına qädär bäklek üzäge, . yıldan märkäze. . yılda  . - . yıllarda –  ( - . yıllarda namestniklıq) üzäge. dän Qazan neñ zur mädäni, fänni häm sängät üzägenä äwerelä. . yıldan teater eşli, .tä däge täwge üniversitätlärneñ berse açıla (). . yılda provinsíyädäğe berençe näşer itelä. . Berençe Räsäy İnqilabı näticäsendä ğa bar xoquqlar birelä, ndä gäzetlär näşer itelä başlílar, Tatarça barlıqqa kilä. başı – sänäğäti üseş çorı. Şähärdä küp fabrika, barlıqqa kilä. Xalıq sanı tiz kübäyä. . yılda waqıtında şähär cimerelmi, läkin xalqınıñ küpçelege qaçaq bulıp awıllarğa qaça. Grajdannar suğışı waqıtında Qazan kontrrevolúsían başqalası dip uylanıla. . yılnıñ ınnan – , . yılnıñ ınnan – , .yılnıñ ennän başqalası. 100510. yöz11. yözİdel buyı Bolğarı13. yöz1430. yıllar1438Qazan Xanlığı1552Urıs däwläte17081920guberna1781179619. yözRäsäy İmperise17911804RäsäyQazan Universitäte1811gäzet1905TatarlarTatar teleteater20. yöztramway1918Grajdannar suğışıİdel-Ural Ştatı192027. MayTASSR199030. AugustTSSR19927. FevrälTatarstan Cömhüriäte

                                            Taríxí xalıq sanı

                                             

                                            Qazan qalası törle däwerdä törleçä atap yörtelä: - – – Öçil - – – Ğazan/Qazan - – – Aqbikül - – – Bolğar âl-Cädid, yäğni Yaña Bolğar - . yıldan birle – Qazan iseme qaytarıldı.
                                            11031220
                                            12201278
                                            12781350
                                            13501430
                                            1430

                                            Sänäğät

                                             

                                            Qazanda maşínalar tözü ( , , , , , , h.b.), metall eşkertü, ximiä, näft ximiäse sänäğäte ( , , , , h.b. citeşterü); ciñel sänäğät ( häm tegü, , eşkertü, tuqu şirkätläre); azıq-tölek sänäğäte (konditer fabrikası, it, söt kombinatları, sıra qaynatu zavodı h.b.) üseş ala; tözü materiallaı ( caylanmalar, silikat kirpeç, ere panellär) citeşterelä. oçqıçboralaqkompressorvakuum texnikasıcılılıq ülçägeçmedisin qorallarıgaz apparatlarıpolietilenplastmassyasalma kauçukyasalma yuu äyberlärerezin-texnik eşlänmälärösayaq kiemeküntiretimer-beton

                                            Fän häm belem alu

                                             

                                            Qazanda Tatarstan Fänni Akademise, Räsäy Föderasısınıñ Qazan Ğilmi Üzäge; 50-dän artıq fänni-tikşerenü institutı häm konstruktorlıq bürosı;   , Medisin, Pädogogik, Texnika, Texnologik, Energetik, Mädäniät häm sänğät Universitätläre; Konservatoriä; Arxitektur-Tözeleş, Awıl Xucalığı, Veterinär Akademiläre; Finans-İqtisad, Säwdä, Biznes, Yuridik häm başqa İnstitutlar. Berniçä texnikum, kölliät, hönäri mäktäb häm lisey. 193 ğomumí belem birü mäktäbe. Qazan Däwlät Universitäte

                                            Mädäniät

                                             

                                            Tatarstan Milli kitapxanäse, isemendäge Qazan Universitäte Fänni Kitapxanäse kebek ere kitapxanälär; isemendäge Tatar Akademiä Teatrı, isemendäge Tatar Opera häm Balet Teatrı, isemendäge Zur Dram Teatrı, isemendäge Tatar Dram häm Komediä teatrı, Qazan Yäşlär Teatrı, "Äkiät" Qurçaq Teatrı h.b.; Tatarstannıñ isemendäge Zur konsert zalı, "Qazan" milli-mädäni üzäge; Filarmoniä; Sírk; Sport Sarayı; Tatarstannıñ Milli Muzéyı, muzéyı, Sınlı sänğät Muzéyı, , , , , , , Nikolay LobaçevskiĞäliäsgär KamalMusa CälilVasili KaçalovKärim TinçurinSälix SäydäşVladimir LeninĞabdulla TuqayŞärif KamalMusa CälilMaksim GorkiBaqí UrmançeSälix SäydäşNäcip Cihanov muzéyları h.b.

                                                                                                    İstäleklär

                                            Kirmän

                                             

                                            Qazannıñ taríxí üzäge – Kreml (Kirmän). Kirmänneñ díwarları häm manaraları dä qorılğan; , , häm lärdä (!) qat-qat yañartıla, rekonstruksíä-tözekländerü eşläre xäzergeçä alıp barıla,  ;  ; Blagoveşçenski çirkäwe ( - ); Gubernator Sarayı ( - ).16. yöz17. yöz19. yöz20. yöz21. yözQolşärif mäçeteSöyembikä manarası1552156218451848

                                            Qazan häm İske Tatar Bistäläre

                                             

                                            Şähärdä bügengäçä saqlanıp qalğan arxitektur istälekläre: Petropavlovski (Piter häm Paul) çirkäwe ( - ); ( - ), ( - ), () , () mäçetläre; lär häm başı xakimiät, toraq, cämäğät bínaları – Admirallıq kontorası (), kompleksı ( - ), Şamil yortı (), Uşkova yortı ( - ) häm Qazan Xärbi Bülege Komanduşçise yortı (), binası ( - ) h.b. 17231726Märcäni mäçete17661770Apanay mäçete17681769Bornay mäçete1872Äcem mäçete189018. yöz19. yöz20. yöz1770Qazan Universitäte182018301903190319061906Däwlät Bankı19121915

                                            Böten şähärdä

                                             

                                            Baytaq qına arxitektur istälekläre, ş.i. Qazanğa a-Asía tösmere birep torğan ğíbadätxanälär häm dönyawi binalar 1930-1970. yıllarda (ä iñ soñğı – 1990-2000 !) yıllarda cimerelä, alar urınına zamança bínalar tözelä; dan soñ ğomumí proyéktlar nigezendä tözelgän zur, yaña mikrorayonnar barlıqqa kilä (Sotsgorog, Därwişlär, Tankodrom, Tawlıq, Quartal, Jilka, Azino h.b.), cämäğät binalar salına; başınnan şähärneñ taríxí öleşen tözekländerü eşläre (küp arxitektur istäleklär cimerelgän häm mäñgegä yuğalğan!), . yıldan Awrup1950. yıllar1990. yıllar1997metropolitän tözeleşe alıp barıla. Şähär xalqın iske toraqlardan uñaylıqları bulğan yaña fatiralarğa küçerü programmı ğämälgä aşırıla.

                                            Şähärlelär

                                             

                                            däwerendä Qazanda nigezdä Tatarlar, läkin başqa millätle säwdägärlär häm ostalar yäşäde.   gä tikle Qazanda larğa yäşärgä röxsät itelmäde, tik ber bistädä genä wä anısı da maxsus röxsät belän, ämma . yılda Qazanda iñ kübe lar yäşi ide, alarnıñ sanı ~43% citte. Annarı Tatar-Urıs quşma ğäilä balaları belän Urıslar baralar, alar barısı da Urıslar bulıp sanala wä quşma sanı ~48%qa citä. Bolardan tış şähärdä , , , wä başqa xalıqları yäşi. Başqa xalıqlar da küp: , , , , , , , , , , w.b. xalıqları. Läkin alarnıñ küpçelege Qazanda yäşerenep yäşilär häm gastarbeiter bulıp eşlilär. Qazan XanlığıUrıslar20. yözTatar2002TatarÇuaşBaşqortMariUdmurtİdel-UralYähüdÄrmänAlmanÄzäriÜzbäkQazaqQırğızTäcikTörekQıtayVietnam

                                            Şähärlelär sanı

                                             

                                            - – 60,000 çaması - – 40,000 - – 43,900 - – 51,600 - – 60,600 - – 63,100 - – 140,000 - – 130,000 - – 206,600 - – 179,000 - – 398,000 - – 667,000 - – 989,000 - – 1,094,400 - – 1,076,000 - – 1,089,500 - – 1,085,500 - – 1,110,000 1550
                                            1708
                                            1830
                                            1839
                                            1859
                                            1862
                                            1883
                                            1897
                                            1917
                                            1926
                                            1939
                                            1959
                                            1979
                                            1989
                                            1997
                                            2000
                                            2002
                                            2005

                                            Tellär

                                             

                                            Bügenge köndä iñ kiräkle tel tele bulıp tora. Bu xäl dan başlap beraz üzgärä başladı, balalarga öyrätü bara. Berniçä urıslar cirle telgä öyrätügä qarşı çıgalar, läkin, nigezdä, alar qızıqsınusız.Urıs1990. yıllarTatar tele